Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Fiskal tahlillar instituti 30 iyul kuni o‘tkazilgan Fiskal muloqotda 2027 yil uchun mo‘ljallanayotgan soliq siyosatining asosiy yo‘nalishlari yuzasidan ishlab chiqilgan takliflarni jamoatchilik muhokamasiga taqdim etdi.
Institutning Yashirin iqtisodiyot, soliq va bojxona ma’murchiligini tahlil qilish boshqarmasi bosh mutaxassisi Fazliddin Shamsiyevga ko‘ra, bildirilayotgan takliflar institut mutaxassislari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar asosida ishlab chiqilgan.
Bazaviy soliq stavkalari saqlab qolinishi taklif etildi
Institut hisob-kitoblariga ko‘ra, 2027 yilda bazaviy soliq stavkalarini o‘zgartirmaslik maqsadga muvofiq. Shunga ko‘ra:
- foyda solig‘i - 15 foiz;
- jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i - 12 foiz;
- qo‘shilgan qiymat solig‘i - 12 foiz miqdorida saqlab qolinishi taklif qilinmoqda.
Shuningdek, qat’iy belgilangan soliq stavkalarini inflyatsiya darajasida, taxminan 5–6 foizga indeksatsiya qilish hamda ularni kamida uch yil oldin e’lon qilib borish tavsiya etilyapti.
Daromad solig‘iga progressiv shkala
Institut o‘rta muddatli istiqbolda jismoniy shaxslar daromad solig‘ini progressiv shkala asosida undirish tizimiga o‘tishni ham taklif qilmoqda.
Mutaxassislarning fikricha, 2019 yildan beri amal qilayotgan yagona 12 foizlik stavka daromadlar o‘sib borayotgan sharoitda soliq adolatliligi tamoyillariga to‘liq javob bermay qolmoqda.
Bank omonatlaridan olinadigan foizlarga 5 foizlik soliq taklif qilindi
Vazirlik huzuridagi institut yana bir muhim taklif sifatida bank omonatlaridan olinadigan foiz daromadlarini soliqqa tortishni ilgari surdi. Ma’lumotlarga ko‘ra, 2026 yil 1 may holatiga jismoniy shaxslarning banklardagi omonatlari hajmi 170 trillion so‘mni tashkil etgan. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, omonatlar bo‘yicha o‘rtacha foiz stavkasi 16 foiz. Institut ushbu foiz daromadlarini dividendlar kabi 5 foizlik stavkada soliqqa tortishni taklif qilmoqda.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, bu davlat byudjyetiga qo‘shimcha 1,4 trillion so‘m daromad keltirishi mumkin. Mutaxassislar aksariyat rivojlangan davlatlarda bank omonatlaridan olinadigan daromadlar soliqqa tortilishini ham misol qilib keltirdi.
1 foizlik keshbekni bekor qilish taklif qilindi
Fiskal institutning fikricha, 1 foizlik soliq keshbeki o‘zining asosiy vazifasi - aholida chek talab qilish madaniyatini shakllantirishni bajarib bo‘lgan va endi dastur davlat byudjyeti uchun tobora qimmatlashib bormoqda. Agar amaldagi tizim saqlanib qolsa, 2027 yilda unga 2,1 trillion so‘m ajratilishi talab etiladi. Shu sababli institut quyidagi variantni taklif qilmoqda:
- barcha uchun 1 foizlik keshbekni bekor qilish;
- Ijtimoiy reyestrga kiritilgan ehtiyojmand oilalar uchun ayrim oziq-ovqat mahsulotlariga 12 foizlik QQS keshbekini saqlab qolish;
- chek talab qilishni rag‘batlantirish uchun yirik sovrinli maqsadli lotereyalarni joriy etish.
Bunday tizim davlat xarajatlarini qariyb 20 baravar kamaytirib, 100 milliard so‘m atrofidagi mablag‘ bilan ishlashi mumkin.
QQS samaradorligini oshirish hisobiga 5 trillion so‘m qo‘shimcha tushum kutilmoqda
Institut ma’lumotiga ko‘ra, bugungi kunda QQSning samaradorlik koeffitsiyenti 57 foizni tashkil etadi. 2027 yilda QQSni qaytarish jarayonlarini to‘liq avtomatlashtirish, raqamlashtirish va riskka asoslangan nazorat tizimini kuchaytirish orqali ushbu ko‘rsatkichni 63 foizga yetkazish rejalashtirilmoqda.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, bu davlat byudjyetiga qo‘shimcha 5 trillion so‘m tushum olib kelishi mumkin.
Ayrim sohalar uchun foyda solig‘i 20 foizdan 15 foizga tushirilishi mumkin
Hozirda banklar, mobil aloqa operatorlari, polietilen granula ishlab chiqaruvchilari hamda bozor va savdo komplekslari foyda solig‘ini 20 foizlik stavkada to‘laydi. Institut xalqaro tajribani o‘rganish natijalariga tayangan holda, barcha korxonalar uchun yagona 15 foizlik stavkani qo‘llashni taklif qilmoqda. Bu qaror natijasida byudjyet 859 milliard so‘m daromaddan voz kechishi mumkin.
Institut ushbu yo‘qotishni banklarning ayrim komission xizmatlarini QQSga tortish orqali qoplash mumkinligini qayd etdi. Jumladan, hisobvaraqlarni yuritish, kassa xizmatlari, valyuta ayirboshlash va bank kartalariga xizmat ko‘rsatish kabi xizmatlarni soliqqa tortish taklif qilinmoqda.
Alkogol mahsulotlari uchun aksiz oshirilishi mumkin
Institut alkogol mahsulotlariga qo‘llanadigan aksiz stavkasini 48 ming so‘mdan 70 ming so‘mga oshirishni taklif qildi. Biroq, shu bilan birga QQSdagi kabi hisobga olish mexanizmini joriy etish ham tavsiya etildi. Institutga ko‘ra, hozirgi tizimda mahalliy ishlab chiqaruvchilar importchilarga qaraganda ko‘proq soliq yukini ko‘taradi.
Yangi mexanizm orqali etil spirti uchun oldindan to‘langan aksiz keyinchalik yakuniy aksizdan chegirib tashlanadi. Natijada mahalliy ishlab chiqaruvchilarning soliq yuki kamayishi, import mahsulotlari esa to‘liq stavka bo‘yicha soliqqa tortilishi ko‘zda tutilmoqda.
Ijtimoiy soliq imtiyozi kutilgan natijani bermagan
Institut umumiy ovqatlanish sohasi misolida o‘tkazilgan tahlillar natijasiga ham to‘xtaldi. Qayd etilishicha, ijtimoiy soliqni 12 foizdan 1 foizga tushirish bo‘yicha berilgan imtiyozlardan korxonalarning atigi 30 foizi foydalanmoqda. Bundan tashqari, imtiyozlarning qariyb 80 foizi korxonalarning 10 foizi hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. Institut fikricha, mazkur imtiyoz rasmiy bandlikni oshirish bo‘yicha kutilgan samarani bermagan.
O‘zini o‘zi band qilganlar va YaTTlar uchun yagona ijtimoiy to‘lov taklif qilindi
Institut yakka tartibdagi tadbirkorlar va o‘zini o‘zi band qilgan fuqarolar o‘rtasidagi katta tafovutni bartaraf etishni ham taklif etdi. Bugungi kunda YaTTlar har oy bir BHM miqdorida ijtimoiy badal to‘lasa, o‘zini o‘zi band qilganlar yiliga bir marta BHM to‘lashi mumkin.
Institut har ikki toifa uchun yagona stavkani joriy etish hamda uni eng kam ish haqining ijtimoiy to‘lov miqdoriga tenglashtirishni taklif qilmoqda.
2028 yildan uglerod solig‘i joriy etilishi mumkin
Institut yirik sanoat korxonalari uchun uglerod solig‘ini bosqichma-bosqich joriy etishni ham taklif qildi.
Rejaga ko‘ra, 2027 yil - tayyorgarlik bosqichi bo‘lib, issiqxona gazlari inventarizatsiyasi o‘tkaziladi, soliq bazasi va stavkalari ishlab chiqiladi. 2028 yildan uglerod solig‘ini joriy etib, 2029–2030 yillarda qamrov va stavkalarni bosqichma-bosqich kengaytirish ko‘zda tutilgan.
Muhokamada xufiyona iqtisodiyot bo‘yicha e’tiroz bildirildi
Tadbir davomida soliq maslahatchisi Murod Muhammadjonov institut takliflariga munosabat bildirib, asosiy e’tibor soliq stavkalarini o‘zgartirish emas, balki xufiyona iqtisodiyotni qisqartirish mexanizmlariga qaratilishi kerakligini ta’kidladi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, ayrim sohalarda biznesning 90 foizdan ortig‘i norasmiy faoliyat yuritmoqda, biroq taqdim etilgan takliflarda ularni qonuniy iqtisodiyotga olib kirish bo‘yicha aniq mexanizmlar yetarli darajada aks etmagan.
Muhammadjonov soliq yukini oshirish yoki imtiyozlarni bekor qilishdan oldin tadbirkorlarni “oqqa chiqish”ga to‘sqinlik qilayotgan omillarni chuqur tahlil qilish zarurligini bildirdi.
