- Trampning tahdidi Eronni ortga chekinishga majbur qiladimi yoki yanada keskinlashtiradimi, keskinlashtirsa buni modellashtirish mumkinmi?

Hamza Boltayev: AQSh va Eron o‘rtasidagi bugungi qarama-qarshilikning xarakteri sezilarli darajada o‘zgardi. Dastlab bu mojaro AQSh va Isroilning Eronga qarshi harbiy harakatlari sifatida namoyon bo‘lgan bo‘lsa, hozir asosiy harbiy yukni AQShning o‘zi zimmasiga olmoqda. Hozirgi bosqichning eng muhim jihati shundaki, har ikki tomon eskalatsiyani o‘z maqsadlariga erishish vositasi sifatida ko‘rmoqda.

AQSh urush boshida o‘z zarbalarini Eronning yadroviy va raketa dasturlarini izdan chiqarish bilan izohlagan bo‘lsa, bugungi kunda rasmiy bayonotlarda asosiy e’tibor Eronning Ho‘rmuz bo‘g‘ozini yopish imkoniyatini cheklash, uning harbiy, razvedka va strategik infratuzilmasini zaiflashtirishga qaratilganini ta’kidlamoqda. Biroq amaliy natijalarga qaralsa, Eron AQSh zarbalari ortidan keskin zaiflashayotgani kuzatilmayapti. Aksincha, deyarli har bir hujumga javob qaytarishga urinmoqda va bu orqali o‘zining harbiy imkoniyatlari saqlanib qolayotganini namoyish etmoqda.

Eronlik harbiy mutaxassislarning da’vo qilishicha, ayrim ballistik raketalar nishonga yaqinlashganda parvoz yo‘nalishini o‘zgartirish imkoniyatiga ega. Agar bu da’volar amalda tasdiqlansa, an’anaviy ballistik trayektoriyaga mo‘ljallangan havo mudofaa tizimlari uchun bunday raketalarni tutib qolish ancha murakkablashadi. Bu esa Eronga Fors ko‘rfazi davlatlari uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘lgan suvni chuchuklashtirish inshootlariga tahdid solish imkoniyatini beradi. Tehron aynan shunday salohiyati mavjudligini namoyish etishga urinmoqda.

Boshqa tomondan, AQSh avvalroq Eron belgilangan muddat ichida taslim bo‘lmasa, fuqarolik infratuzilmasiga zarbalar berilishi mumkinligini ham istisno qilmagandi. Ammo bunday ssenariy amalga oshmadi. Ayrim tahlilchilarga ko‘ra, bunga Fors ko‘rfazi arab davlatlarining pozitsiyasi ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin. Ular Eronning javob berish imkoniyatlari saqlanib qolganini va mintaqadagi energetika hamda strategik ob’yektlar xavf ostida qolishi mumkinligini Vashingtonga yetkazgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Natijada Eron nafaqat o‘z harbiy salohiyati saqlanib qolganini, balki zarurat tug‘ilganda undan foydalanishga tayyor ekanini ham namoyish etishga urinmoqda. Aynan shu omil ayrim arab davlatlarini AQShni yanada ehtiyotkor harakat qilishga undagan bo‘lishi mumkin.

Kamoliddin Rabbimov: AQSh Fors ko‘rfazi atrofidagi harbiy bazalaridan muhim texnika va jihozlarning bir qismini Isroil hududiga ko‘chirgan. Bu Vashingtonning ehtimoliy xavflarga tayyorgarlik ko‘rayotganini ko‘rsatadi. Bugun tarqalgan ma’lumotlarga ko‘ra, AQShning B-1 strategik bombardimonchi samolyotlari Eron yaqinidagi hududlarda parvozlarni amalga oshirmoqda. B-1 uzoq masofaga ucha oladigan strategik bombardimonchi bo‘lib, katta hajmdagi qurol-yarog‘ni tashish imkoniyatiga ega.

Uning parvozlari, avvalo, Eronga bosim o‘tkazish va harbiy salohiyatni namoyish etishga qaratilgan signal sifatida talqin qilinmoqda. Ya’ni Vashington Tehronga: agar muzokaralarda kelishuvga erishilmasa yoki Ho‘rmuz bo‘g‘ozi ochilmasa, harbiy bosim yanada kuchayishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Shu tariqa, Donald Tramp ma’muriyatining Eronga nisbatan siyosiy bosim strategiyasi tobora harbiy bosim strategiyasiga aylanib bormoqda. Endilikda asosiy maqsad Eronni iqtisodiy va harbiy jihatdan tobora holdan toydirishga qaratilgandek ko‘rinmoqda.

Biroq bu qarama-qarshilikda har ikki tomonning o‘ziga xos bosim vositalari mavjud. Eron Ho‘rmuz bo‘g‘ozini yopish hamda husiylar orqali Bob al-Mandab bo‘g‘ozidagi xavfsizlikka tahdid yuzaga keltirish imkoniyati ham saqlanib qolmoqda. AQSh esa havo zarbalari orqali bosimni davom ettirish imkoniyatiga ega. Demak, ikkala tomon ham bir-biriga jiddiy iqtisodiy va harbiy zarar yetkazish salohiyatiga ega.

Shunday ekan, mojaroning asosiy mezoni harbiy qudratdan ko‘ra ko‘proq chidamlilikka aylanmoqda. Eron uzoq yillardan buyon og‘ir iqtisodiy sanksiyalar sharoitida yashab kelyapti va bunga ma’lum darajada moslashgan. Bundan tashqari, so‘nggi harbiy to‘qnashuvlar Tehronning o‘z imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchini ham kuchaytirgan ko‘rinadi. Shu sababli Eron barcha asosiy sanksiyalarni bekor qilish, AQShning mintaqadagi harbiy bosimini kamaytirish kabi jiddiy talablarni ilgari suryapti. Bu esa Donald Tramp ma’muriyatining Eronni o‘z shartlariga ko‘ndirishini murakkablashtiryapti.

Bundan tashqari, tomonlar avvalgi kelishuvlarni ham turlicha talqin qilmoqda. Xususan, 14 banddan iborat memorandumda 60 kun davomida Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi vaziyatni o‘zgartirmaslik nazarda tutilgani aytiladi. AQSh bu muddatni o‘z manfaatlari nuqtai nazaridan talqin qilayotgan bo‘lsa, Eron bo‘g‘oz ustidan nazoratni o‘zining ajralmas suveren huquqi ekanini ta’kidlamoqda. Natijada hujjatning mazmuni bo‘yicha ham tomonlar o‘rtasida jiddiy tafovut yuzaga kelgan.

Donald Trampning siyosiy uslubiga nazar tashlansa, u odatda muzokaralarni qat’iy pozitsiyadan boshlaydi. Biroq kuchli qarshilik yoki keng tanqidga duch kelganda bosimni yanada oshirish orqali ustunlikni qayta tiklashga urinadi. Hozirgi mojaro rivoji ham ana shunday yondashuvni eslatmoqda: har kuni o‘zaro zarbalar almashmoqda, biroq bu hali to‘liq keng ko‘lamli urush boshlanganini anglatmaydi.

Hozircha AQShning Eronga qarshi quruqlik operatsiyasiga tayyorgarlik ko‘rayotgani kuzatilmayapti. Tarixga nazar tashlasak, AQSh Vetnam urushining eng qizg‘in davrida yarim milliondan ortiq harbiyni safarbar qilgan, 2003 yilda Iroqqa bostirib kirishda esa qariyb 170 ming askarni jalb etgan edi. Bugungi kunda esa Eron atrofida bunday miqyosdagi qo‘shin to‘plangani kuzatilmayapti. Buning sababi ham tushunarli: Eron hududi, aholisi va harbiy salohiyatiga ko‘ra Vetnamdan ham, Iroqdan ham bilan taqqoslab bo‘lmaydigan darajada yirik davlat hisoblanadi.

AQSh to‘liq quruqlik operatsiyasini boshlasa yoki Eron hududining bir qismini egallashga urinsa, buning harbiy, siyosiy va iqtisodiy xarajatlari nihoyatda yuqori bo‘lishini yaxshi anglaydi. Shu bois hozirgi bosqichda Vashington to‘liq quruqlik urushidan ko‘ra masofaviy zarbalar, iqtisodiy bosim va strategik tiyib turish siyosatini afzal ko‘rayotgandek ko‘rinadi. Aks holda, mojaro AQSh uchun bugungidan ham murakkab va qimmat ssenariyga aylanishi mumkin.

Suhbatni YouTube’dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida to‘liq tomosha qilishingiz mumkin.