Uç karra yer soliğining bekor qilinişi: pullar qanday qaytariladi?
|14:20 / 19.06.202635 0298 min
Özbekistonda yer uçastkasidan hujjatsiz foydalangan şaxslardan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungaça undirilgan uç karra yer soliği bekor qilindi. Yangi qonunga köra, ortiqça soliq summalari qayta hisob-kitob qilinib, fuqarolarga qaytariladi. Xöş, bu jarayon qanday keçadi? Fuqarolar nima qilişi kerak? Kun.uz şu kabi savollarga Soliq qömitasi boşqarma boşliği örinbosari Salohiddin Nişonovdan javob oldi.
Uç karra soliq: joriy etilişi va bekor qilinişi sabablari
– Jismoniy şaxslarga yer uçastkalaridan hujjatsiz foydalanganligi uçun hisoblangan uç karra yer soliği nega bekor qilindi?
– Birinçi navbatda, bu aholiga yengillik yaratiş maqsadida qilindi. Bugungi kunda 6 million 800 ta yer uçastkasining qariyb 60-70 foizining hujjati yöq. Köplab holatlarda yer maydonlari özboşimça egallab olinmagan, balki asrlar davomida meros bölib ötgan. Asosan, fuqarolarga yengillik yaratiş maqsadida uşbu qonun qabul qilindi.
– Unda nima uçun bu uç karra soliq normasi dastlab qonunçilikka kiritilgan edi?
– Bu norma fuqarolar özboşimçalik bilan yer egallab olmasligi uçun va uşbu yer maydonlarini rasmiylaştirişga undaş maqsadida ta’sir çorasi sifatida qöllanilgan. Bu norma 2020 yil 1 yanvardan kuçga kirgan yangi Soliq kodeksida mavjud edi.
– Nega aynan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungaça bölgan davr uçun soliq bekor qilinyapti?
– Prezidentning 192-sonli qarorida aynan şu davr belgilangan edi. 2024 yil 5 avgustda qabul qilingan 937-sonli qonun bilan hujjatsiz yer uçastkalarini e’tirof etiş tartibi belgilandi. Şu sababli, faqatgina 2024 yil 1 iyungaça qadar uç karra soliqni keçiş masalasi körib çiqildi.
– Demak, 2024 yil 1 iyundan keyingi davr uçun uç karra soliq undirişda davom etiladimi?
– Ha, davom etiladi. Yangi qonun faqatgina 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungaça bölgan munosabatlarga tatbiq etiladi. Hozirgi amalda işlab turgan tartib işlayveradi. 2025 va 2026 yillarda hisoblangan uç karra soliqlar bekor qilinmaydi va kimdir yer uçastkasidan hujjatsiz foydalansa, uç karra yer soliğini tölaydi.
Ortiqça tölangan soliqlarni qaytariş tartibi
Mavzuga oid
– Fuqarolar özlariga uç karra soliq hisoblanganini qayerdan bilişlari mumkin?
– Har yilning boşida jismoniy şaxslarga yuboriladigan tölov xabarnomasida hujjat böyiça va hujjatsiz yer maydoniga qança tölaş kerakligi körsatiladi. Bundan taşqari, “Soliq” mobil ilovasi orqali ham körişlari mumkin böladi. Bugungi kunda 6 million 900 ta yer uçastkasidan 4 million 300 tasi hujjatsiz yerlarga töğri keladi.
– Agar fuqaro allaqaçon uç karra soliqni tölab bölgan bölsa, bu summa qaytariladimi?
– Ha, barça fuqarolarniki qaytadan hisob-kitob qilinadi. Agar fuqaroning boşqa soliqlardan, masalan mol-mulk soliğidan qarzdorligi bölsa, birinçi navbatda öşa qarzga ötkaziladi. Agar qarzdorlik bölmasa, ortiqça tölov soliq tölovçining xohişiga köra keyingi soliq davrlariga ötkazilişi yoki qaytarib berilişi mumkin.
– Ortgan soliq summasini qaytarib oliş uçun fuqarolar nima qilişi, qayerga murojaat qilişi kerak?
– Qaytarib oliş uçun ariza beriş kifoya. Arizani “Soliq” mobil ilovasi orqali berişlari kerak böladi. Smartfoni yöqlar yoki mobil ilovadan foydalanmaydiganlar özi yaşaydigan tuman (şahar) soliq inspeksiyalariga murojaat qilişlari mumkin.
Soliq kodeksiga binoan, ortiqça tölov 15 kun içida qaytarib beriladi.
– Agar hujjatsiz yer uçastkasi sotilgan bölsa, tölangan uç karra soliq kimga qaytariladi: oldingi egasigami yoki hozirgisiga?
– Bizda soliqlar obekt kesimida hisoblanadi. Sizning obektingiz menga ötgandan keyin menda böladigan jarayonlar uçun men javob beraman. Şu sababli, biz hozirgi foydalanib turuvçiga, ya’ni hozirgi egasiga qaytarib beramiz.
Hujjatsiz yer uçastkalarini rasmiylaştiriş va yengilliklar
– Uşbu özgarişlar bilan birga, fuqarolar hujjatsiz yer uçastkasiga egalik huquqini rasmiylaştirişi mumkinmi?
– Ha, 937-sonli qonunga muvofiq, hujjatsiz foydalanib turilgan yerlarni rasmiylaştiriş imkoniyati bor. Biroq, bu 2018 yil 1 maygaça qurilgan bino-inşootlarga taalluqli. Agar bino şu sanagaça qurilgan bölsa, unga egalik huquqini e’tirof etiş mumkin.
– Agar bino 2018 yildan keyin qurilgan bölsa, fuqarolar nima qilişi kerak?
– Hozirgi holatda 2018 yildan keyin qurilganlar böyiça hujjat oliş qonunçilikda nazarda tutilmagan. Hozirça ular uç karra soliqni tölab yurişga majbur.
Soliq qarzining yangi me’yori
– Qonunda huquqlarni e’tirof etiş jarayonini jadallaştiriş vazifasi qöyilgan. Bu amalda qanday yengillik beradi?
– Avvalgi tartibda 1000 söm soliq qarzi bölsa ham, huquqni e’tirof etiş böyiça ijobiy xulosa berilmas edi. Endi fuqarolarga imkoniyat berilyapti: bazaviy hisoblaş miqdorining 30 baravari (12 360 000 söm)gaça yer va mol-mulk soliğidan qarzi bölsa ham, ularga xulosa beriladi. Bu esa yerini e’tirof etiş işlarini tezlaştiradi.
– Bu byurokratik tösiqlarning olib taşlanişi aynan soliq qarzdorligiga boğliqmi?
– Ha, soliq nuqtayi nazaridan asosiy byurokratik tösiq şu edi. Fuqaroning soliqni tölaşga imkoniyati bölmasligi sababli jarayon töxtab qolardi. Endi 12 360 000 sömgaça qarzdorlik bölsa ham, mexanizm töxtab qolmaydi va fuqarolar huquqlarini tasarruf etiş böyiça işlarni jadallaştirişi mumkin.
–Demak, 12 million sömdan kam bölgan qarz soliq qarzdorligi hisoblanmaydimi?
– Yöq, u soliq qarzi hisoblanadi, faqat hujjatlarni rasmiylaştirişda va huquqlarni e’tirof etişda tösqinlik qilmaydi.
Tölovlarni bölib-bölib tölaş imkoniyati
– Fuqarolar uçun tölovlarni amalga oşirişda qanday yangi yengillik joriy etilmoqda?
– Huquqlarni e’tirof etiş uçun tölovlarni bölib-bölib tölaş imkoniyati berilmoqda.
– Bölib-bölib tölaş mexanizmi qanday işlaydi?
– Misol uçun, agar fuqaroning bir martalik yiğimni, masalan, bir baravar miqdordagi 412 000 sömni biratöla tölaşga imkoniyati bölmasa, unga bu summani bir yil davomida bölib-bölib tölaş imkoniyati berilyapti.
– Ilgari biratöla tölov uçun qanday imtiyoz mavjud edi?
– Agar fuqaro yiğimni biratöla tölaydigan bölsa, unga 50 foiz imtiyoz berilgan edi. Endi, agar fuqaroning imkoniyati yöq böladigan bölsa, öşa yiğimni ham bir yilgaça bölib-bölib tölaşiga imkon berilyapti.
– Ortiqça tölangan mablağlarni qaytariş masalasida fuqarolarga yana nima degan bölardingiz?
– Birinçi navbatda fuqarolardan iltimos qilinadi: bu jarayonga ozgina vaqt kerak böladi, çunki texnik masalalar va hisob-kitob jarayonlari bor.
Fuqarolardan, agar bir-ikki hafta vaqt ötib qolsa, “qonun ijrosi ta’minlanmayapti, menga qaytarib bermayapti” degan xulosaga şoşilmaslik söraladi, çunki bu jarayon ozgina vaqt oladi.
