Toshkentda oʻtkazilayotgan Silk Road Finance and Texnology xalqaro forumi doirasida islomiy moliya uchun huquqiy va institutsional imkoniyatlarni kengaytirish masalalari ham muhokama qilinmoqda. Kun.uz muxbiri Markaziy bank raisi oʻrinbosari Sanjar Nosirov bilan shu haqda suhbatlashdi.
“Hozirda anʼanaviy bank mahsulotlariga muqobil ravishda islomiy moliya xizmatlari ham kirib kelmoqda. Agar tarixga nazar tashlasak, koʻp toʻsiqlar ilgari mavjud edi: qonunchilik yoʻq edi, aniq mexanizmlar shakllanmagan edi. Yaqinda islom moliyasini joriy qilish boʻyicha qonun qabul qilindi. Dastlab islomiy moliyalashtirish xizmatlarini koʻrsatish mikromoliya tashkilotlariga ruxsat berilgan edi, endi esa islomiy bank faoliyatiga ham qonun bilan ruxsat berildi.
Endi, shu qonun doirasida qonunosti hujjatlarini ishlab chiqish boʻyicha ishlar olib borilmoqda. Yaqinda islomiy banklarni litsenziyalash boʻyicha tartibni eʼlon qildik. Ikki xil litsenziya boʻladi. Birinchisi, toʻlaqonli islomiy moliya xizmatlarini koʻrsatadigan islomiy bank uchun. Ikkinchisi esa anʼanaviy bank tarkibida islomiy bank xizmatlarini koʻrsatadigan darcha ochish imkonini beradi. Yaʼni ikki xil litsenziyalash mexanizmi joriy qilindi.
Litsenziya olib tizimga kirgandan keyin ularning joriy faoliyatini nazorat qilish boʻyicha tartiblarni ham ishlab chiqyapmiz. Buni ham yaqinda eʼlon qilamiz.
Bundan tashqari, qonun bilan ikki bosqichli islomiy moliya kengashlari joriy qilindi. Birinchisi – Markaziy bank huzuridagi Islomiy moliya kengashi. Keyingi bosqichda islomiy moliya xizmatlarini koʻrsatuvchi banklarning oʻzida alohida islomiy moliya kengashlari boʻladi. U bank faoliyatining islomiy moliya standartlariga javob berishini kuzatib boradigan va taʼminlaydigan organ hisoblanadi. Buning huquqiy asoslarini yaratdik.
Endi, islomiy moliya tizimi joriy etilgach, uning rivojlanishi boʻyicha ham ish olib boramiz. Islomiy moliya muqobil moliyaviy instrument boʻlganligi uchun har bir instrument boʻyicha tegishli standartlar joriy qilinadi. Murobaha boʻladimi, ijara boʻladimi, istisno boʻladimi - har bir instrument uchun alohida standart joriy qilamiz. Bu nafaqat banklar, balki isteʼmolchilar uchun ham xizmatlarni tushunarli qilishga xizmat qiladi”, deydi Sanjar Nosirov.
Uning soʻzlariga koʻra, aholi hozirda raqamli bank xizmatlaridan qanchalik qulay foydalanayotgan boʻlsa, islomiy moliya xizmatlaridan ham ana shunday raqamli formatda – mobil ilovalar orqali oson tarzda foydalanishi imkoniyati taʼminlanadi.
“Masalan, murobaha boʻladimi yoki boshqa xizmatlarmi, omonat qabul qilishmi - bularning barchasini raqamli yoʻllar, onlayn platformalar orqali amalga oshirish mumkin. Bu xizmatlar anʼanaviy bank xizmatlari bilan raqobat qiladi. Raqobat natijasida islomiy moliya xizmatlari ham qoʻlimizdagi telefonga kelishi kerakki, ular teng sharoitda raqobat qila olsin. Shuning uchun butun dunyoda ham soʻnggi paytlarda “digital Islamic finance” - raqamli islomiy moliya gʻoyalari koʻproq yangramoqda. Maqsad - xizmatlarni teng sharoitlar asosida taqdim etish”, – dedi MB raisi oʻrinbosari.
Oʻzbekiston banklarida mudoraba, vakala kabi islomiy omonatlar (qonunda “investitsiyaviy omonat” atamasi bilan ifodalangan) hali joriy etilmagan. Nosirovning aytishicha, chunki hali hech qaysi bank bunga litsenziya olmagan:
“Murobaha xizmatlari boʻyicha banklar agent sifatida, yaʼni tashqi investorlardan pul olib, ular nomidan xizmat koʻrsatmoqda. [Aholi va tadbirkorlardan] mablagʻ jalb qilish qismida esa, toʻgʻri aytingiz, hozircha mahsulot yoʻq. Sababi hali hech qaysi bank litsenziya olgani yoʻq. Litsenziya olgandan keyin toʻlaqonli bank xizmatlarini koʻrsatadi. Mablagʻ jalb qilish, resurs taqdim qilish, kreditga oʻxshagan muqobil xizmatlarni koʻrsatish boʻyicha tizim yaratiladi.
Hozir tashqaridan mablagʻ jalb qilinib, ichkarida murobahaga oʻxshagan xizmatlar koʻrsatilmoqda. Tizimimiz yoʻlga qoʻyilgandan va banklar litsenziyalangandan keyin esa omonatga oʻxshagan mahsulotlar - amana, mudaraba, vakala kabi xizmatlar joriy qilinadi. Bunday xizmatlar orqali banklar islomiy moliya standartlari asosida mablagʻ jalb qilib, bu mablagʻ investitsiya qilinadi”.
Islomiy moliya tamoyillari asosidagi omonatlarni Oʻzbekistonliklar qachon bankka qoʻyish imkoniyatiga ega boʻladi?
“Kutib turish kerak. Banklarimiz va litsenziyalash boʻyicha qonunchiligimiz tayyor. Banklar Markaziy bankka litsenziya olish uchun murojaat qilishi mumkin. Litsenziyalash jarayonlari ham ketyapti. Hozir nechta bank[dan ariza kelib tushgani] va boshqa tafsilotlar boʻyicha maʼlumot aytishimiz notoʻgʻri boʻlishi mumkin. Lekin litsenziyalash jarayonlari ketyapti. Litsenziyani berganimizdan keyin ular bevosita ichki tizimlarini ham yoʻlga qoʻyishi kerak boʻladi. Dastlab, menimcha, islomiy darchalar paydo boʻladi.
Oʻsha islomiy darchalar orqali xizmatlar koʻrsatiladi. Bu jarayon unchalik koʻp choʻzilmasa kerak. Yil oxirigacha, menimcha, xizmatlar taklif qilina boshlashi mumkin”, – dedi Markaziy bank raisi oʻrinbosari.
Maʼlumot uchun, islom moliyasida investitsiyaviy omonatning quyidagi ikki turi eng keng tarqalgan:
- Mudoraba – bir tomon kapital, ikkinchi tomon esa oʻzining mehnati, boshqaruvi va tadbirkorlik tajribasini qoʻshadigan sheriklik shartnomasi. Bunda investor bankka mablagʻ qoʻyadi, bank esa bu mablagʻni shariatga muvofiq investitsiya qiladi, foyda tomonlar oʻrtasida kelishilgan nisbatda taqsimlanadi.
- Vakala – bir tomonning boshqa tomonni oʻz nomidan muayyan ishni bajarish uchun vakil qilishi. Bunda investor bankka: “Mening mablagʻimni shariatga muvofiq investitsiya qilib boshqaring”, deya vakolat beradi. Bank mablagʻni investitsiya qilishdan kelgan foydani investorga toʻlab beradi, oʻzi esa koʻrsatgan xizmati uchun oldindan kelishilgan haq (vaqala haqi)ni oladi.
Eslatib oʻtamiz, islomiy moliya mahsulotlarini joriy etishga qaratilgan qonun 2026-yil 29-iyuldan kuchga kirdi.
Mart oyida, shu qonun imzolanishi bilan munosabati bilan prezident huzurida oʻtgan yigʻilishda berilgan maʼlumotga koʻra, joriy yilda kamida bitta tijorat bankida islomiy darcha faoliyatini yoʻlga qoʻyish, 2026-2030 yillarda esa toʻliq islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi ikkita bank tashkil etish rejalashtirilgan.
