Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumani hokimi Hasan Samadov shu kunlarda internet yulduziga aylandi. Ijtimoiy tarmoqlarda ushbu amaldor tumandagi xonadonlardan biriga kirib, uydagi tozalikni tekshirgani va mavjud holatni tanqid qilib, uy egasini farzandi oldida koyib bergani aks etgan video tarqaldi.
11 daqiqayu 6 soniya davom etgan videoda hokim bir necha bor o‘z vakolatlari doirasidan chetga chiqib, ayolning shaxsiy hayotiga aralashgani, uni kamsitgani va qo‘rqitganini ko‘rish mumkin.
Xususan, u «bu uyga normal odam kelin bermasligi»ni iddao qiladi.
«Yashashni qarang… Shu ayolning yashashimi? Mana bu choynakka qarang. O‘rgimchak to‘riga qarang. Shu ro‘zg‘ormi? Mana bu changga, muzlatkichdagi kirga qarang. Ushlab bo‘ladimi buni?» – deydi hokim ochiq osmon ostida turgan buyumlarga birma-bir teginib.
Hokim ayolni kamsitishda davom etib, o‘z uyidagi holat bilan bu uydagi holatni umuman solishtirib bo‘lmasligi, xohlasa, uni uyiga olib borib, gapini isbotlashi mumkinligini aytadi.
«Mashinamga o‘tirasiz, sizni uyimga olib boraman. Bizning ro‘zg‘orni ko‘rasiz, hamma joyga kiring. Nima uchun meni ro‘zg‘orimda hammasi toza turadi? Nega hammamiz aynan shunday yashamaymiz? Men buni o‘zimni maqtash uchun aytayotganim yo‘q. Agar sizni tanqid qilishsa, qanday bo‘lishi kerakligi bilan qiziqishiz mumkin», – deydi hokim.
Bundan tashqari, Samadov uy egasini peshin vaqtida uxlayotgani uchun ham tanqid qilgan va o‘zi bu vaqtda ishlayotganini pesh qilgan.
«Abedda nega biz yotmayapmiz. Biz uxlolmayapmiz-ku abedda! Shu gapiniyam olinglar, abedda biz uxlaymiz-da, deganini», – deya davom etadi tuman rahbari.
Reyd oxirida u uydagi holat uchun jarima qo‘llanishini aytadi.
«Ertaga yana kelaman. Hozir jarimani urasiz. Ko‘cha, uyini, yashash, axlat, hammasi uchun jarima urasiz. Menga birortasidan men iltimos qildim, kechirim so‘radi degan gap kerak emas», – deya buyruq beradi hokim bu holatni kameraga olib yurgan boshqa bir mas’ulga.
Yopishmagan izoh
Bu video ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalib, hokim tanqidlar nishoniga aylandi. Xususan, mansabdor shaxs fuqaroning shaxsiy hududiga bu tarzda aralashishi qanchalik qonuniy ekani savol ostiga olinmoqda.
Hokimlik matbuot xizmati esa «Daryo» nashriga holat yuzasidan shoshilinch izoh berdi.
Hokimlikka ko‘ra, tuman hokimi Shamaton mahallasida o‘rganishlar davomida serqatnov yo‘l bo‘yidan o‘tayotgan vaqtida devorlari, derazalari va atrofi yantoq hamda boshqa begona o‘tlar bilan qoplanib, tashlandiq uyni eslatuvchi xonadonga e’tibor qaratgan, shundan so‘ng mazkur xonadonda hech kim yashamaydimi, deb mahalla fuqarolar yig‘ini raisidan so‘ragan.
Mahalla raisi ushbu uyda nogironligi bo‘lgan keksalar istiqomat qilishini ma’lum qilgan. Hokimlik munosabatiga ko‘ra, Samad Hasanov aslida nogironligi bor keksa fuqaroning uyiga bormoqchi bo‘lgan, ammo MFY raisi adashib, yonma-yon joylashgan qo‘shni xonadon eshigini ko‘rsatgan.
«Yuzaga kelgan tushunmovchilik mahalla raisi tomonidan xonadonlar yanglish ko‘rsatilgani bilan bog‘liq bo‘lib, hech qanday fuqaroni kamsitish yoki uning shaxsiy daxlsizligini buzish maqsadi ko‘zlanmagan», – deyiladi xabarda.
Videoda esa hokim mahalladagilar bu uyga 20 kun oldin ham, uch kun oldin ham kelib, ogohlantirganini aytadi. Shundan keyin mahalla raisiga yuzlanib, kamera qarshisida bu uyga necha marta kelib, ogohlantirganida ham aytilgan ishlar qilinmaganini aytib berishni so‘raydi. Mahalla raisi mahalladagilar bir necha marta kelib, uyni tozalashni tayinlagani, uy egasining katta o‘g‘liga o‘tlarni o‘rdirganini aytadi.
Yana bir joyda esa (6:13-6:23 soniyalar) hokim mahalla raisiga yuzlanib: «Sizga aytgandim-ku, ular uch-to‘rt kunlab idishi bilan yotadi, sasib», – deydi.
Ya’ni, «hokim bu xonadonga adashib kirib qolgani» haqidagi bayonot asl holatga mos kelmayapti, videodagi holat hokim va mahalla raisi bu xonadondagi holat haqida oldindan xabardor bo‘lganini ko‘rsatmoqda.
Ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari hokimni o‘zganing uyiga ruxsatsiz bostirib kirishda ayblagandi.
Hokimlik matbuot xizmati esa «xonadonga kirishdan oldin mahalla raisi hamda tuman hokimi tomonidan xonadon egasidan ruxsat so‘ralgani»ni bildirgan.
Holbuki, videoda hokim uy egasi uyg‘onishini kutib turganini ta’kidlagan.
Shuningdek, hokimlik munosabatida tasvirlar tuman hokimligi matbuot xizmati tomonidan olinmagani va ijtimoiy tarmoqlarda tarqatilmagani, aksincha, tuman hokimi tomonidan bunday videotasvirlarni ijtimoiy tarmoqlarga joylashtirmaslik yuzasidan qat’iy ko‘rsatma berilgani aytiladi. Go‘yoki, mazkur video mahalla yettiligi vakillari tomonidan olingan bo‘lib, tuman hokimligi rasmiy kanallariga emas, balki ishchi guruhning tor doiradagi ish jarayonlari tashlab boriluvchi guruhiga yettilik vakillari tomonidan tashlangan.
Holbuki video boshida (1:49-1:56 soniyalar) hokim o‘z og‘zi bilan ushbu video «kanalga qo‘yilishi»ni aytadi. «Bugun kanalga qo‘yilasiz hozir. Mana shu mahalla kanalida o‘zingizni ko‘rasiz. Anavi qo‘shningizni ham oldik. Bitta siz emas, ikki-uchta bor», – degan hokim. Uy egasi esa bunday qilmaslikni so‘ragan.
Rasmiylar va jamoatchilik reaksiyasi
Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi axborot xizmati Gazeta so‘roviga javoban bergan izohida har qanday darajadagi rahbar fuqarolar bilan muloqotda davlat xizmatchisi odob-axloq qoidalariga qat’iy rioya qilishi shartligini ta’kidlagan.
«Fuqarolarning shaxsiy hayoti daxlsizligini buzish, ularning sha’ni va qadr-qimmatini kamsitish, shuningdek, asoslanmagan ma’muriy bosim o‘tkazish qonunchilikka va etika me’yorlariga mutlaqo zid. Agentlik davlat xizmatchilari tomonidan odob-axloq qoidalari buzilishining oldini olishga qaratilgan ishlarni muvofiqlashtirish vakolati doirasida Qashqadaryo viloyati hokimligiga holat yuzasidan qonunchilikda belgilangan tartibda xizmat tekshiruvi o‘tkazish hamda huquqiy baho berish bo‘yicha taqdimnoma kiritdi», – deyiladi munosabatda.
Ombudsman Feruza Eshmatova «Daryo»ga bergan izohida «profilaktika tadbirlari fuqarolarning shaxsiy hayotiga ortiqcha aralashish hisobiga amalga oshirilmasligi lozimligi»ni qayd etadi.
«Ombudsmanning pozitsiyasi doim bir xil – har qanday davlat organi yoki mansabdor shaxs faoliyati insonning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish prinsipiga asoslanishi kerak. Obodonlashtirish, sanitariya yoki profilaktika tadbirlari o‘tkazilishi mumkin. Ammo ular fuqarolarni uyaltirish, kamsitish yoki shaxsiy hayotiga ortiqcha aralashish hisobiga amalga oshirilmasligi lozim. Agar bu jarayonda fuqaroning huquqlari buzilgani haqida murojaat kelib tushsa, ombudsman uni o‘z vakolati doirasida o‘rganadi», – deyiladi bayonotda.
Iqtisodchi va bloger Otabek Bakirov hokimlarning saroylarida soliq to‘lovchilar taftish o‘tkazsa nima bo‘lardi, deya savol qo‘yadi.
Agarda hokim soliq to‘lovchining uyiga shunday kirib borishi, jyerkishi, tergashi, izza qilishi mumkin bo‘lsa va bu pretsedent huquqiy bahosiz va oqibatlarsiz qabul qilinsa (ombudsman izohi va antikorrupsiya agentligi taqdimnomalari kifoya emas), soliq to‘lovchilar ham sudsiz va ordersiz hokimto‘raning uyiga kirib, uni so‘roq savolga tutishi mumkin bo‘ladimi? Qanaqa pandora qutisi ochilayotganini tasavvur etmoqdasizmi?
Tasavvur qiling, soliq to‘lovchilar hokimlarning saroyi, dachasi qaysi pullarga qurilgani, aktivlari va bizneslari kimlarning nomiga rasmiylashtirilgani, mashinalarning manbai, qimmat idish tovog‘i, italyancha kostyumlari va po‘rim mebellari qayerdan keltirilgani, tilla va zargarlik buyumlarini kimlar sovg‘a qilganini, xolodilnigini kimlar to‘ldirishib ketishini, xizmatkorlarga kimlar maosh to‘lashini so‘rashi mumkinmi? Deklaratsiyalash yo‘q-ku haliyam, 9 yildan beri har gal yangi bahona bilan paysalga solinmoqda. Soliq to‘lovchilar esa hokimto‘ralarning daromadlari va yashash tarzi mutanosibligini bilmoqchi (shu joyda dronlardan foydalanish taqiqi esga tushadi).
Janob hokimto‘ra o‘sha o‘zi tergayotgan fuqaro to‘layotgan soliqlar hisobiga yashayotganini bilmas, tushunmas (balki shuning uchun ham u hokim etib qo‘yilgan), lekin fuqaro hokim aslida uning xizmatkori ekanini tushunib va javob tashrifi bilan hokimnikiga kelib qolsa, nima bo‘ladi?
Hokim fermerni urib so‘ksa - hayfsan, fermer hokimga javob qaytarsa-chi, degan yoqimsiz va javobsiz ritorika bu yerda ham o‘rinlimi?
Inson huquqlari bo‘yicha «Ezgulik» jamiyati rahbari Abdurahmon Tashanov «bunday o‘zboshimcha harakatlar davlat hokimiyati mulozimi etikasiga zid» ekanini ta’kidlagan.
Fuqaroning shaxsiy va mulkiy huquqlariga daxl qilish, hatto uning o‘zi buni istagan taqdirda ham, pozitiv diskriminatsiya hisoblanadi. Agar bu holat mansab vakolatini suiiste’mol qilish yoki mansab mavqeidan foydalanish orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, bu to‘g‘ridan to‘g‘ri jinoyatdir.
Videotasvirdan ko‘rinib turibdiki, fuqaro hokimning xatti-harakatlariga qarshilik ko‘rsatishga ojiz. Bu kabi lavhalarning ijtimoiy tarmoqlarga sizdirilishidan ko‘zlangan yagona maqsad esa hokimning jonkuyarligini namoyish etishdir.
Hokimiyat vertikalidagi amaldorlarning bunday o‘zboshimcha harakatlari qonun nuqtai nazaridan noto‘g‘ri va huquqiy jihatdan davlat hokimiyati mulozimi etikasiga zid deb o‘ylayman. Mazkur keysda shaxsiy daxlsizlik qoidalarini buzish va shaxsga doir ma’lumotlarni ommaviy axborot vositalarida oshkor qilish bilan bog‘liq huquqiy masalalarga baho berilishi lozim.
Inson huquqlari bo‘yicha «Markaziy Osiyo uyushmasi» jamiyatining O‘zbekistondagi vakolatxonasi rahbari Gulnoz Mamarasulova «hokimni javobgarlikka tortish»ni so‘radi.
Hokim hududda sanitariya va obodonlashtirish qoidalariga rioya etilishini nazorat qilishi mumkin. Lekin bu vakolat unga fuqaroning uyiga kirib borish, uni kamsitish yoki ijtimoiy tarmoqlarda sharmanda qilish huquqini bermaydi.
Bu holatda e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan bir nechta jiddiy huquqiy masala bor. Avvalo, uy-joy daxlsizligi Konstitutsiya bilan kafolatlangan huquqdir. Davlat mansabdori fuqaroning uyiga kirgan taqdirda ham, o‘z vakolatini insonning sha’ni va qadr-qimmatiga putur yetkazadigan tarzda amalga oshirmasligi shart.
Ikkinchidan, videoda aytilgan «bu uydan hech kim kelin olmaydi», «kanalga qo‘yamiz» kabi gaplar davlat xizmatchisi etikasiga zid. Bu so‘zlar fuqaroni omma oldida uyaltirish va kamsitishga qaratilgan munosabatdir. Davlat organlarining vazifasi fuqaroni sharmanda qilish emas, qonun asosida ish yuritishdir.
Uchinchidan, jarima hokimning og‘zaki buyrug‘i bilan emas, qonunda belgilangan tartibda, vakolatli shaxs tomonidan rasmiylashtirilgan huquqbuzarlik asosida qo‘llanishi mumkin. Hech bir mansabdor shaxs qonuniy tartibni o‘zining og‘zaki topshirig‘i bilan almashtira olmaydi.
Hokimlikning «uy adashtirib ko‘rsatilgan» degan izohi ham asosiy muammoni bartaraf etmaydi. Muammo qaysi uyga kirilganida emas, balki davlat mansabdorining fuqaroning shaxsiy hayotiga aralashgani, uni kamsitgani va ma’muriy jazoni og‘zaki buyruq bilan qo‘llashni talab qilganidadir.
Bu holat yuzasidan xizmat tekshiruvi o‘tkazilishi, hokimning harakatlariga huquqiy baho berilishi va u amaldagi qonunchilikka muvofiq javobgarlikka tortilishi kerak. Davlat mansabdorining vakolati Konstitutsiya bilan kafolatlangan uy-joy daxlsizligi, shaxsiy hayot, sha’n va qadr-qimmat huquqlaridan ustun emas. Bu kabi harakatlarga huquqiy baho berilmas ekan, fuqarolarning davlat institutlariga bo‘lgan ishonchiga putur yetadi.
