Tekshiruvlarga moratoriy, iqtisodiy amnistiya va haqlilik prezumpsiyasi - ekspertlar biznesga berilgan yengilliklar haqida
|21:081 16314 min
Kichik biznesni tekshirishga 3 yillik moratoriy eʼlon qilindi. Tadbirkor oʻz tashabbusi bilan xususiy audit yollaganida, soliq organi auditor xulosasini tan oladi. Iqtisodiy amnistiya doirasida soliq qarzini penyasiz yopish imkoni berildi. Tadbirkorning haqlilik prezumpsiyasi esa davlat organlari bilan munosabatlarda biznesning pozitsiyasini mustahkamlaydi.
Soliq maslahatchilari Murod Muhammadjonov va Nodirbek Xoʻjabekov Kun.uz bilan suhbatda davlat rahbarining tadbirkorlar bilan uchrashuvi yakunlari boʻyicha imzolagan farmondagi yangiliklarga sharh berdi.
Davlat va biznes munosabatlariga yangicha qarash
Murod Muhammadjonov: 175-sonli prezident farmonining umumiy falsafasi haqida gapiradigan boʻlsak, koʻpchilik buni navbatdagi imtiyozlar seriyasi sifatida qabul qilyapti. Aslida bu – imtiyozlar seriyasi emas, balki davlat bilan biznes oʻrtasidagi munosabatga yangicha qarash shakllantirilmoqda, desak boʻladi.
Farmonda tadbirkor xatosini ixtiyoriy ravishda tuzatsa, uni jazolamaslik gʻoyasi bor. Agar qaror ijrosi yoʻlga qoʻyiladigan boʻlsa, davlat bilan biznes oʻrtasidagi munosabatlarda keskin oʻzgarish boʻladi.
Kichik biznesni tekshirishga moratoriy
Murod Muhammadjonov: Bu farmondagi bandlardan biri koʻpchilik uchun hozir juda katta yangilik boʻlib turibdi. Bu – kichik biznesni tekshirishga uch yillik moratoriy eʼlon qilinishi.
Eʼtibor berish kerak: moratoriy oʻrta va yirik bizneslarga emas, faqat kichik biznesga taalluqli. Bizda kichik biznes deganda 10 milliard soʻmgacha boʻlgan aylanmaga ega korxonalar nazarda tutiladi. Bular – yakka tartibdagi tadbirkorlar, aylanmadan olinadigan soliqda ishlaydiganlar va umuman, qoʻshilgan qiymat soligʻiga oʻtgan boʻlsa ham, aylanmasi 10 milliard soʻmdan oshmagan tadbirkorlar.
Bu yerda “tekshiruvlar” deganda aynan soliq auditi nazarda tutilmoqda. Kameral tekshiruv bunga kirmaydi. Kameral tekshiruv boʻlishi kerak. Tadbirkorlarga ham buni tushuntirish kerak: “Boʻldi, meni tekshirmas ekan”, deb xohlagancha ishlash mumkin degani emas. Faqat soliq auditi oʻtkazilmaydi, lekin kameral nazorat saqlanib qoladi.
Bundan tashqari, agar tadbirkor qoʻshilgan qiymat soligʻini qaytarib olmoqchi boʻlsa, albatta, QQS doirasida tekshiruv oʻtkaziladi. Masalan, 10 mlrd soʻmlik tovari bor. “Shundan 1,2 mlrd soʻm QQSni qaytarib olmoqchiman” desa, soliq organi tartib boʻyicha borib tekshirishi kerak: haqiqatan ham shu 10 mlrd soʻmlik tovar qoldiqda turibdimi-yoʻqmi? Shu 10 mlrd soʻmlik tovar boʻyicha hisoblangan QQS toʻgʻrimi-yoʻqmi - shular tekshiriladi. Buni nazoratsiz qoldirib boʻlmaydi.
Mavzuga oid
Shuning uchun farmonning oʻzida bu alohida ajratib qoʻyilyapti. Kameral nazoratdan va QQSni qaytarib olish bilan bogʻliq tekshiruvlardan tashqari, boshqa tekshiruvlarga moratoriy eʼlon qilinyapti. Bu “xohlagancha ishlash mumkin” degani emas. Shunchaki, ishlashda ancha yengillik berilyapti. Doimiy nazoratda boʻlmaysiz. Oʻzingizni oʻzingiz toʻgʻrilashingizga imkoniyat yaratiladi. Chunki keyingi bandlarda ham bor: agar oʻzingizni audit qildirib olsangiz, soliq organi uni inobatga oladi.
Aynan mana shu bandlarning bir-biri bilan bogʻlanishi umumiy, tizimli yondashuvni koʻrsatadi: “Seni men tekshirmayman, kameral tekshiruv doirasida nazorat qilib turaman. Xatongni toʻgʻrilasang, maʼlum muddat jarima va penya ham qoʻllamayman. Oʻzingni oʻzing tekshirtirsang, men seni javobgarlikka tortmayman”.
Nodirbek Xoʻjabekov: Bitta qoʻshimcha qilmoqchi edim. Hozir Murod aytganidek, kameral soliq tekshiruvlari ham bundan mustasno deyilganda, aynan QQSni qoplash bilan bogʻliq holatda kameral soliq tekshiruvi oʻtkazilishi mumkinligi nazarda tutilmoqda.
Amaliyotda qanday boʻladi? Agar korxonada QQS mavjud boʻlib, uni qaytarish boʻyicha ariza beriladigan boʻlsa, shu ariza asosida kameral soliq tekshiruvi tashkil etiladi. Oʻsha kameral soliq tekshiruvi buyruqsiz oʻtkaziladi. Agar kameral soliq tekshiruvi jarayonida korxonada qoldiq tovarlar borligini aniqlash kerak boʻlsa, sayyor soliq tekshiruvi tashkil etiladi. Yaʼni haqiqatda oʻsha korxonada oʻsha tovar bormi-yoʻqmi, shu narsa oʻrganiladi.
Chunki bizda QQSni qoplash yoki qaytarish – “omborimda tovarim sotilmay turibdi, oʻsha tovarning QQSini menga berib tur, men undan foydalanib turay”, degan holatga toʻgʻri keladi. Aynan shu tovar haqiqatda omborida turibdimi-yoʻqmi, degan masalani oʻrganish uchun sayyor soliq tekshiruvi oʻtkazilishi mumkin. Qolgan barcha tekshiruvlar uch yillik moratoriyga kiradi, yaʼni soliq auditi bundan mustasno.
Bundan tashqari, inson sogʻligʻi bilan bogʻliq holatlar, jinoiy ish doirasidagi, fuqarolar murojaatlari asosidagi va mehnat qonunchiligiga rioya etilishini oʻrganish bilan bogʻliq tekshiruvlar hamda korxonaning oʻzini tugatishi boʻyicha oʻtkaziladigan soliq auditlari ham bundan mustasno.
QQSni qaytarish avtomatlashtiriladi
Murod Muhammadjonov: Toʻlangan qoʻshilgan qiymat soligʻini qaytarish boʻyicha oldin ariza berilar edi. Farmon bilan bu tartibni bekor qilish, toʻlangan QQSni avtomatik ravishda qaytarish koʻzda tutilmoqda. Chunki haqiqatda bu narsa boʻlishi ham kerak. Oʻzingiz toʻlagan pul ortiqcha boʻlib qoladigan boʻlsa, uni qaytarib olish uchun alohida ariza berish shart emas. Farmon bilan shu narsa koʻzda tutilmoqda.
Tabiiyki, bunga muvofiq ravishda hali Soliq kodeksiga ham tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi kerak. Undan keyingina bu tartib ishlaydi. Bunga ham muddatlar belgilangan. Menimcha, bu noyabrgacha amalga oshirilishi belgilangan edi.
Yana bir narsaga aniqlik kiritib ketaman. Bu – reytingga taalluqli qism emas. Aynan toʻlangan QQSni ariza bermasdan qaytarib olish haqida gap ketyapti. Reytingga taalluqli qismi esa iqtisodiy amnistiyaning bir qismiga bogʻliq. Agar qayta hisob-kitob, yaʼni “pereraschyot” topshiradigan boʻlsangiz, oʻzingizning xatolaringiz va kamchiliklaringizni toʻgʻrilash maqsadida qayta hisob-kitoblarni taqdim etsangiz, bu QQSdan boʻladimi yoki foyda soligʻidanmi – farqi yoʻq, qaysi soliq boʻyicha boʻlishidan qatʼi nazar, bunday qayta hisob-kitoblar tadbirkor reytingiga taʼsir qilmasligi farmonning oʻzida alohida koʻrsatilgan.
Bu yerda ham davlat bilan biznes oʻrtasidagi munosabatni yaxshilashga qaratilgan yondashuv koʻrinadi. Yaʼni “oʻzing xatolaringni toʻgʻrilayman desang, men senga indamay turaman”, degan munosabat shakllantirilmoqda.
Xususiy audit tekshiruvlari
2027-yildan boshlab huquqiy eksperiment tariqasida oʻrta va yirik tadbirkorlik subyektlari xususiy auditorlarni jalb qilishi mumkin boʻladi. Bunda ular xususiy auditorlarni jalb qilgan holda toʻlanishi kerak boʻlgan soliq va yigʻimlarni toʻgʻri hisoblash va toʻlash boʻyicha tashabbus tarzidagi auditdan oʻtkazishi hamda audit xulosasini soliq organi tomonidan tan olish mexanizmi joriy qilinadi.
Murod Muhammadjonov: Bu juda katta yengillik boʻladi, agar ishlab ketsa. Sababi, soliq organi oʻzining bitta funksiyasini berib qoʻyyapti.
Yaʼni “agar sen oʻz faoliyatingni mustaqil tekshirtirsang va aniqlangan kamchiliklarni 30 kun ichida oʻzing ixtiyoriy ravishda bartaraf etsang, men seni jazolamayman”, degan yondashuv paydo boʻlmoqda. Bu yerda moliyaviy jarima qoʻllamaslik holati ham bor.
Bu nimani beradi? Hozir bizda shunday holatlar ham bor: soliq toʻlovchi “meni tekshirib beringlar, soliqlarni oʻz vaqtida toʻlayapmanmi-yoʻqmi, bilay, tinch yuray”, deb soliq organiga murojaat qiladi.
Endi tadbirkor bunday tekshiruvni kutib oʻtirmaydi. Oʻzi mustaqil auditorlik tashkilotini tanlaydi. Audit tashkiloti faoliyatini tekshirib, unga xulosa beradi.
Agar tadbirkor oʻsha xulosada koʻrsatilgan kamchiliklarni oʻz ixtiyori bilan bartaraf etsa va xulosani soliq organiga taqdim etsa, soliq organi shu xulosani tan olishi kerak. Yaʼni korxonada tekshiruv oʻtkazildi, undagi kamchiliklar aniqlandi, tadbirkor ularni 30 kun ichida bartaraf etsa, unga nisbatan moliyaviy jarima qoʻllanmaydi.
Agar “auditni oʻtkazgan auditorlik tashkiloti qanday javobgar boʻladi?” degan savol tugʻilsa, farmonda bu ham yozilgan. Aynan audit oʻtkazilgan davrdagi qandaydir kamchilik aniqlanadigan boʻlsa, auditorlik tashkilotining javobgarligi belgilangan. Xususiy soliq auditini faqat reyestrga kiritilgan auditorlik korxonalari amalga oshirishi mumkin boʻladi.
Endi keyingi masalalar bor. Reyestrga kiradigan auditorlik tashkilotlari boʻyicha mezonlar ochiq boʻlishi kerak. Siz aytayotgan korrupsiya xavfi ikki tomonda boʻlishi mumkin. Bittasi – soliq toʻlovchining oʻzi, yaʼni tadbirkorning auditor bilan kelishib olishidagi korrupsiya. Ikkinchisi – reyestrga kirish jarayonidagi korrupsiya.
Shuning uchun bu yerda korrupsiya xavfining oldini olish uchun auditorning oʻziga masʼuliyat yuklatilishi muhim. Farmonning oʻzida ham majburiyat auditorning oʻzida ekani koʻrsatilgan. Agar xato qiladigan boʻlsa, javobgarlik auditorning oʻziga tushadi. Bu juda katta risk.
Shuning uchun korrupsion harakatlarning oldini oladigan bandlardan biri sifatida auditorning zimmasiga masʼuliyat yuklatilganini koʻrsatish mumkin.
Keyingi masala – Soliq qoʻmitasining reyestr yuritishi. Qaysi tashkilotlar, qanday mezonlarga javob beruvchi auditorlik tashkilotlari bu roʻyxatga kirishi ochiq boʻlsa, bu yerda ham korrupsiya xavfi kamayadi.
Yaʼni auditorga qanday talablar qoʻyilishi ochiq boʻlsa, korrupsion holatlarning oldi olinadi. Agar talablar yopiq boʻlsa, albatta, xavf paydo boʻlishi mumkin. Lekin bu farmonning oʻzi qarashlarni ancha kardinal oʻzgartirmoqda.
Nodirbek Xoʻjabekov: Shu paytgacha korxona faoliyati boʻyicha auditorlik tashkilotining xulosasi investorga: “Mana shu korxonaga pul tikishim mumkinmi? Pul tiksam, pulimni chiqarib ola olamanmi? Yoki shu firmani sotib olish taklifi boʻlsa, sotib olsam, qanday risklarim bor?” degan savollarga javob berish uchun qilinardi.
Soliq auditi esa – taftish. Oddiy tilda reviziya deyiladi. Yaʼni buxgalteriya toʻgʻri yuritilganmi va shu orqali soliq oqibatlari yuzaga keladimi-yoʻqmi, soliqlar toʻlanganmi-yoʻqmi – shular tekshiriladi. Farqi shunda.
Murod Muhammadjonov: Xususiy sektorda audit oʻtkazilganidan keyin soliq organi tekshirmaydi, deganda koʻpchilik qandaydir yengillikni his qildi.
Albatta, bitta narsani alohida taʼkidlab qoʻymoqchimiz: xususiy sektor oʻtkazadigan audit sizni javobgarlikdan qutqaradi degani emas.
Tadbirkorlar uchun alohida taʼkidlaymiz: bu shunchaki “oʻzingizni oʻzingiz tekshirtirib olinglar, davlat tekshirishidan oldin” degan mexanizm. U hech qanday javobgarlikdan qutulish yoki ertaga soliq nazorati, davlat nazoratidan qochib qolish mexanizmi sifatida foydalanilmasligi kerak.
Bu yerda biznes oʻzini oʻzi tekshirtirib, kamchilik aniqlanganda ularni jazolanmasdan bartaraf etishi, soliq toʻlovlari va umuman buxgalteriyani toʻgʻri yuritish uchun davlatga yordamchi sifatida xususiy sektorning rolini oshirish haqida gap ketyapti.
Iqtisodiy amnistiya: asosiy qarz toʻlansa, penya hisobdan chiqariladi
Farmonga binoan, iqtisodiy amnistiya eʼlon qilingungacha yuzaga kelgan soliq qarzi 2026-yil 31-dekabrga qadar toʻliq toʻlanganda, shu qarzdorlik boʻyicha hisoblangan penya hisobdan chiqariladi va ular bilan bogʻliq ijro ishlari tugatiladi.
Murod Muhammadjonov: Iqtisodiy amnistiya degani hech qanday soliq majburiyatidan ozod qilish degani emas. Bitta narsani bilib olaylik, bu “soliq qarzlarimdan qutuldim” degani emas.
Iqtisodiy amnistiya nimaga berilyapti? Yil oxirigacha davlat oldidagi soliq qarzingni toʻlab qoʻysang, penya va ayrim jarimalardan ozod boʻlasan. Aynan penyaning oʻzidan ozod qilish koʻzda tutiladi. Jarimalar esa boshqa tartibda.
Jarimalar ikki baravar qisqartirilishi alohida band bilan aytib oʻtilmoqda. Ular boshqa mezonlarga koʻra ham ikki baravar qisqarishi mumkin edi. Hozir prezident farmoni bilan toʻliq hammasini ikki baravar qisqartirish koʻzda tutilmoqda.
Iqtisodiy amnistiya majburiyatdan emas, javobgarlikdan ozod qiladi. Majburiyat – soliqning oʻzi. Javobgarlik chorasi esa soliqni kech toʻlagani, vaqtida toʻlamagani uchun qoʻllanadigan penya, yaʼni moliyaviy sanksiya.
Agar tadbirkor asosiy qarzini 31-dekabrga qadar toʻlab qoʻysa, unga hisoblangan penya toʻliq hisobdan chiqariladi, deyilyapti.
Koʻpchilik “penya nima ham boʻlardi?” deb oʻylashi mumkin. Masalan, soliq organi hisoblaganda 0,046 foiz, tadbirkorning oʻzi kech toʻlayotgan boʻlsa, 0,033 foiz penya hisoblanadi.
Lekin tasavvur qiling, 1 milliard soʻm qarz uch yildan beri kelayotgan qarz boʻlib turibdi yoki bir tekshiruvdan keyin uch yillik qarz hisoblanib, 1 milliard soʻm chiqdi. 0,033 foizdan hisoblagan taqdirda ham, bir yiliga oʻrtacha 16–17 foizga aylanib ketadi. Uch yillik qarz boʻlsa, 50 foizga yaqinlashadi. 16 foizdan hisoblaganda ham 48–50 foizga boradi.
Demak, 1 milliard soʻmlik qarzingni asosiy qarz sifatida toʻlab qoʻysang, uch yillik qarz boʻlib osilib kelayotgan boʻlsa, oʻsha qariyb 500 million soʻmlik penyadan voz kechiladi, degan holat bu.
Iqtisodiy amnistiya, yana bir marta takrorlayman, majburiyatdan emas, javobgarlikdan ozod qiladi. Soliqning oʻzini toʻlash kerak.
Tadbirkorlarga tavsiyamiz – 31-dekabrni poylab oʻtirmasdan, imkon qadar hozir hamma narsani hisob-kitob qilib, toʻlab qoʻyish kerak.
Chunki iqtisodiy amnistiyaning oʻzi faqat soliq qarzini toʻlashga emas, balki oʻz ixtiyori bilan kamchiliklarini aniqlab, qayta hisob-kitoblarni topshirib, qoʻshimcha soliq chiqadigan boʻlsa, uni ham ixtiyoriy ravishda toʻlab qoʻygan holatga taalluqli. Bunday holatda ham penya hisoblanmaydigan tartib joriy qilinmoqda.
Nodirbek Xoʻjabekov: Bu faqat kichik va oʻrta tadbirkorlik subyektlariga belgilangan. Soliq turi bu yerda koʻrsatilmagan. Asosiy mezon – kichik va oʻrta tadbirkorlik subyektlari. Ular har qanday soliq boʻyicha penyaga nisbatan, agar qarzdorlik 2026-yil 31-dekabrga qadar toʻlab qoʻyilsa, penya bekor qilinadi.
Moliyaviy jarima esa faqat qatʼiy belgilangan soliq toʻlovchilarida aniqlangan kamchiliklar boʻyicha qoʻllangan boʻlsa va shu moliyaviy jarimaning toʻlanmagan qismi boʻlsa, kechiriladi.
Masalan, qatʼiy belgilangan soliq toʻlovchisiga chek bermagani uchun 5 million soʻm jarima belgilangan. U 2 million soʻmini toʻlagan, 3 million soʻmi hali turibdi. Shu 3 million soʻmlik qismigina bekor qilinadi.
Bundan tashqari, 2026-yil 1-yanvar holatiga belgilangan muddatlarda hisobot topshirilmagani sababli maʼmuriy javobgarlikka tortilgan boʻlsa, shu maʼmuriy javobgarlikning ham toʻlanmagan qismi bekor qilinadi.
