"Muayyan shart qoʻyiladigan pul". Markaziy bank raqamli soʻm ustida ishlay boshladi

Markaziy bank raqamli soʻmni joriy etish imkoniyatlarini oʻrganmoqda. Dastlabki pilot loyihalar 2027-yilda boshlanishi, 2028–2029-yillarda esa tizimni kengaytirish bosqichiga oʻtilishi rejalashtirilgan. Dastlab raqamli soʻm jismoniy shaxslar uchun emas, davlat xaridlari, infratuzilma loyihalari va subsidiyalar yoʻnalishida sinab koʻriladi.

“Juda ham koʻp hollarda, agar kuzatsangiz, iqtisodiy sudlarda tashkilotlar oʻrtasida bajarilgan ishlar va yetkazilgan tovarlar uchun vaqtida olinmagan mablagʻlar boʻladi. Bu, demak, ulgurji savdo bilan shugʻullanadigan tashkilotlar uchun ham qoʻl keladi”, - dedi u. 

Raqamli soʻmdan qayerlarda foydalanish rejalashtirilmoqda? 

Hozircha raqamli soʻmdan foydalanish uchun uchta asosiy yoʻnalish tanlab olingan. Birinchisi - davlat xaridlari. 

Masalan, davlat tashkiloti biron bir kompaniya bilan shartnoma tuzdi deylik, maktab uchun qurilish ishlari bajarilishi kerak. Hozirgi tizimda toʻlov shartnoma va belgilangan tartiblar asosida amalga oshiriladi. 

Raqamli soʻmning mazkur mexanizmdagi asosiy gʻoyasi shundan iboratki, pulni oldindan ajratish mumkin, lekin uni belgilangan shart bajarilmaguncha sarflash yoki qabul qilib olish imkoni boʻlmaydi. Yaʼni pulning oʻziga maʼlum bir shart qoʻyish mumkin boʻladi. Masalan, qurilish ishlari yakunlanishi kerak. Shundan keyingina mablagʻ pudratchiga oʻtadi. Bu yerda raqamli valyutaning asosiy afzalligi pul oqimini shartnoma shartlari bilan texnologik jihatdan bogʻlashdir. 

Ikkinchi yoʻnalish - infratuzilma loyihalari. Bu yerda ham katta miqdordagi mablagʻlarning maqsadli ishlatilishi muhim. 

Masalan, yoʻl, maktab, shifoxona yoki boshqa infratuzilma loyihasi uchun mablagʻ ajratildi. Raqamli soʻm orqali mablagʻning qaysi loyiha uchun ajratilgani va qanday shartlar asosida ishlatilishi raqamli tizimda nazorat qilinishi mumkin. 

Uchinchi yoʻnalish esa davlat subsidiyalari. Masalan, davlat maʼlum bir sohani qoʻllab-quvvatlash uchun tadbirkorga subsidiya ajratadi. Raqamli soʻm mexanizmi orqali bu mablagʻni belgilangan maqsadga yoʻnaltirish va undan boshqa maqsadlarda foydalanishni cheklash imkoniyatlari oʻrganiladi. 

Raqamli soʻm oddiy naqdsiz puldan nimasi bilan farq qiladi? 

Nodirbek Saydullayev raqamli soʻmning aynan shu jihatini amaldagi naqdsiz toʻlovlardan farqlash zarurligini taʼkidladi. 

Uning tushuntirishicha, hozirgi tizimda elektron hisob-faktura orqali tovar yoki xizmat boʻyicha maʼlumotlar turli tizimlarda koʻrinishi mumkin. Raqamli soʻm mexanizmida esa toʻlovning oʻzini muayyan shart bilan bogʻlash imkoniyati koʻrib chiqilmoqda. 

“Hozirgi kunda anʼanaviy, bizning tilimizda naqdsiz pul oʻtkazmalari - bu bor jarayon. Bir tomonga ulgurji savdo yoki davlat xaridi bilan shugʻullanuvchi, subsidiya beruvchi, infratuzilma bilan shugʻullanuvchilarning elektron shaklda pul oʻtkazish, elektron soʻmda oʻtkazishini tasdiqlangandan keyin oʻtkazishini qoʻyib koʻramiz, bular bir-biridan farq qiladi”, - dedi Saydullayev.  

Nodirbek Saydullayevning qayd etishicha, bunda yangi tizimning tannarxi ham muhim masala boʻladi. Agar raqamli soʻm orqali pul oʻtkazish amaldagi mexanizmlardan qimmatroqqa tushsa, uning iqtisodiy samaradorligi alohida baholanishi kerak. 

U, shuningdek, raqamli soʻmning yana bir muhim jihati - tovar yoki xizmatning amalda talabga javob berishini aniqlash mexanizmlari bilan bogʻliq masalalarni ham oʻrganish zarurligini aytdi. 

“Elektron hisob-faktura bor. Elektron hisob-fakturani butun soliq tizimi koʻrib turadi, bank tizimi koʻrib turadi. Endi, buning afzalligi nimada? [Amaldagi tizimda] pul oʻtdi, tovar keldi, qabul qilindi, koʻrindi. Katta hajmdagi mahsulot yetkazib berilganida, tovarning faqat jismonan yetib kelgani uning sifatini avtomatik ravishda tasdiqlamaydi. Buning uchun texnik yoki laboratoriya tekshiruvlari talab qilinishi mumkin”, - dedi u.  

Raqamli soʻmni joriy etishdan oldin uning ehtimoliy xatarlari ham oʻrganilishi kerak. Nodirbek Saydullayevning aytishicha, Markaziy bank hozirgi tizimdagi jarayonlarni yaxshi biladi, biroq yangi mexanizm boʻyicha qanday risklar yuzaga kelishini hozircha oldindan aniq aytish qiyin. Shu sababli bu borada xalqaro tajriba ham oʻrganilmoqda. 

Unga koʻra, raqamli soʻm mexanizmi amaldagi tizim bilan taqqoslangach, uning Oʻzbekiston uchun qanday afzallik va xatarlar olib kelishi aniqroq koʻrinadi. 

“Hozircha bizda nima risk boʻladi, oʻzi bunga oʻtishimiz kerakmi, kerak emasmi, buni biz bilmaymiz”, - dedi Markaziy bank raisi oʻrinbosari. 

Markaziy bankning hozirgi yondashuvi avval texnologiyani sinash, uning iqtisodiy va texnik jihatlarini baholash, shundan keyingina uni kengaytirishdir. 

Yaʼni hozircha Oʻzbekistonda raqamli soʻm toʻliq joriy qilinadigan bosqichda emasmiz. Hozir gap uning qanday ishlashini amaliyotda tekshirish haqida ketmoqda. Agar 2027-yildagi dastlabki sinovlar ijobiy natija bersa, 2028–2029-yillarda undan foydalanish doirasi kengaytirilishi mumkin.