Rossiya nefti nishonda: zarbalar natija beradimi?

Ukraina so‘nggi kunlarda Rossiyaning Azov dengizi va Qrim yo‘nalishidagi logistikasiga keng ko‘lamli zarbalar berayotganini da’vo qilmoqda. Xabarlarga ko‘ra, qisqa vaqt ichida o‘nlab kemalar shikastlangan, neftni qayta ishlash zavodlari hamda yoqilg‘i infratuzilmasi nishonga olingan.

Natijada Rossiyaning ayrim hududlarida benzin taqchilligi yuzaga kelib, yoqilg‘i savdosiga cheklovlar joriy etildi. Ushbu voqealarning harbiy va iqtisodiy oqibatlari yuzasidan tahlilchilar o‘z qarashlarini bildirdi.

Agar Ukraina haqiqatan ham to‘rt kun ichida 25 ta kemaga zarba bergan bo‘lsa, bu Rossiyaning Qrimni nazorat qilish va logistik imkoniyatlariga qanday ta’sir qiladi?

Shuhrat Rasul: Agar Rossiya–Ukraina urushining bugungi bosqichiga nazar tashlasak, Rossiya uchun vaziyat tobora murakkablashib, inqirozli tus olyapti. So‘nggi bir hafta ichida Ukraina 20 dan ortiq neft tashuvchi kemaga zarba bergani aytilmoqda. Bu yerda bir jihatni aniqlashtirish kerak, tankerlarning okean va daryo turlari mavjud. Okean tankerlari juda katta yuk sig‘imiga ega bo‘lsa, daryo tankerlari nisbatan kichikroq.

Shunga qaramay, ularning har biri o‘rtacha 7–8 ming tonna neft yoki neft mahsulotlarini tashiy oladi.

Rossiyada sovet davridan qolgan ana shunday daryo tankerlari juda ko‘p bo‘lgan. Ularning bir qismi eskirgan, biroq keyingi yillarda yangilari ham qurildi. Masalan, yaqinda bir kunning o‘zida cho‘ktirildi, deyilayotgan 11 tankerdan to‘rttasi 2006, 2009 va 2012 yillarda qurilgan nisbatan zamonaviy kemalar edi. Qrim oyiga taxminan 70 ming tonna benzin va boshqa yoqilg‘i mahsulotlarini iste’mol qiladi.

Dastlab cho‘ktirilgan ikki tankerning har biri qariyb 7 ming tonnadan yuk olib ketayotgan bo‘lgan. Shundan so‘ng yana to‘qqizta tanker jo‘natildi, biroq ular ham yo‘q qilindi. Umuman olganda, zarbaga uchragan kemalar tashiyotgan yoqilg‘i hajmi Qrimning bir oylik ehtiyojiga yaqin edi. Gap aynan Azov dengizida harakatlangan daryo tankerlari haqida ketmoqda. Prezident Vladimir Putin Qrimni yoqilg‘isiz qoldirmaslik kerakligini ta’kidlagach, yana o‘ndan ortiq tanker yuborildi. Ammo ular ham kecha va bugun yana zarbaga uchragani haqida xabarlar tarqalmoqda. Agar bu ma’lumotlar to‘g‘ri bo‘lsa, Qrimda benzin taqchilligi keskinlashganini ko‘rish mumkin.

Rossiyaliklarning o‘zi ijtimoiy tarmoqlarda Simferopoldan videolar joylashtirmoqda.

Ularda shahar markazidagi yo‘llar odatdagidan ancha bo‘sh ekani, avtomobillar soni keskin kamaygani ko‘rinadi. Bu Rossiyaning zamonaviy tarixida kam uchraydigan holat. Bu muammo qanday hal qilinishi mumkinligi hozircha aniq emas. Men vaziyatning yaqin orada yengillashishini ko‘rmayapman. Aksincha, muammo chuqurlashishi ehtimoli yuqori.

Rossiyalik neft sanoati eksperti Mixail Krutixinning fikricha, mavjud tendensiya davom etsa, 25 kun ichida mamlakatdagi qolgan yoqilg‘i zaxiralari ham deyarli tugashi mumkin. Uning ta’kidlashicha, bugungi sharoitda Rossiyadagi benzin tanqisligini to‘liq qoplay oladigan iqtisodiyot yoki ishlab chiqaruvchi davlat mavjud emas. Hatto Hindiston ham bunday hajmni yetkazib bera olmaydi. Birinchidan, uning o‘z ichki ehtiyojlari bor.

Ikkinchidan, eksport imkoniyatlari ham cheklangan. Rossiya yiliga qariyb 44 million tonna avtomobil benzini — AI-92, AI-95 va AI-98 ishlab chiqaradi. Agar ushbu ishlab chiqarish quvvatining 60 foizi zarar ko‘rgan bo‘lsa, bu qariyb 26–27 million tonnalik ishlab chiqarish yo‘qotilishi degani. Bunday hajmdagi mahsulotni qisqa muddatda tashqi bozordan qoplash amalda deyarli imkonsiz.

Bundan tashqari, AI-95 va AI-98 kabi Yevro-5 standartidagi yoqilg‘ini ishlab chiqaradigan zamonaviy neftni qayta ishlash zavodlari dunyoda ko‘p emas.

Ularning aksariyati so‘nggi o‘n yil ichida, Yevro-3 va Yevro-4 standartlaridan Yevro-5 ga o‘tilishi bilan barpo etilgan. Bu borada Hindiston eng yirik ishlab chiqaruvchilardan biri sanaladi. Biroq u ishlab chiqarayotgan benzinning katta qismini allaqachon Yevropa Ittifoqiga uzoq muddatli shartnomalar asosida eksport qilmoqda.

Rossiya bu yoqilg‘ini sotib olmoqchi bo‘lsa ham, buning uchun yirik tanker floti, murakkab logistika va mavjud xalqaro shartnomalarni qayta ko‘rib chiqish talab etiladi. Hindiston esa Yevropa oldidagi majburiyatlarini buzib, eksport yo‘nalishini o‘zgartirishi ehtimoldan yiroq. Shu sababli bu nafaqat ishlab chiqarish, balki juda katta logistik muammo ham hisoblanadi.

Anvar Yo‘ldoshev: To‘g‘ri, bugungi kunda Rossiyaning 50 dan ortiq hududida benzin savdosiga turli chekllovlar joriy etilgan. Lekin "10 ta", "20 ta", "25 ta kema cho‘ktirildi" degan iboralar to‘liq to‘g‘ri emas. Avvalo, zarbaga uchragan kemalarning barchasi tanker bo‘lmagan. E’lon qilingan ro‘yxatlarda tankerlar bilan bir qatorda korvetlar va boshqa turdagi kemalar ham bor.

Ikkinchidan, bu kemalarning barchasi cho‘ktirib yuborilgani ham aytilmayapti. Ularga turli darajada shikast yetkazilgan. Ayrimlarining korpusi, ayrimlarining yuk bo‘limi yoki boshqa qismlari zararlangan. Demak, "cho‘ktirildi" degan ibora o‘rniga "ishga yaroqsiz holatga keltirildi" yoki "shikast yetkazildi" deyish aniqroq bo‘ladi. Shuning uchun tilga olinayotgan 25 ta yoki keyinchalik yana zarba berilgan kemalarning hammasi cho‘kib ketgan, degan xulosaga kelish to‘g‘ri emas.

Undan tashqari, Rossiyaning neftni qayta ishlash sanoati bugungi kunda jiddiy bosim ostida. Ukraina tomoni 42,5–43 foizgacha qayta ishlash quvvatlarini ishdan chiqarganini da’vo qilmoqda.

So‘nggi davrda bir necha yirik neftni qayta ishlash zavodlari hamda o‘nlab yoqilg‘i rezervuarlariga zarbalar berildi. Biroq G‘arb ekspertlari va ommaviy axborot vositalari bu ko‘rsatkichni ehtiyotkorroq baholamoqda.

Ularning hisob-kitoblariga ko‘ra, amalda ishdan chiqqan quvvatlar 20–40 foiz atrofida bo‘lishi mumkin. Shuni ham inobatga olish kerakki, Rossiya hozir kuniga qariyb 4,1 million barrel neft mahsulotlari ishlab chiqarmoqda. Bu avvalgi yillardagi ko‘rsatkichdan taxminan 28 foiz kam. Albatta, bu sezilarli pasayish, biroq vaziyatni baholashda barcha raqamlarni birgalikda ko‘rib chiqish lozim.

Neft quyish shoxobchasidagi navbatlarning asosiy sababi ham ishlab chiqarish hajmining kamayganidir. Qayta ishlash quvvatlari 30 foiz atrofida qisqarsa, bu, albatta, ichki bozorga ta’sir qiladi. Lekin men masalaga boshqa nuqtayi nazardan qarayman. O‘zbekiston fuqarosi sifatida bu holatni ijobiy baholamayman. Chunki biz, avvalo, o‘z milliy manfaatlarimizdan kelib chiqishimiz kerak.

Buning sababi oddiy. O‘zbekiston iste’mol qilayotgan benzinning asosiy qismi Rossiyadan import qilinadi. Masalan, o‘tgan yili mamlakatimiz qariyb 750 ming tonna benzin import qilgan bo‘lsa, shuning 510 ming tonnasi Rossiya hissasiga to‘g‘ri kelgan.

Suhbatni YouTube’dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida to‘liq tomosha qilishingiz mumkin.