Onlayn qimor va raqamli qaramlikdan himoya: 200 ming dollarlik “Tikoncha” ilovasi o‘smirlarni virtual tuzoqdan qanday asraydi?

Yosh dasturchi Saidburxon Shuhratov tomonidan ishlab chiqilgan bu loyiha davlat rahbari Shavkat Mirziyoyevga taqdim etilgan va uni respublika bo‘ylab joriy qilish uchun 200 ming dollar grant ajratilgan. Maktab hududiga kirganda telefondagi o‘yin va ijtimoiy tarmoqlarni avtomatik tarzda bloklovchi mazkur platforma ayni vaqtda Andijondagi maktablarda sinovdan o‘tmoqda. Xo‘sh, xalqaro taqiqlar ish berayotmagan global raqamli qaramlik davrida ushbu milliy ilova o‘smirlarni onlayn qimor hamda virtual chalg‘ishlardan qanday himoya qila oladi? Intervyuda shu haqda batafsil tanishishingiz mumkin.

2014 yilda o‘smir smartfonda kuniga o‘rtacha bir yarim soat vaqt o‘tkazgan bo‘lsa, bugun mazkur ko‘rsatkich 8 soatdan ko‘proqqa yetdi. Bu kunning uchdan bir qismi virtual dunyoga qurbon qilinayotganini anglatadi.

Butun dunyo kelajak avlodni raqamli qaramlikdan saqlab qolish uchun kurashmoqda. 10 ga yaqin davlatlarda yoshlar uchun internet qonun bilan cheklab qo‘yilgan. O‘zbekistonda esa hozircha davlat darajasida bunday cheklovlar yo‘q.

Andijonlik 11-sinf bitiruvchisi Saidburxon Shuhratov bu muammoga intellektual yechim taklif qildi. U o‘quvchilarning dars qilish jarayonida fokusi boshqa narsalarga chalg‘ib ketmasligini ta’minlovchi “Tikoncha” nomli maxsus ilova shakllantirdi. Platforma orqali maktab hududiga kirganda o‘quvchilarning telefonidagi vaqtni behuda sarflovchi o‘yin va turli ilovalar avtomatik bloklanadi.

“Tikoncha” mobil ilovasi ayni paytda Andijon maktablarida pilot versiyada ishga tushirilgan. Belgilangan talablar asosida tasdiqdan o‘tsa, butun respublika bo‘yicha joriy etish reja qilingan.

“Tikoncha” qanday ishlaydi?

“Tikoncha” – maktab o‘quvchilari uchun ishlab chiqilgan, raqamli nazorat va fokusni saqlashga mo‘ljallangan mobil ilova bo‘lib, uning asosiy vazifasi dars jarayonida telefon sababli chalg‘ishni kamaytirishdan iborat. Platforma o‘quvchi, ota-ona, ustoz va maktab tizimini birlashtirgan holda ishlaydi va smartfondan foydalanishni “cheklash emas, boshqarish” tamoyiliga asoslanadi.

Ilovani ishga tushirish uchun foydalanuvchi dasturni Play Market yoki App Store'dan yuklab oladi, o‘quvchi sifatida ro‘yxatdan o‘tadi va o‘z maktabini tanlaydi. Tizim GPS orqali maktab lokatsiyasini aniqlaydi va o‘quvchi shu hududga kirishi bilan avtomatik tarzda belgilangan rejim ishga tushadi. Natijada ijtimoiy tarmoqlar, o‘yinlar va vaqtni behuda sarflovchi ilovalar bloklanadi, faqat zarur funksiyalar qoladi.

Asosiy cheklov funksiyalari

“Tikoncha” ilovasining asosiy boshqaruv tizimi uch turdagi aqlli cheklovga asoslangan bo‘lib, ular ota-ona va maktab rahbariyatiga o‘quvchining smartfondan foydalanishini tartibga solish imkonini beradi. Ushbu yondashuv telefonni to‘liq taqiqlash emas, maqsadli va me’yorida ishlatishga yo‘naltirishga qaratilgan. Quyida tizimning asosiy funksional yo‘nalishlari keltiriladi:

1. Hududiy cheklov (GPS): maktab, o‘quv markazi yoki uy hududi belgilanadi. O‘quvchi ushbu hududga kirishi bilan uning telefonidagi ijtimoiy tarmoqlar, o‘yinlar va ko‘ngilochar saytlar avtomatik ravishda bloklanadi. Faqat lug‘atlar va darsliklar kabi foydali ilovalar ochiq qoladi.

2. Vaqt jadvali: masalan, tungi soat 22:00 dan 07:00 gacha faqat qo‘ng‘iroq va SMS funksiyasini qoldirib, qolgan hamma narsani cheklash mumkin. Bu bolaning to‘yib uxlashini ta’minlaydi.

3. Ishlatish davomiyligi (limit): Telegram yoki Instagram o‘quvchiga kerak bo‘lishi mumkin, lekin unda soatlab vaqt yo‘qotmasligi uchun kuniga maksimal 1 soatlik limit qo‘yiladi. Limit tugagach, ilova yopiladi.

Ota-ona boshqaruv paneli

“Tikoncha” ilovasining ota-ona boshqaruv paneli farzandning telefondan qanday foydalanayotganini masofadan turib ko‘rish va boshqarish imkonini beradi. Ota-ona ilova orqali bolaning kunlik va haftalik ekran vaqtini bilib oladi, qaysi ilovada qancha vaqt o‘tkazilgani haqida aniq ma’lumotga ega bo‘ladi.

Shu bilan birga, ota-onalar har bir ilova uchun alohida cheklov qo‘yishi mumkin. Masalan, ijtimoiy tarmoqlarga kunlik vaqt belgilash, o‘yinlarni cheklash yoki kerak bo‘lsa ayrim ilovalarni butunlay yopib qo‘yish imkoniyati mavjud. Telefon ishlatiladigan vaqt oralig‘ini ham oldindan belgilash mumkin.

Tizimning muhim jihati shundaki, ota-ona farzandini doim yonida turib nazorat qilmaydi. Barcha boshqaruv masofadan turib amalga oshiriladi. Bu esa bolalarning telefon bilan munosabatini tartibga solishga, lekin ularni butunlay cheklab qo‘ymaslikka yordam beradi.

Maktab va ustoz tizimi

Mazkur qism orqali maktablar ham tizimga ulanadi va o‘quvchilarning dars jarayonidagi telefon ishlatish holati nazoratga olinadi.

“Eng asosiy funksiyalardan biri dars vaqtida avtomatik yoqiladigan “fokus rejimi”. Bu tizim ishga tushganda o‘quvchilarning telefonida ijtimoiy tarmoqlar, o‘yinlar va chalg‘ituvchi ilovalar yopiladi. Natijada bola telefon emas, darsga e’tibor qaratadi. Faqat o‘qish uchun kerak bo‘lgan ilovalar, masalan, darsliklar, lug‘atlar yoki ta’limiy dasturlar ochiq qoladi”, – deydi Saidburxon.

Muallifning ta’kidlashicha, tizim maktab hududiga kirgan barcha o‘quvchilar uchun umumiy tartibni avtomatik ishga tushiradi. Ya’ni o‘quvchi ta’lim muassasasiga kelishi bilan uning telefoni “o‘qish rejimi”ga o‘tadi. Mazkur jarayon ustoz yoki direktor tomonidan qo‘lda boshqarilmaydi, hammasi avtomatik ishlaydi.

Bundan tashqari, “Tikoncha” sinf yoki butun maktab darajasida monitoring qilish imkonini ham beradi. Ustozlar o‘quvchilarning dars vaqtida telefon bilan qancha shug‘ullangani, qaysi ilovalarga kirgani va umumiy raqamli faolligini ko‘ra oladi. Bu esa o‘quvchilarning intizomini yaxshiroq tushunish va ta’lim jarayonini samarali boshqarishga ko‘maklashadi.

Kategoriya asosida bloklash

“Tikoncha” platformasidagi kategoriya asosida bloklash funksiyasi ilovalarni alohida-alohida tanlash o‘rniga, ularni guruhlar bo‘yicha boshqarish tanlovini taqdim etadi. Bu tizim foydalanuvchiga ancha sodda va qulay yondashuvni taklif qiladi. Masalan, ota-ona yoki maktab ma’muriyati “ijtimoiy tarmoqlar”, “o‘yinlar” yoki “zararli saytlar” kabi toifalarni bir tugma orqali cheklashi mumkin. Shunda har bir ilovani alohida qidirib, sozlashga hojat qolmaydi, tizim ularni avtomatik tarzda guruhlarga ajratadi.

Natijada bir vaqtning o‘zida butun bir kategoriya cheklanadi. Bu esa nazorat jarayonini tezlashtiradi va texnik jihatdan ham osonlashtiradi. Masalan, ijtimoiy tarmoqlar toifasi yopilsa, uning ichidagi barcha ilovalar avtomatik ravishda ishlamay qoladi.

“Bilimdon” sun’iy intellekti

Ilovaga yana bir muhim funksiya — “Bilimdon” sun’iy intellekti ham qo‘shilgan. Ushbu tizim o‘quvchilar uchun shaxsiy repetitor vazifasini bajaradi. Uning boshqa sun’iy intellektlardan asosiy farqi shundaki, chatbot uy vazifasini bajarib bermaydi. Aksincha, mavzuni tushuntiradi, qo‘shimcha izohlar yo‘llaydi va o‘quvchini javobni mustaqil topishga yo‘naltiradi. Muallifning fikricha, sun’iy intellekt o‘rganuvchiga tayyor javob topib berishi emas, bilim olish jarayonida yo‘l ko‘rsatishi kerak.

Xavfsizlik masalasi: "Ekranni kuzatmaymiz"

Kompaniya serverlari Toshkentda joylashgan bo‘lib, xavfsizlik yuqori darajada ta’minlangan. Saidburxonning ta’kidlashicha, ilova foydalanuvchilarning mikrofoni, SMS'lari, shaxsiy fayllari yoki kamerasiga umuman daxl qilmaydi.

"Biz Android tizimi qoidalari asosida faqat matnli statistika olamiz: qaysi ilova qancha vaqt ishlatildi, shuni aniqlaymiz, xolos. Hatto eng kuchli xakerlar bazamizni buzib kirganda ham hech qanday shaxsiy ma’lumotni topa olmaydi", – deydi u.

Narxlar: “lavash pulidan ham arzon”

Maktab hududidagi barcha cheklovlar mutlaqo bepul. Faqatgina ota-onalar farzandini maktabdan tashqarida, ya’ni uy yoki o‘quv markazlarida ham nazorat qilishni istasa, qo‘shimcha premium obuna mavjud. Uning narxi oyiga bor-yo‘g‘i 24 000 so‘m.

Tahlillar nima deydi?

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, smartfonlar ommalashganidan beri yoshlar o‘rtasida halovatsizlik, ruhiy zo‘riqish, hayot mazmunini yo‘qotish va o‘zidan qoniqmaslik hissi keskin oshgan. Achinarlisi, O‘zbekiston yoshlari ham bunday holatdan mustasno emas.

“Yaqinda 10 mingga yaqin o‘zbekistonlik maktab o‘quvchilari orasida izlanishlar olib bordik. Unga ko‘ra,1 000 nafar o‘quvchi kuniga o‘rtacha 10 soatdan ortiq vaqtini telefonda o‘tkazishi aniqlandi, ayrim holatlarda bu ko‘rsatkich 18 soatgacha yetishi qayd etildi. 300 nafar o‘quvchi onlayn qimor (beting) o‘yinlariga mukkasidan ketgani ma’lum bo‘ldi. Eng dahshatlisi esa 90,5 foiz ota-ona farzandining bunday holatidan mutlaqo bexabar ekani tasdiqlandi”, – deydi Saidburxon Shuhratov.

Muallif haqida: shaxsiy tajribadan 200 ming dollarlik davlat grantigacha

Loyiha muallifi Saidburxon Shuhratov IT sohasida 6 ta yo‘nalishni mustaqil o‘rgangan yosh dasturchi. U loyiha g‘oyasi qanday paydo bo‘lgani haqida shunday deydi:

"Dasturchilik, IT sohasiga oid bilimlarni YouTube'dan o‘rganganman. To‘g‘ri, foydali tomoni bo‘ldi, lekin baribir internet olamida men ham chalg‘ib qolardim. O‘shanda o‘zimni foydasiz ilovalardan cheklab, nazorat qiladigan instrument qidirdim. Mavjudlari juda qimmat edi. Keyin nega o‘zbek yoshlari, ota-onalarga mos bepul va qulay instrument shakllantirmasligim kerak, deb o‘ylay boshladim. Shu tariqa “Tikoncha” ilovasini ishlab chiqish ishlari boshlandi", – deydi u.

Dastlab maktab direktori, keyinroq Andijon viloyati hokimi Shuhratbek Abdurahmonov tomonidan qo‘llab-quvvatlangan loyiha yakunda Prezident Shavkat Mirziyoyevga taqdim etildi. Davlat rahbari bilan bo‘lgan suhbatdan so‘ng, loyihani rivojlantirish uchun 200 000 AQSh dollari miqdorida davlat granti ajratildi.

“Hozirda 14 kishilik jamoa, jumladan, katta tajribaga ega(senior) dasturchilar loyiha ustida ishlamoqda. Andijon viloyatining o‘zida 20 mingdan ortiq o‘quvchi tizimdan ro‘yxatdan o‘tgan”, – deydi muallif.

Loyiha doirasida Xitoy tajribasi ham o‘rganilmoqda. U yerda 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarga ijtimoiy tarmoqlardan kuniga 40 daqiqa, o‘yinlardan esa haftasiga faqat 3 soat foydalanish qonun bilan cheklangan.

"Hozir O‘zbekistonda ham 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishini tartibga solishga oid qonun loyihasi muhokama qilinmoqda. Lekin faqat cheklovning o‘zi muammoni hal etmaydi. Buni boshqa davlatlar tajribasi ko‘rsatdi. Masalan, Avstraliyada joriy etilgan cheklovlardan keyin ham ko‘plab o‘smirlar VPN va boshqa usullar orqali ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishda davom etgani aniqlangan. Shuning uchun bizning fikrimizcha, taqiqdan ko‘ra, ota-ona, maktab va texnologiyani birlashtirgan tizim samaraliroq bo‘ladi”, – deydi Saidburxon Shuhratov.

Andijondagi muvaffaqiyatli pilot sinovlar va tekshiruvlardan so‘ng, “Tikoncha” ilovasini butun respublika maktablari bo‘ylab joriy etish rejalashtirilgan.

Ilovadan foydalanish bo‘yicha to‘liq ma’lumotlarni quyidagi raqam orqali olish mumkin:

+998 97 270 70 07