BMT minbaridagi nutq, yashil hudud oʻrniga avtoturargoh va beqaror propan - hafta dayjesti
|10:00 / 27.09.202613312 min
Saida Mirziyoyeva Oʻzbekistonning BMT Xavfsizlik kengashi aʼzoligiga nomzodligini eʼlon qildi. Ekspertizasiz loyiha: poytaxt markazidagi yashil hudud avtoturargoh uchun auksionga chiqarilmoqda. Oʻzbekistonda har 100 nafar qiz chaqaloqqa oʻrtacha 108 oʻgʻil chaqaloq toʻgʻri kelmoqda. Birjada propan qimmatlab ketdi. Ortda qolayotgan haftaning Oʻzbekiston hayotiga oid asosiy voqealari – Kun.uz dayjestida.
Kun.uzKun.uz
Saida Mirziyoyeva BMT minbarida nutq soʻzladi
Haftaning asosiy siyosiy voqealaridan biri Nyu-Yorkda roʻy berdi: BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasi doirasidagi umumsiyosiy munozaralarda bu yil Oʻzbekiston nomidan Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva soʻzga chiqdi.
Oʻzbek tilida yangragan nutqning asosiy yangiligi – Oʻzbekiston BMT Xavfsizlik kengashining 2035–2036-yillardagi doimiy boʻlmagan aʼzoligiga nomzodini qoʻygani boʻldi. Saida Mirziyoyeva, shuningdek, mamlakatimiz kelasi yildan Qoʻshilmaslik harakatiga raislik qilishini eslatib, keskinlik kuchaygan bir davrda bu harakatni muloqot maydoniga aylantirish niyatini bildirdi.
Nutqda BMTning samaradorligi masalasiga alohida urgʻu berildi. “Bizga qarorlarni amalga oshirishga qodir BMT kerak”, – dedi Prezident Administratsiyasi rahbari.
Shuningdek, oliy minbardan Afgʻonistonga faqat tahdid manbai sifatida qaramaslik kerakligi, Orol fojiasi esa tabiiy ofat emas, uzoq yillik xato siyosat oqibati ekani haqidagi fikrlar ham yangradi.
Oʻzbekiston mediasi va yutuberlari uchun yaxshi yangilik: YouTube monetizatsiyasi ochilishi mumkin.
Saida Mirziyoyeva 23-sentabrda Google vitse-prezidenti Karan Bxatiya bilan uchrashib, Oʻzbekistonda YouTube monetizatsiyasini yoʻlga qoʻyish masalasini muhokama qildi. Eslatib oʻtamiz, YouTube 2021-yil mayidan beri oʻzbekistonlik kontent mualliflariga daromad toʻlamaydi, Markaziy Osiyoda bu imkoniyat hozir faqat Qozogʻistonda bor; oʻtgan yil dekabrida AQSH elchisi Jonatan Henig bunga shaxsga doir maʼlumotlarni mahalliylashtirish talabi va toʻlov tizimlaridagi cheklovlar toʻsqinlik qilayotganini aytgan edi. Uchrashuvda Saida Mirziyoyeva aynan shu sohalar – shaxsga doir maʼlumotlar va raqamli toʻlovlar boʻyicha qonunchilik yaqinda takomillashtirilganini taʼkidladi; Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi hisobiga koʻra, monetizatsiya ochilsa, 20 mingdan ortiq oʻzbek videoblogeri yiliga 30–50 mln dollar qoʻshimcha daromad olishi mumkin.
Suyultirilgan gaz narxi yana keskin oshdi
Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasining 17-sentabrdagi koʻrsatmasi birja savdolarida suyultirilgan gazni sotish narxining oʻsishiga qoʻyilgan cheklov bekor qilindi. Natijada 17–18-sentabr savdolarida bir tonna propanning ulgurji narxi 7 mln 412 ming soʻmdan 12 mln 217 ming soʻmga, yaʼni 64,8 foizga koʻtarildi. Narx birinchi kunning oʻzida 60,6 foizga sakragan.
Ishlab chiqaruvchi va importchilarning boshlangʻich taklifi tonnasiga 7,5 mln soʻmdan oshmasligi haqidagi talab kuchda qoldi, lekin endi savdo jarayonida narx yuqoriga cheklovsiz koʻtarilishi mumkin. Eʼtiborlisi, cheklov olib tashlangach, birjada sotilgan gaz hajmi ham 666 tonnadan 1114 tonnaga – 67 foizga oshdi. Bu narx qatʼiy cheklangan sharoitda sotuvchilarning bir qismi gazni birjaga chiqarishdan tiyilib kelganini koʻrsatishi mumkin. Boshqacha aytganda, tanqislik muammosi narx hisobidan hal qilinmoqda.
Birjadagi sakrash chakana narxga qanday taʼsir qilishi hali toʻliq maʼlum emas. Autostrada.uz nashrining hisob-kitobiga koʻra, avgust oyida zapravkalarda propanning litri 8 800 soʻmgacha sotilgan boʻlsa, ulgurji narxlarning koʻtarilishi fonida chakana narx 11 400 soʻmdan past boʻlmasligi mumkin. Bu nafaqat propanda yuradigan avtomobillar egalariga, balki qish arafasida tabiiy gaz yetib bormagan hududlarda ovqat pishirish va isitish uchun ballondagi gazdan foydalanadigan xonadonlarga ham taʼsir qiladi.
Eslatib oʻtamiz, birjada propan narxiga cheklovlar 2024-yil noyabrda, bir tonna mahsulot narxi 10,1 mln soʻmdan oshib ketgach joriy etilgandi. Joriy yil 12-yanvardan esa ruxsat etilgan oʻsish 20 foizdan 10 foizga tushirilgandi.
Sergeli metro liniyasi tagidagi tadbirkorlar svetsiz qoldi
Elektr uzilishlari haqida gap ketganda, koʻpincha aholi xonadonlari nazarda tutiladi. Bu hafta esa Kun.uz Sergeli tumanidagi tadbirkorlarning muammosini yoritdi: ular yer usti metrosi ostidagi yangi binodan ijaraga olgan doʻkonlarida qariyb ikki oydan beri elektr energiyasisiz oʻtirishibdi.
Tadbirkorlarning aytishicha, doʻkonlar qorongʻi, savdo deyarli toʻxtagan, ijara haqini esa toʻlashda davom etish kerak. “Hozirgi kunda «svet» yoʻqligi uchun shu pulni qayerdan olsam ekan, deb oʻtiribman”, – deydi oyiga 500 dollar ijara toʻlaydigan tadbirkorlardan biri. Ularga dastlab muammo bir haftada hal qilinishini vaʼda qilishgan, ammo oradan bir oydan oshiq vaqt oʻtdi.
“Hududiy elektr tarmoqlari” AJ esa vaziyatni quruvchi tashkilot ishni oxiriga yetkazmagani bilan izohlamoqda. Korxonaga koʻra, binoga berilgan vaqtinchalik elektr taʼminoti faqat qurilish ishlari uchun moʻljallangan, obyektni foydalanishga topshirishdan oldin tegishli elektr infratuzilmasini yaratish esa quruvchining majburiyati. Natijada elektr tarmoqlari va pudratchi oʻrtasidagi masala hal boʻlmaguncha, ijarachi tadbirkorlar bu oʻrtada qolib ketmoqda.
Qizigʻi, yer usti metrosi ostidagi maydonlarni biznesga berish gʻoyasi hozir keng targʻib qilinmoqda: iyul oyi boshida poytaxtni rivojlantirishga bagʻishlangan yigʻilishda metro liniyalari ostida 400 ga yaqin yangi biznes obyekti, jumladan Sergelidagi 8,5 kilometrlik uchastkada 137 ta obyekt tashkil etib, 1–1,5 ming ish oʻrni yaratish mumkinligi aytilgan edi. Lekin “svet”i yoʻq doʻkon na ish oʻrni, na soliq beradi.
Hafta yakunida energetika tizimi yana bir sinovga duch keldi. 25-sentabr tongida Sirdaryo viloyatida EDF kompaniyasiga tegishli, ayni paytda sinov-sozlash ishlari olib borilayotgan 1600 MVt quvvatli yangi issiqlik elektr stansiyasi avariyaviy oʻchdi. Natijada respublikaning ayrim hududlarida qishloq xoʻjaligi suv nasoslari va xonadonlar elektr taʼminotida uzilishlar kuzatildi. Keyinroq isteʼmolchilar bosqichma-bosqich qayta ulandi, masʼullar uzr soʻradi.
Shaharga yashil hudud kerakmi yoki avtoturargoh?
Poytaxt markazidagi yana bir yashil hudud taqdiridan jamoatchilik xavotirda. Toshkent shahar hokimi Shavkat Umrzoqovning 14-sentabrdagi qarori bilan Milliy kutubxona ortidagi – Hyatt Regency mehmonxonasi, Mustaqillik maydoni va Moliya vazirligi binosi oraligʻidagi 1,3 gektarlik koʻkalamzor hudud pulli avtoturargoh tashkil etish uchun auksionga chiqarilmoqda. Boshlangʻich narx – 514,2 mln soʻm: gʻolib hududdan 10 yil foydalanadi va kamida 10 mlrd soʻm investitsiya kiritishi kerak.
Loyiha mualliflari mavjud daraxtlar saqlanishi, 1000 dan ortiq yangi daraxt va buta ekilishi, piyodalar va velosiped yoʻlaklari barpo etilishini vaʼda qilmoqda. Rasmiylarga koʻra, maqsad – markazdagi mashinalar sonini koʻpaytirish emas, mavjud oqimni tartibga solish.
Biroq bu vaj koʻpchilikni ishontirolmadi. Davletov.uz Telegram-kanali muallifi Qobil Xidirov loyihani “koʻzni shamgʻalat qilishdan boshqa narsa emas” deb atadi, jurnalist Muhrim Aʼzamxoʻjayev esa bu qarorni “savolli” deb baholadi. Yana bir ekspertning fikricha, avtomobillar uchun joylar koʻpaygani bilan markazdagi yuklama kamayishi dargumon.
Eng eʼtiborlisi, loyihaga davlat idoralarining oʻzi ham eʼtiroz bildirdi. Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi loyiha boʻyicha ekologik ekspertiza xulosasi yoʻqligini, daraxtlar va koʻkalamzor hududlarga taʼsir qiladigan hech qanday ish ekspertizasiz bajarilishi mumkin emasligini maʼlum qildi. Qoʻmitaga koʻra, yangi koʻchatlar keksa daraxtlarning ekologik va iqlimiy ahamiyatini toʻliq oʻrnini bosa olmaydi. Urbanizatsiya boʻyicha milliy qoʻmita ham shahar markazidagi yashil hududlarni qisqartirishni maqsadga muvofiq emas, deb hisoblamoqda.
Bu bahs prezident huzurida “Yashil makon” loyihasi muhokama qilingan kunlarga toʻgʻri kelgani ham eʼtiborli. 21-sentabrdagi taqdimotda “3-30-300” tamoyili ilgari surildi: har bir inson uyi yoki ish joyidan kamida uchta daraxtni koʻra olishi, turar joy hududining 30 foizi daraxtlar soyasida boʻlishi va uydan 300 metr masofada yashil dam olish maskani boʻlishi kerak.
Eslatib oʻtamiz, avgust oyida poytaxt hokimi ilgari avtoturargoh uchun ajratilgan koʻplab yerlarda biznes markazlar qurilib ketganini tan olib, bunday xatolar takrorlanmasligini vaʼda qilgan edi. Endi esa turargoh muammosi shahar markazidagi yashil hudud hisobidan hal qilinmoqchi.
“Endi daraxtni tepsa qiz yogʻilmaydi...”
Oʻzbekistonda oʻgʻil bolalar qizlarga nisbatan sezilarli darajada koʻp tugʻilmoqda. Kun.uz ochiq maʼlumotlar asosida oʻtkazgan tahlilga koʻra, 2010–2025-yillarda mamlakatda 12 mln 487 ming chaqaloq dunyoga kelgan, shundan 6 mln 482 mingi oʻgʻil, 6 mln 4 mingi qiz. Yaʼni 16 yilda oʻgʻil bolalar 478 mingga koʻp tugʻilgan: har 100 nafar qiz chaqaloqqa oʻrtacha 108 nafar oʻgʻil bola toʻgʻri kelmoqda. Bu tafovut eng katta boʻlgan yil – 2018-yil (oʻgʻil bolalar 10,4 foiz koʻp tugʻilgan), eng kichigi – 2025-yil (7 foiz).
Hududlar kesimida farq Qashqadaryo (8,98 foiz), Namangan (8,64 foiz) va Jizzaxda (8,33 foiz) eng yuqori, Qoraqalpogʻistonda (6,76 foiz) esa eng past. Shaharlar orasida Ohangaron (16,4 foiz) va Bekobod (12,1 foiz) alohida ajralib turadi.
Qayd etish kerak, tugʻilishdagi tabiiy nisbat odatda har 100 qizga 104–106 oʻgʻil atrofida boʻladi. Oʻzbekistonda koʻrsatkichning uzoq yillardan beri bu chegaradan yuqori saqlanib kelayotgani rasmiy izoh va chuqurroq tadqiqot talab qiladi: xalqaro amaliyotda bunday ogʻish koʻpincha homilaning jinsini oldindan aniqlab, tanlab tugʻish holatlari bilan bogʻliq holda oʻrganiladi.
Buning ustiga, tugʻilishlar sonining oʻzi ham kamaymoqda. Milliy statistika qoʻmitasiga koʻra, 2025-yilda 879,6 ming chaqaloq tugʻilgan – 2024-yilga nisbatan 46,8 mingta kam. Joriy yilning birinchi yarmida esa 373,4 ming chaqaloq dunyoga kelgan, bu oʻtgan yilning shu davridagidan 32,1 mingta (7,9 foiz) kam. “Oila va gender” ilmiy-tadqiqot instituti prognoziga koʻra, yil yakunida bu raqam 800 ming atrofida boʻlishi mumkin.
Demografik oʻzgarishlar oʻtgan hafta muhokamaga qoʻyilgan pensiya islohoti loyihasida ham asosiy dalil sifatida keltirilgan edi: hozir har bir pensionerga atigi ikkita ishlovchi toʻgʻri keladi, 2040-yilga borib esa pensionerlar ulushi aholining 11 foizidan 15 foiziga yetishi kutilmoqda. Tugʻilishning pasayishi kelajakda bu nisbatni yanada ogʻirlashtirishi mumkin.
Harbiy idoralarda “rokirovka”
Harbiy sohada bu hafta bir qator kadrlar oʻzgarishlari boʻldi. 22-sentabrda prezident farmonlari bilan Mudofaa vazirining ikki yangi oʻrinbosari tayinlandi. Shu paytgacha boʻsh turgan qurol-yarogʻ va harbiy-texnik taʼminot boʻyicha oʻrinbosar lavozimini Harbiy xavfsizlik va mudofaa universiteti Quruqlik qoʻshinlari instituti boshligʻi boʻlib kelgan polkovnik Qahramon Zoidov egalladi.
Vazirlikda yangi joriy etilgan – korrupsiyaga qarshi komplayens va ichki nazorat boʻyicha oʻrinbosar lavozimiga esa bungacha harbiy prokurorning birinchi oʻrinbosari boʻlib ishlagan adliya polkovnigi Jahongir Muratov tayinlandi.
Shu kuni Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Mudofaa sanoati qoʻmitasiga ham yangi rais – shu paytgacha Texnik jihatdan tartibga solish agentligini boshqarib kelgan Akmal Jumanazarov tayinlandi. Qurol-yarogʻ taʼminoti va korrupsiyaga qarshi nazorat boʻyicha alohida oʻrinbosarlarning bir vaqtda tayinlangani esa eʼtiborga molik.
Eslatib oʻtamiz, avgust oxirida Mudofaa vazirligi Xitoydan olingan J-10CE qiruvchi samolyotlarini ilk bor namoyish qilgan edi.
Qoraqalpogʻiston va Andijonda yangi loyihalar
Prezident Shavkat Mirziyoyev hududlarga safarlarini davom ettirdi. Oʻtgan hafta oxirida Qoraqalpogʻistonda boʻlgan davlat rahbari 23–24-sentabr kunlari Andijon viloyatiga tashrif buyurdi. Andijonda umumiy qiymati 9,4 mlrd dollar boʻlgan 206 ta loyihaga start berildi: ulardan 98 tasi (2,05 mlrd dollar) ishga tushirildi, 108 tasining (7,35 mlrd dollar) qurilishi boshlandi.
Qoraqalpogʻistonda eʼlon qilingan 7,6 mlrd dollardan esa 592 mln dollari tayyor obyektlarga, qolgani xorijiy sheriklar bilan endi boshlanayotgan loyihalarga, jumladan Saudiya Arabistonining ACWA Power kompaniyasi quradigan 1,5 gigavattlik shamol elektr stansiyasiga toʻgʻri keladi.
Boshqacha aytganda, bunday tadbirlarda yangraydigan mablagʻning asosiy qismi hali qurilishi endi boshlanayotgan loyihalarga tegishli – ularning haqiqiy samarasini esa yillar oʻtib koʻramiz.
