Al Kaponedan Gulnora Karimovagaça: “Kir pullar” qanday yuviladi?
|02:10 / 01.07.202631 01322 min
Har yili dunyo böylab global yalpi içki mahsulotning 2 foizidan 5 foizigaça bölgan miqdorda pul yuviladi. Buni summaga çaqsak, real körsatkiç 2,3 trln dollardan 5,8 trln dollargaça yetişi mumkin. Korrupsiya, firibgarlik, odam savdosi kabi jinoiy yöllar bilan töplangan “qora” pullar qanday qilib “oqartiriladi?” Nega Kayman orollari, Kipr va Britaniya Virjiniya orollari kabi ofşor hududlar dunyo boylarining sevimli manziliga aylangan?
Migel – Lotin Amerikasidagi keng tarmoqli narkokartel rahbari. U jinoyatçilik ortidan millionlab dollar pul töplagan.
Andrey esa – yuqori lavozimda işlovçi amaldor, katta bir taşkilot rahbari. U qurib bitkazilgan uylarga litsenziya beradi. Millionlab dollar aktivlarga ega yirik kompaniyalar Andrey bilan hisoblaşişga majbur – qoidasi şunaqa, yöqsa qurgan binosini heç kimga sota olmaydi. Uning çet davlatlarda qöşa-qöşa uy va villalari borligi haqida miş-mişlar yuradi.
Jyek – oxirgi yillarning eng muvaffaqiyatli tadbirkorlaridan biri. Kremniy vodiysidagi texnologik korporatsiyaning milliarder egasi.
Ta’riflaganimiz bu uç xil odamni bitta narsa birlaştirişi mumkin – noqonuniy topilgan daromadlar.
Migelda bankka qöyib bölmaydigan bir neça qop pul bor. Andrey pora evaziga boylik töplagan, ularni yaşirişi kerak. Jyek esa olingan foydasini soliq xizmatidan berkitiş haqida öylayapti.
BMTning Narkotiklar va jinoyatçilik böyiça boşqarmasi hisob-kitoblariga köra, har yili dunyo böylab global yalpi içki mahsulotning 2 foizidan 5 foizigaça bölgan miqdorda pul yuviladi. Foizni raqamlar körinişiga keltiradigan bölsak, real körsatkiç 2,3 trln dollardan 5,8 trln dollargaça yetişi mumkin. Taqqoslaş uçun, faqatgina ikkita davlat – AQŞ va Xitoyning yalpi içki mahsuloti 5,8 trln dollarda kattaroq.
Yana bir paradoks şundaki, global moliya tizimi orqali yuviladigan jinoiy daromadlarning atigi 0,2 foizi muzlatiladi va musodara qilinadi. Qolgan 99,8 foizi muvaffaqiyatli tarzda qonuniy iqtisodiyotga aralaştirib yuboriladi.
Xöş, korrupsiya, firibgarlik, odam savdosi kabi jinoiy yöllar bilan olingan “qora” pullar qanday qilib “oqartiriladi?” Nega Kayman orollari, Kipr va Britaniya Virjiniya orollari kabi hududlar dunyo boylarining sevimli manziliga aylangan?
“Sodda iqtisodiyot” ruknida bu gal Al Kaponening kirxonalari va Gulnora Karimovadan tortib, Apple'ning "arvoh ofislari"gaça bölgan murakkab sxemalarni oddiy tilda tuşuntirib beramiz.
Mavzuga oid
“Kir pullar”ni tozalaş
Köpçilik "pul yuviş" atamasining kelib çiqişini AQŞda faoliyat olib borgan mafiya sardori Al Kapone nomi bilan boğlaydi. U ötgan asrning 20-yillarida spirtli içimliklar kontrabandasi, noqonuniy qimor öyinlari, fohişabozlik va reketdan bemisl boylik orttiradi. Turli xil manbalarda Al Kaponening yillik daromadi 100 mln dollardan oşgani aytiladi. Bu summa bugungi pul qiymatida taxminan 1,5 milliard dollarga teng.
U paytlarda Amerikada kir yuviş şoxobçalarida tuşumlar naqd pulda amalga oşirilar va ularning hisobini yuritiş imkonsiz bölgan. Şu sababli Al Kapone boşliq jinoiy uyuşma noqonuniy daromadlarni kirxonalarning qonuniy tuşumi bilan aralaştirib yuboriş maqsadida, ularni sotib oladi. Tarixçilar atamaning sözma-söz kelib çiqişini aynan şu voqea bilan boğlaydi. Keyinçalik çikagolik mafiozni baribir qamaşadi, ammo qotilliklar va reket uçun emas. Unga soliq tölaşdan qoçiş ayblovi qöyiladi.
Zamonaviy pul yuvişning haqiqiy “otasi” Al Kaponening zamondoşi – “mafiya hisobçisi” nomi bilan tanilgan Meyyer Lanski hisoblanadi. U Kaponening xatolaridan kerakli xulosalar çiqaradi va pullarni AQŞ taşqarisiga yaşiriş usullarini izlay boşlaydi. 1934 yilda Şveytsariya hukumati mijozlar haqidagi ma’lumotlarni oşkor qiliş jinoyat ekanini nazarda tutuvçi “Bank siri töğrisida”gi qonun qabul qiladi. Lanski bundan ustalik bilan foydalandi. U bankda “Meyyer Lanski” nomi ostida emas, balki faqat raqamlar, masalan, “mijoz 4567” körinişida hisobraqamlar oçadi. AQŞ huquq-tartibot idoralari qança urinmasin, banklar “Bizda bunday ismli mijoz yöq” deb javob beraveradi.
Lanski Şveytsariyada pulni yaşirişni uddaladi, ammo bu mablağlarni Amerikaga yana qaytarişi kerak, töğrimi? Çunki yertölada turgan pul bilan bankda turgan harakatsiz pulning köp ham farqi yöq. Natijada tarixdagi eng maşhur pul yuviş zanjiri öylab topiladi.
Mafiya noqonuniy qimorxonalar, spirtli içimliklar savdosi va reketdan millionlab dollar naqd pul yiğgan edi. Tabiiyki, bu pullar davlat röyxatidan ötmagan. Yiğilgan mablağ kurerlar orqali, çamadonlarda, yaşirin marşrutlar bilan Şveytsariyadagi bank hisoblariga joylanadi. Ma’lum vaqtdan keyin Lanski AQŞda töliq qonuniy va toza işlovçi kompaniya oçadi. Masalan, mehmonxona, restoran yoki köçmas mulk agentligi. Bunda Lanski tomoni Şveytsariyadagi bankka “Bizga biznes uçun kredit kerak” deya murojaat qiladi. Bank esa uning öziga tegişli qora pullarini AQŞdagi kompaniyasiga rasmiy kredit sifatida ötkazib beradi. Soliqçilar va FQB: “Bu mehmonxonani qurişga pulni qayerdan olding?” degan savol berişsa, xotirjamlik bilan obröli Şveytsariya bankining rasmiy kredit şartnomasi körsatiladi.
Albatta, har qanday qarzning foizi böladi. Lanski mehmonxonadan topgan daromadidan bankka “kredit foizi” tölaydi. Öşa paytdagi qonunçilikka köra, biznes xarajatlari, jumladan, kredit foizlari soliqqa tortilmagan. Natijada pul yana aylanib, ofşor hisobga qonuniy va soliqsiz tarzda yetib boradi. Şu tariqa, Amerikadagi qonunlar çetlab ötiladi va “kir pullar” qonuniy tarzda iqtisodiyotga yana qayta olib kiriladi. Moliyaviy sxema şu darajada mukammal işlaydiki, 80 yil umr körgan Lanski faqatgina bir marta, atigi 2 oygina qamoq jazosini ötagan. FQB uni biror jiddiy firibgarlikda ayblay olmaydi.
“Pul yuviş” atamasining keng miqyosida siyosiy va iqtisodiy leksikonga kirib kelişi XX asrning 70-yillarida AQŞni larzaga solgan Uotergeyt mojarosi bilan boğliq. Mamlakat prezidenti Riçard Niksonning jamoasi saylov kampaniyasini moliyalaştiriş uçun yiğilgan noqonuniy mablağlar izini yöqotişga harakat qiladi. Şu madsadda pullar Meksika banklari orqali yaşirinça ötkaziladi. Jurnalistlar bu jarayonni foş qilganda, mablağlarning manbayini yaşiriş amaliyotini ta’riflaş uçun "pul yuviş" atamasini qöllaşadi. Keyinçalik bu termin ommaviylaşib ketdi.
Pul yuviş sxemalari
Yuqorida “qaytarma kredit” sxemasi qanday işlagani haqida töxtalib ötgandik. Agar Lanski noqonuniy pullarni yuvişda “velosiped” ixtiro qilgan deb olsak, bugungi kunga kelib “kir pullar”ni özlaştirişning tagiga yetiş juda murakkab bölgan önlab “Ferrari” va “Lamborghini” mexanizmlari paydo bölgan, desak mubolağa qilmagan bölamiz.
Yillar davomida banklarga qöyiladigan qonunçilik talablari qat’iylaştirildi, şu sabab bank hisoblari orqali pul aylantirişning özi közlangan natijani bermay qöydi. Kriptovalutalar, ofşor bank tizimlari, darknet va global moliya bozorlari paydo bölişi bilan bunday sxemalar yanada murakkablaşdi. Zamonaviy pul yuviş usullari bir-biridan sezilarli darajada farq qilsa-da, ularning aksariyati uçta asosiy bosqiçdan iborat böladi.
Birinçi va eng xavfli bosqiç – joylaştiriş. Jinoyatçining qölida bir neça qop naqd pul bor. Uni qonuniy moliya tizimiga olib kiriş kerak. Buni e’tiborni tortmaydigan qilib amalga oşiriş uçun pullar kam-kamdan turli odamlar orqali banklarga qöyiladi. Bu usul ulkan mablağni majburiy hisobot çegarasidan past bölgan köplab kiçik tranzaksiyalarga bölib taşlaşni anglatadi. Buning uçun “pul xaçirlari” deb ataladigan odamlardan foydalaniladi. Vositaçilarga uyidan turib yoki masofadan işlaş taklif qilinadi, ularning işi hisobiga kelib tuşgan mablağlarni boşqa hisoblarga ötkazişdan iborat böladi. Yoki bölmasa, mablağlar naqd pul köp aylanadigan restoranlar, gözallik salonlari, avtomobil yuviş şoxobçalari, kiyim dökonlari kabi kiçik bizneslarga tuşum sifatida kiritib yuboriladi.
Tasavvur qiling, yirik korrupsionerda 10 mln dollar naqd pul bor. U kimningdir nomiga bitta restoran oçadi yoki şunday restorani bor odam bilan kelişadi. Aslida restoranga kuniga 50 ta mijoz keladi, ammo qoğozda bu raqam 500 ta deb körsatiladi. Tuşumdagi farq esa kir pullar bilan qoplab borilaveradi. Oy oxirida restoran qoğozda “juda katta daromad qildi” deb körsatiladi. Jinoyatçi daromaddan davlatga qonuniy soliq ham tölaydi. Ertaga u qimmatbaho maşina yoki uy sotib olsa va kimdir pulni qayerdan olding, deb sörasa, “men buni restoranimdan topdim, mana hujjatlari, mana soliğini ham tölaganman”, deb aytadi. Şu tariqa, qinğirlik bilan topilgan 10 mln dollar oqartiriladi. Ya’ni, iflos pullar yuvib, tozalanadi.
Ikkinçi bosqiç – izni yöqotiş. Pul bankka yoki tizimga kirdi, lekin uning manbayi tezda tekşirila boşlanişi mumkin. Bunga yöl qöymaslik uçun mablağ tinimsiz aylantiriladi Pul bir bankdan ikkinçisiga, u yerdan çet eldagi ofşor hududlar, masalan, Kipr yoki Kayman orollaridagi maxfiy hisobraqamlarga, söngra qandaydir soxta qobiq kompaniyalarga ötkaziladi. Maqsad – pulning birlamçi manbayini topişni imkonsiz holatga keltiriş. Şuningdek, bojxona hujjatlari va hisob-fakturalarni soxtalaştiriş sxemasidan ham foydalaniladi. Masalan, eksport qilinadigan tovarlar narxini sun’iy oşiriş yoki kamaytiriş qonuniy tölov niqobi ostida millionlab dollarlarni yaşirin köçirişga imkon beradi. Ba’zi hollarda “arvoh yuklar”dan foydalaniladi, ya’ni yuk uçun hujjatlar rasmiylaştiriladi, pul ötkaziladi, lekin jismonan heç qanday tovar çegarani kesib ötmaydi.
Bugungi kundagi raqamli davrda kriptovalutalar ham pullar izini yöqotişda ideal vositaga aylandi. Ammo bunda ham nozik jihatlar bor. Masalan, Bitcoin garçi raqamli va yaşirindek tuyulsa ham, aslida uning har bir harakati internetdagi oçiq daftar, ya’ni blokçeynda özidan iz qoldiradi. Aynan şu izni uzib yuboriş uçun jinoyatçilar “mikserlar” deb ataladigan dasturlardan foydalanişadi. Bunda yuzlab odamlarning pullari bitta katta “qozon”ga taşlanadi. Bu yerda kimdir jinoyatçi, kimdir şunçaki öz xaridini yaşirmoqçi bölgan oddiy odam. Dastur qozondagi barça pullarni bir-biriga qöşib yuboradi, qismlarga böladi va yaxşilab aralaştirib taşlaydi. Natijada qaysi tanga kimga tegişli ekanini aniqlaş imkonsiz holatga kelib qoladi. Keyin mikser har bir odamga özi kiritgan pul miqdorini mutlaqo boşqa odamlarning tangalaridan yiğib, yangi hamyonlarga tarqatib beradi.
Agar dastlabki ikki bosqiç muvaffaqiyatli yakunlansa, uçinçi bosqiç – integratsiyaga imkoniyat paydo böladi. Çiqib ketgan pullar qonuniy tarzda mamlakatga yana qayta boşlaşi mumkin. Jinoyatçi bu pullarga rasmiy ravişda yirik köçmas mulk sotib olişi yoki zavod qurişi mumkin. Şu tariqa, jinoyatçi göyoki xalqqa foydasi tegayotgan “muvaffaqiyatli va boy investor”ga aylanadi. Bunda qaytarma kreditlar va soxta şartnomalardan foydalaniladi.
Ofşor hududlar
Ofşor – kompaniyalarni boşqa davlatlarda taşkil etiş orqali mulk egaligini yaşiriş. Masalan, kimningdir Fransiyada mulki bor, biroq taşkiliy jihatdan unga boşqa davlatdagi kompaniya orqali egalik qiladi. Odatda bu usul bilan mulkning egasini aniqlaş murakkablaşadi, soliq tölaşdan qoçiladi. Masalan, korrupsioner amaldor Andrey ofşor hududda kompaniya oçmoqçi, bu işni hattoki uning pasporti va şaxsiy ma’lumotlarisiz ham amalga oşiriş mumkin. Hujjatlarda rahbar sifatida mahalliy fuqaro “Jon Smit” körsatiladi, yuz millionlab dollar pul aylanayotgan kompaniyaning asl egasi kimligini esa faqat mahalliy advokatlarning birigina bilişi mumkin. Agar biror davlatning prokuraturasi rasmiy xat yuborib: “Şu kompaniya kimga tegişli va uning hisobida qança pul bor?” deb sörasa, odatda ofşor hududlar javob berişdan boş tortadi. Bu tijorat va bank siri degan vaj bilan xaspöşlanadi. Ofşorda kompaniya oçiş şunçalik oson va arzonki, bitta odam u yerda önlab sun’iy kompaniyalar taşkil qilib, kir pullarni ular örtasida tinimsiz aylantirişi mumkin. Bu kompaniyalarning na ofisi, na işçisi böladi – ular faqat qoğozda mavjud.
Kayman orollari, Kipr, Britaniya Virjiniya orollari, Panama, Singapur – dunyodagi eng maşhur ofşor zonalar hisoblanadi. Bu davlatlar qonunçiligida kompaniyalarga öz egasi şaxsini oçiqlaşga oid talablar qat’iy emas, korporativ soliqlar past yoki umuman yöq.
Masalan, Kayman orollarida korporativ soliq, daromad soliği yoki mulk soliği umuman undirilmaydi. Hukumat daromadining katta qismi import bojlari, litsenziya tölovlari, iş ruxsatnomalari hisobidan şakllanadi. Bu yerda 30 mingdan ortiq investitsiya fondlari röyxatdan ötgan bölib, ular 16 trillion dollardan ortiq aktivlarni boşqaradi. Dunyodagi ofşor xedj-fondlarining qariyb 75 foizi aynan şu yerda joylaşgan.
Yoki Britaniya Virjiniya orollarini olaylik. Dunyodagi eng köp yaşirin kompaniyalar aynan şu yerda oçiladi. Çunki taşkilotlarning haqiqiy egasini yaşiriş va kompaniyani juda tez rasmiylaştiriş imkoniyati bor.
Kipr esa Yevropa Ittifoqiga a’zo davlat bölgani uçun Rossiya, MDHning boşqa mamlakatlari va Yaqin Şarq biznesmenlari uçun juda qulay hudud. Soliqlar past, bank tizimi orqali pullarni Yevropa Ittifoqi böylab qonuniy aylantiriş imkoniyati bor.
Umuman olganda, ofşor hududlarda birovning nomiga firma oçib, taşkilotning haqiqiy egasini osongina yaşiriş mumkin. Soliq stavkasi degan tuşunça ham yöq. Masalan, yiliga 100 million dollar sof foyda körgan kompaniya öz mamlakatida 12-20 foiz, ya’ni 15-20 million dollar soliq tölaşi kerak bölsa, ofşorda atigi 500 yoki 1000 dollar miqdorida yillik “litsenziya haqi” tölaydi xolos. Foyda miqdori qança bölişidan qat’i nazar, tölov miqdori özgarmaydi. Bundan taşqari, rivojlangan davlatlarda har bir kompaniya yil yakunida pulni qayerdan olgani va nimaga sarflagani haqida moliyaviy hisobot berişi kerak; ofşor hududlarda esa bunday talab yöq.
Öz-özidan savol paydo bölişi mumkin: agar ofşorlar iqtisodiyotga katta zarar keltirayotgan bölsa, nega xalqaro taşkilotlar yoki qudratli davlatlar bu “qora tuynuklar”ni butunlay yopib taşlamaydi? Buning öziga xos sabablari bor.
Birinçidan, ofşorlardan faqat jinoyatçilar yoki korrupsionerlar foydalanmaydi. Dunyodagi eng yirik, qonuniy işlayotgan megakorporatsiyalar ham soliqlarni kamaytiriş uçun bunday hududlarga doimiy tarzda murojaat qilişadi. Aynan ularning kuçli lobbisi va qudrati bunday hududlarni doimiy ravişda siyosiy maydonda himoya qilib turadi. Ikkinçidan, Panama hujjatlari kabi global suriştiruvlar şuni körsatdiki, qaror qabul qiluvçi jahon elitasining özi ham boyliklarini aynan şunday hududlarda saqlaydi. Tabiiyki, heç kim “xavfsiz hamyoniga” zarba beruvçi qonunlarni faol qöllab-quvvatlamaydi.
Maşhur pul yuviş keyslari
Pul yuviş bilan boğliq jinoyatlar haqida gap ketganda, Gulnora Karimova nomini tilga olmaslik imkonsiz. Butun dunyoga “korrupsiya malikasi” nomi bilan tanilgan Özbekiston birinçi prezidentining tönğiç qiziga uçta telekommunikatsiya kompaniyasidan 865 million dollar miqdorida pora oliş va keyinçalik bu poralarni AQŞ moliya tizimi orqali yuviş ayblovi qöyilgandi. Poralar ofşor kompaniyalarga “konsalting xizmatlari körsatiş”, “ilmiy izlanişlar” yoki “mahalliy kompaniya aksiyalarini sotib oliş” degan soxta şartnomalar asosida ötkazib berilgan. Töplangan mablağlarning bir qismi Buyuk Britaniya va Fransiyadan Dubay hamda Hongkonggaça çözilgan hududlarda qimmatbaho köçmas mulklarni sotib oliş, şuningdek, zargarlik buyumlari xaridi uçun sarflanadi.
Şunga öxşaş holat qöşni Qozoğistonda ham yuz bergan. 2022 yilning boşidagi “Qonli yanvar” voqealaridan keyin mamlakatning birinçi prezidenti Nursulton Nazarboyevning jiyani Qayrat Sotiboldiga nisbatan iş oçildi. U “Qozoqtelekom” va Transport xizmati markazi kabi davlat kompaniyalaridan katta miqdordagi mablağlarni özlaştirgani ayon böldi. U buning uçun ofşor hududlarda röyxatdan ötgan kompaniyalardan foydalangan. Xususan, “Qozoqtelekom”ning qariyb 29 foiz uluşini amalda özi egalik qiladigan va Lyuksemburgda röyxatdan ötgan Skyline Investment kompaniyasiga ötkazib oladi. Natijada millionlab dollar pullar bosqiçma-bosqiç mamlakatdan olib çiqib ketiladi. Qozoq amaldori bu pullarga BAA, Fransiya, Turkiya kabi mamlakatlarda köçmas mulklar xarid qiladi. Bundan taşqari, uning pullariga 200 million dollardan ortiq qiymatdagi eksklyuziv zargarlik buyumlari sotib olingan. Sotiboldi pul yuviş keysi böyiça uzoq muddatli qamoq jazosidan qutulib qoliş maqsadida tergov organlari bilan kelişişga rozi bölgan va u olib çiqib ketgan 1,5 mlrd dollardan ortiq pullar mamlakatga qaytarilgan.
Ulkan soliq yukini kamaytiriş maqsadida global darajadagi eng katta kompaniyalar ham turli xil xiylalardan foydalanib keladi. Masalan, Apple 2004–2014-yillar davomida Yevropada milliardlab dollar foyda körgan bölsa-da, deyarli soliq tölamagan. Bu – Irlandiya qonunlaridagi tuynuklardan foydalanib amalga oşirilgan. Parijda, Berlinda yoki Rimda iPhone sotib olinsa ham, şartnoma böyiça pul töğridan töğri Irlandiyada oçilgan Apple Sales International nomli kompaniya hisobiga kelib tuşgan, ya’ni hamma pul bir joyga jamlangan. Bu kompaniya esa qoğozda ikkiga bölib qöyiladi. Birinçisi – Apple’ning Irlandiya filiali: binosi mavjud, bir neça xodim işlaydigan taşkilot. Ikkinçisi – “arvoh” boş ofis: na binosi, na xodimi bor fiktiv tuzilma. Faqatgina qoğozda mavjud bölgan bu kompaniya Apple'ning Amerikadan taşqaridagi barça intellektual mulk huquqlariga egalik qilgan.
Irlandiya qonunçiligiga köra, kompaniya mamlakatda röyxatdan ötgan bölsa-da, uning boşqaruvi çet eldan turib amalga oşirilsa, soliq rezidenti hisoblanmaydi. Apple menejerlari “arvoh” ofisni AQŞdan turib boşqarişadi. Amerika qonunçiligiga köra, kompaniya mamlakat içkarisidan boşqarilsa ham, agar taşkilot boşqa davlatda röyxatdan ötgan bölsa, u AQŞda soliq tölaşi şart emas. Şu tariqa, milliardlab pul aylanadigan ofis Irlandiya közida amerikalik, AQŞ közida esa irlandiyalik bölib qoladi. Ya’ni u soliq tölaş nuqtayi nazaridan heç qaysi davlatga tegişli emas.
Bu sxemada Irlandiyadagi haqiqiy filial yillik hisobotlariga köra yuzlab milliard dollar foyda köradi, lekin jami foydaning 99,9 foizini patent va logotipdan foydalangani uçun “arvoh ofisga” ötkazib beradi. Boşqaça ayganda, Irlandiyadagi filial 1 mlrd yevro foyda körgan bölsa, şundan 999 mln 600 ming yevroni “patentdan foydalangani uçun” “arvoh” ofisga ötkazib yuboradi. Natijada soliqqa tortilişi mumkin bölgan atigi 400 ming yevro qoladi. Irlandiyada rasmiy soliq stavkasi – 12,5 foiz va bu 400 ming yevrodan undiriladi. Tölangan soliqni dastlabki 1 mlrd yevro foydaga nisbatan hisoblasangiz, jami tölangan soliq 0,005 foizni taşkil etadi.
Bu sxema keyinçalik juda katta mojaroga sabab böldi. Sud işi qariyb 10 yil davom etdi va Apple'ga 13 mlrd dollar jarima yuklanişi bilan tugadi.
Şunga öxşaş sxema Facebook tomonidan ham qöllangan. Kompaniya özining AQŞ, Yevropa va Yaponiyadagi ulkan daromadlarini avval Irlandiyadagi filialiga yiğadi. Keyin barça mablağ soliq yuki bölmagan Kayman orollariga yönaltiriladi. Buni sezib qolgan AQŞ Soliq boşqarmasi Facebook'ni sudga beradi. Ularning hisob-kitobiga köra, kompaniya dasturlari, patent va boşqa huquqlarini Irlandiyaga ötkazayotganda ataylab narxni juda arzon qilib körsatgan. Bu nayrang ortidan kompaniya 54 milliard dollar foydani yaşirişda ayblanadi. Facebook davlatning qattiq bosimi va ulkan jarima xavfi ostida 2020 yil oxirida özining Irlandiya–Kayman sxemasidan butunlay voz keçişga majbur böldi.
Xulosa örnida aytiş mumkinki, oxirgi yillarda dunyo böylab pul yuviş va noqonuniy daromadlarni legallaştirişga qarşi qonunçilik kuçaytirildi, talablar qattiqlaşdi. Şunga qaramay, bu amaliyot hali ham global jinoyatçilikning muhim tarkibiy qismi bölib qolyapti.
