Toshkent xalqaro moliya markazi: O‘zbekiston jahon moliyasi xaritasida o‘z o‘rnini egallamoqda

Markaz qanday boshqariladi va tartibga solinadi?

Qonunga muvofiq, Moliya markazi to‘rtta asosiy organga ega bo‘ladi.

Moliya markazining kengashi — strategik boshqaruv organi. Uning raisi lavozimiga ko‘ra O‘zbekiston Prezidenti hisoblanadi, bu esa loyihaga eng yuqori davlat darajasidagi e’tiborni kafolatlaydi. Muhim jihati: Kengash a’zolarining kamida uchdan bir qismi davlat lavozimlarini egallamagan, xalqaro moliya va tijorat huquqi sohasidagi mutaxassislardan iborat bo‘lishi shart. Bu — boshqaruvga xalqaro ekspertizani jalb etishning huquqiy kafolati.

Moliya markazining ma’muriyati — kundalik faoliyatni tashkil etuvchi ijro etuvchi organ.

Moliyaviy xizmatlar boshqarmasi — mustaqil regulyator. U banklar, investitsiya kompaniyalari, sug‘urta tashkilotlari va boshqa moliya institutlarini litsenziyalaydi, ularning faoliyatini nazorat qiladi. Qonun unga zamonaviy vositalarni ham beradi: masalan, "tartibga solish qumdoni" — yangi moliyaviy texnologiyalarni nazorat ostidagi sinov muhitida joriy etish imkoniyati. Bu fintex-startaplar uchun ayniqsa qadrli.

Toshkent xalqaro tijorat sudi — Markazning mustaqil sud organi. U ikki instansiyadan — birinchi instansiya va apellyatsiya sudidan iborat bo‘lib, o‘z yurisdiksiyasiga kiruvchi nizolarni hal etishda mutlaq vakolatlarga ega. Sudyalar orasida xalqaro tijorat huquqi, moliya, arbitraj sohalarida tan olingan xorijiy huquqiy ekspertlar ham bo‘lishi mumkin. Sud ish yuritishi ingliz tilida olib boriladi, qarorlari esa O‘zbekiston Respublikasi nomidan chiqariladi va butun mamlakat hududida ijro etiladi.

Eng e’tiborli yangilik — Markaz hududida, milliy qonunchilik bilan bir qatorda, unga zid bo‘lmagan doirada Angliya va Uels umumiy huquqi va adolat prinsiplari qo‘llanilishidir. Nega aynan ingliz huquqi? Chunki asrlar davomida sayqallangan bu huquqiy tizim jahon moliyasi va xalqaro savdoning umume’tirof etilgan «tili» hisoblanadi: dunyodagi yirik tijorat shartnomalarining katta qismi aynan ingliz huquqi bo‘yicha tuziladi. Investorga tanish huquqni taklif etish — unga "bu yerda sizning qoidalaringiz asosida o‘ynaladi" deyish bilan barobar.

Investorlar va iqtisodiyot uchun nima beradi?

Qonun Markaz ishtirokchilari uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Ular chet ellik mutaxassislarni mehnat faoliyatiga ruxsatnoma olmasdan ishga qabul qilishi mumkin. Markaz shaxslari va ularning oila a’zolariga besh yilgacha muddatga vizalar beriladi. Pul majburiyatlarini xorijiy valutada, ruxsat etilgan doirada esa raqamli aktivlarda bajarish mumkin. Kapital va daromadni cheklovlarsiz repatriatsiya qilish huquqi kafolatlanadi. Malakali ishtirokchilar uchun 2076 yilgacha soliq imtiyozlari nazarda tutilgan — bu yarim asrlik istiqbolni ko‘rsatuvchi, xalqaro amaliyotda kam uchraydigan uzoq muddatli kafolatdir.

Ayni paytda qonun muvozanatni ham saqlaydi: jinoiy daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish talablari to‘liq kuchda qoladi, yirik transmilliy kompaniyalar uchun esa xalqaro standartlarga mos minimal soliq mexanizmi qo‘llaniladi. Ya’ni Toshkent "nazoratsiz hudud" emas, balki shaffof va mas’uliyatli xalqaro moliya maydoni sifatida shakllantirilmoqda. Buni Markaz faoliyatining qonunda mustahkamlangan prinsiplari ham tasdiqlaydi: samaradorlik, shaffoflik, halollik va kasbiy mahorat.

Mulk daxlsizligi masalasida qonun alohida qat’iy: Markaz shaxslarining aktivlarini musodara qilish, natsionalizatsiya, ekspropriatsiya yoki muzlatishga yo‘l qo‘yilmaydi. Har qanday istisno chora faqat qonuniy asosda, mutanosib ravishda va sud nazorati ostida amalga oshirilishi mumkin.

Iqtisodiy kutilmalar ham salmoqli: 2030 yilgacha Markaz orqali iqtisodiyotga 20–25 milliard dollar investitsiya jalb etish, o‘n besh mingga yaqin ish o‘rni yaratish rejalashtirilgan. Biroq raqamlardan ham muhimroq natija bor — bu ishonch. Xalqaro moliya bozorida ishonch eng qimmat aktivdir va uni faqat mustahkam huquqiy kafolatlar bilan qozonish mumkin.

Yangi davr — yangi huquqshunoslar: ta’lim tizimi oldidagi vazifalar

Har qanday islohotning taqdiri uni amalga oshiruvchi kadrlar bilan hal bo‘ladi. Toshkent xalqaro moliya markazining ishga tushishi mamlakatimizda mutlaqo yangi toifadagi mutaxassislarga — ingliz umumiy huquqini chuqur biladigan, xalqaro moliya huquqi, arbitraj va korporativ huquq sohalarida ingliz tilida erkin ishlay oladigan huquqshunoslarga ulkan talab tug‘diradi. Dubay va Ostona tajribasi shuni ko‘rsatadiki, moliya markazining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan aynan mahalliy yuridik kadrlar salohiyatiga bog‘liq: aks holda barcha yuqori malakali ishlar xorijiy maslahatchilarga o‘tib ketadi.

Quvonarlisi shundaki, O‘zbekiston huquqiy ta’limi bu chaqiriqqa oldindan tayyorgarlik ko‘rib kelmoqda. Toshkent davlat yuridik universiteti bu yo‘nalishda izchil qadamlar tashladi: bir yil avval universitetda maxsus Ingliz huquqi kafedrasi tashkil etildi — bu milliy yuridik ta’lim tizimida umumiy huquq an’analarini tizimli o‘qitishga qaratilgan ilk tajribadir. O‘tgan yildan boshlab London universiteti bilan qo‘shma bakalavriat dasturi yo‘lga qo‘yildi, joriy yildan esa Grinvich universiteti bilan qo‘shma bakalavriat dasturi ish boshladi. Bu dasturlar talabalarga ingliz huquqini birlamchi manbalar asosida, xalqaro standartlar bo‘yicha o‘rganish imkonini beradi.

Boshqacha aytganda, Toshkent xalqaro tijorat sudida, Moliyaviy xizmatlar boshqarmasida, Markazda faoliyat yurituvchi xalqaro yuridik firmalarda ishlaydigan birinchi avlod o‘zbek huquqshunoslari bugun universitet auditoriyalarida tahsil olmoqda. Moliya markazi ular uchun shunchaki ish joyi emas — bu o‘z vatanida turib jahon darajasidagi professional karera qurish imkoniyatidir.

Xulosa

"Toshkent xalqaro moliya markazi to‘g‘risida"gi Konstitutsiyaviy qonun — bu qariyb o‘n yildan buyon izchil olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarning mantiqiy cho‘qqisi va ayni paytda yangi bosqichning boshlanishidir. Qonunga ko‘ra, Markaz organlari o‘n ikki oy ichida faoliyatni boshlash uchun zarur qarorlarni qabul qilishi lozim. Demak, yaqin kelajakda biz Toshkentda jahon moliya kapitali uchun eshiklarning rasman ochilishiga guvoh bo‘lamiz.

Dubay cho‘l o‘rtasida, Ostona dashtda jahon darajasidagi moliya markazlarini yarata olgan ekan, boy tarixiy merosga, qulay geografik joylashuvga, o‘sib borayotgan iqtisodiyotga va eng muhimi — islohotlarga qat’iy siyosiy irodaga ega O‘zbekiston bunga albatta erisha oladi. Toshkent xalqaro moliya markazi — bu kelajakka qo‘yilgan investitsiya, farzandlarimiz avlodi uchun yaratilayotgan imkoniyatdir.

Islambek Rustambekov

Yuridik fanlari doktori, professor, xalqaro arbitr

TDYuU prorektori