Kastratsiyadan qatlgaça: dunyo mamlakatlarida voyaga yetmaganlarni zörlaganlar qanday jazolanadi?
|15:57 / 28.09.202619 22211 min
Uçqörğonda 5 yoşli qizaloqning jinsiy tajovuzga uçraşi voqeasiga munosabat bildirgan faollar bunday qilmiş uçun jazoni kuçaytiriş kerakligini aytişmoqda. Özbekistonda ön tört yoşga tölmagan şaxsning nomusiga tegiş 20 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi. Kun.uz dunyoning boşqa mamlakatlarida bunday jinoyat uçun qanday jazolar közda tutilganini örgandi.
Sunʼiy intellektSunʼiy intellekt
Ölim jazosi
Oçiq manbalardagi maʼlumotlarga köra, Hindistonda 12 yoşga tölmagan bolani zörlaş, şuningdek, voyaga yetmaganga nisbatan guruh bölib jinsiy tajovuz qiliş ayrim holatlarda ölim jazosiga sabab böladi.
Xitoyda 14 yoşga tölmaganlarga nisbatan jinsiy tajovuz; ayrim oğirlaştiruvçi holatlarda, masalan, jabrlanuvçi oğir jarohat olsa, vafot etsa yoki jinoyat juda oğir şaklda sodir etilsa, ölim jazosi berilişi mumkin.
Pokistonda bolani zörlaşning oğir şakllari, masalan, guruh bölib zörlaş uçun ölim yoki umrbod qamoq jazosi nazarda tutilgan.
Tojikistonda ön tört yoşga tölmagan bolaga nisbatan jinsiy zöravonlik qiliş muayyan lavozimlarni egallaş va/yoki muayyan faoliyat bilan şuğullaniş huquqidan umrbod mahrum qiliş bilan birga 12 yildan 25 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş yoki ölim jazosi yoxud umrbod ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Şuningdek, Bangladeşda ölim yoki umrbod qamoq jazosi nazarda tutilgan bölsa, BAA, Qatar, Sudan, Tunis, Eron, Saudiya Arabistoni, Kuvaytda ham zörlaş uçun ölim jazosi qöllanişi mumkin.
Qamoq
Qozoğistonda 14 yoşga tölmagan bolalarga nisbatan zöravonlik sodir etganlik uçun 20 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş yoki umrbod qamoq jazosi belgilangan.
Germaniyada bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uçun 6 oydan 10 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş jazosi belgilangan. Voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy jinoyat uçun eng oğir jazo - umrbod ozodlikdan mahrum qiliş. Ammo bunday jazo voyaga yetmagan şaxsni zörlaş uning ölimiga olib kelgan holatlar uçun belgilanadi.
Rossiyada voyaga yetmagan şaxslarni zörlaş 8 yildan 15 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi. Şuningdek, muayyan lavozimlarni egallaş yoki muayyan faoliyat bilan şuğullaniş huquqidan 20 yilgaça muddatga mahrum qiliş qöllanişi yoki qöllanmasligi mumkin, şu bilan birga 2 yilgaça ozodlikni çeklaş jazosi ham tayinlanadi. Soddaroq aytganda, asosiy jazo - 8–15 yil qamoq; qöşimça ravişda 20 yilgaça muayyan huquqlardan mahrum qiliş va 2 yilgaça ozodlikni çeklaş belgilanişi mumkin.
Rossiya parlamentçilari pedofiliya uçun jazoni kuçaytirişga qaratilgan qonun loyihasini tayyorlagan. «Spravedlivaya Rossiya» partiyasi vakillari Jinoyat kodeksining majburiy tibbiy çoralarga oid moddalariga jinsiy maylni susaytiruvçi dorilarni organizmga majburiy kiritiş haqidagi qoidani kiritişni taklif qilgan.
Ukrainada voyaga yetmaganlarni zörlaş uçun jinoiy javobgarlikni kuçaytirgan qonunga köra, voyaga yetmaganlarga qarşi jinoyatlar uçun qamoq jazosi 7 yildan 15 yilgaça oşirilgan va muddatidan oldin ozod qiliş imkoniyati bekor qilingan.
Fijida 13 yoşga tölmagan şaxsga nisbatan jinsiy zöravonlik uçun jinoyatçi umrbod ozodlikdan mahrum qilinişi mumkin.
Buyuk Britaniyada, xususan, Angliya va Uels qonunçiligida bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar maxsus qonunlar bilan tartibga solinadi. 2003-yilgi qonunga köra, 13 yoşga tölmagan bolani zörlaş alohida jinoyat hisoblanadi va sud tomonidan umrbod ozodlikdan mahrum qilişgaça bölgan jazo tayinlanişi mumkin.
2026-yilda qabul qilingan özgartişlar esa 16 yoşga tölmagan bolalarga nisbatan ayrim jinsiy jinoyatlarni alohida tartibda belgilaşni yanada kengaytirdi. Qonunning tegişli yangi normalarida katta yoşdagi şaxs tomonidan 16 yoşga tölmagan bolaga nisbatan zörlaş bilan boğliq jinsiy tajovuzlar uçun umrbod qamoq jazosi maksimal jazo sifatidabelgilangan.
Fransiya Jinoyat kodeksida voyaga yetmaganlarga nisbatan zörlaş uçun oğirlaştirilgan javobgarlik mavjud. Unga köra, zörlaş 15 yoşga tölmagan voyaga yetmaganga nisbatan sodir etilgan bölsa, 20 yilgaça ozodlikdan mahrum etiş bilan jazolanadi.
QATL VA QAMOQDAN TAŞQARI ÇORALAR
Onlayn reyestr
Yevropaning köplab mamlakatlarida, şuningdek Qozoğiston, Ukraina, Hindiston va Isroilda bolalarga nisbatan jinsiy jinoyat sodir etgani uçun sudlangan şaxslarning reyestrlari mavjud. Köp hollarda maʼlumotlardan faqat huquqni muhofaza qiluvçi organlar, bolalar muassasalari va tibbiy taşkilotlar xodimlari foydalanişi mumkin.
Polşada ham Adliya vazirligi sayti orqali bunday şaxslarning ismlari, fotosuratlari, tuğilgan sanasi va yaşaş manzili haqidagi maʼlumotlarni köriş mumkin.
Ukrainada pedofiliya uçun sudlangan şaxslar ustidan sudlanganlik holati tugallanguniga qadar nazorat örnatilişi belgilangan. Jazoni ötab bölganidan keyin ham ular uç yil davomida köçib ötgan taqdirda Milliy politsiyaga xabar berişlari kerak.
2020-yilda Ukraina prezidenti bolalarga qarşi jinsiy jinoyatlar uçun sudlangan şaxslarning yagona reyestri haqidagi qonun loyihasini ham imzolagan. Bu reyestrga voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uçun sudlangan şaxslar kiritiladi. Reyestr bolalar muassasalariga - maktab, boğça, bolalar lageri va boşqa joylarga işga qabul qilişda şaxsning ilgari sudlanganini tekşiriş imkonini beradi.
AQŞda bu sohadagi asosiy federal qonunlar 1994-yildagi “Jeykob Vetterling qonuni”, 1996-yildagi “Megan qonuni” va 2006-yildagi “Adam Uolş qonuni”dir. Bu mamlakatda qamoqdan ozod qilingan jinsiy jinoyatçilarga nisbatan qator çeklovlar mavjud. Ular yaşaş joyi böyiça röyxatga olinadi va ular haqidagi maʼlumotlar internetdagi milliy maʼlumotlar bazasida oçiq bölişi mumkin. Ayrim ştatlarda bunday şaxslarga maktablar, maktab avtobuslari bekatlari, bolalar boğçalari va bolalar maydonçalari yaqinida yaşaş taqiqlangan.
Kimyoviy va xirurgik kastratsiya
Ayrim mamlakatlarda pedofiliya uçun sudlangan şaxslarga kimyoviy kastratsiya qöllanadi. Bunda jinsiy maylni pasaytiruvçi antiandrogen preparatlardan foydalaniladi. Bunday preparatlar erkak jinsiy gormoni - testosteron taʼsirini susaytirib, jinsiy maylni pasaytiradi. Köpinça bu çora qayta jinoyat sodir etgan şaxslarga ixtiyoriy asosda qöllanadi. Yevropa Ittifoqining ayrim davlatlari, Kanada, Argentina, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Turkiya va Isroilda bunday amaliyot turli şakllarda mavjud.
Ayrim davlatlarda bu qamoq jazosining örnini töliq yoki qisman bosişi mumkin. Baʼzi mamlakatlarda esa muntazam jinsiy jinoyatçilarga majburiy tartibda tayinlanadi.
AQŞning Kaliforniya ştatida 13 yoşga tölmagan bola bilan jinsiy aloqa uçun ikkinçi marta sudlangan şaxs qamoqdan ozod qilinganidan keyin majburiy kimyoviy kastratsiyaga duçor bölişi mumkin. Texas ştatida esa 1997-yildan boşlab ixtiyoriy xirurgik kastratsiya amaliyoti qöllanib keladi.
Buyuk Britaniyada 2008-yildan boşlab kimyoviy kastratsiyaga ruxsat etilgan. U şaxsning roziligi bilan qamoqdan ozod qilinganidan keyin amalga oşiriladi. Jinoyatçilarga jinsiy maylni pasaytiruvçi maxsus preparatlar inyeksiya şaklida taklif qilinadi.
Xirurgik kastratsiya ança kam qöllanadi. Masalan, AQŞning Texas ştati va Çexiyada uning ayrim şakllari mavjud. Bu çora ayrim hollarda psixiatriya şifoxonasida majburiy davolanişga muqobil bölişi mumkin.
Elektron kuzatuv
Ozodlikka çiqqan jinsiy jinoyatçilar ustidan nazorat qilişning yana bir usuli - GPS-trekerlar orqali elektron monitoring.
Odatda bu töpiqqa taqiladigan maxsus qurilma bölib, insonning joylaşuvi haqida maʼlumotni real vaqt rejimida uzatadi.
Masalan, bunday şaxslarga maktablar yoki bolalar maydonçalariga boriş taqiqlanişi mumkin. Taqiq buzilsa, GPS qurilmasi nazorat organlariga signal yuboradi.
Bunday monitoring AQŞda keng qöllanadi. Ayrim ştatlarda bolalarga nisbatan zöravonlik sodir etgan şaxslardan elektron brasletni umrbod taqib yurişni talab qiluvçi qonunlar qabul qilingan.
Rossiyada elektron brasletlar 2009-yildan tajriba tariqasida qöllana boşlagan, 2010-yildan esa uy qamoği çorasi joriy etilganidan keyin ulardan kengroq foydalaniş boşlangan.
Terapiya
Bolalarga nisbatan jinsiy qiziqiş har doim ham zöravonlikka olib kelmaydi. Psixoterapiya öz muammosini anglagan insonga xulqini nazorat qilişda yordam berişi mumkin. Berlindagi Şarite klinikasida “Kein Täter werden” - “Jinoyatçiga aylanma” loyihasi şu tamoyil asosida taşkil etilgan.
Loyiha 2005-yilda yölga qöyilgan va keyinçalik Germaniyada klinikaning 10 dan ortiq filialida faoliyat yurita boşlagan. Loyiha 15 yil davomida 7 mingdan ortiq erkakka yordam körsatgan. Klinika barça bemorlarga maxfiylikni kafolatlaydi.
Terapiyadan ötgan ayrim şaxslar öz xulqini yaxşiroq nazorat qilişni örgangani, öz harakatlarining oqibatlarini anglagani va şaxsiy hayotini tartibga solganini bildirgan.
Biroq bunday profilaktik çoralar hali ham kam uçraydi va ular asosan yordam olişga tayyor bölgan insonlarda samarali böladi.
Internetda nazorat
Internet pedofillarning jinoyat sodir etişi uçun keng imkoniyatlar yaratadi: bolalar bilan bevosita muloqot qiliş, şantaj qiliş va bolalar pornografiyasini tarqatiş kabi jinoyatlar şular jumlasidandir.
Şu sababli köplab mamlakatlar internetda bolalar xavfsizligini taʼminlaş usullarini işlab çiqmoqda.
AQŞda bolalarga qarşi internet-jinoyatlarni tergov qiluvçi maxsus bölimlar mavjud. Germaniyada pedofillarning onlayn tarmoqlari aniqlanganda, bunday işlar kiberjinoyatlar bilan şuğullanuvçi maxsus bölinmalarga topşiriladi.
Bola hamişa himoyaga muhtoj
Bola huquqlari töğrisidagi xalqaro standartlarda davlatlarga bolalarni jinsiy ekspluatatsiya va jinsiy zöravonlikning barça şakllaridan himoya qiliş vazifasi yuklangan. BMTning Bola huquqlari töğrisidagi konvensiyasi 34-moddasi davlatlardan bolalarni jinsiy ekspluatatsiya va jinsiy zöravonlikdan himoya qiliş uçun zarur qonuniy, maʼmuriy, ijtimoiy va taʼlimiy çoralarni körişni talab qiladi.
UNICEF tahlillarida jinoyat sodir etgan şaxslarni aniqlaş va javobgarlikka tortişning muqarrarligi ham muhim ekani taʼkidlanadi. Yaʼni samarali profilaktika uçun huquqni muhofaza qiluvçi organlarning işi, jinoyatlarni aniqlaş, bolalarga qulay murojaat qiliş mexanizmlari, mutaxassislar tayyorgarligi va jabrlanuvçilarni himoya qiliş tizimi birgalikda işlaşi kerak.
Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva bunday jinoyatlar uçun javobgarlikni maksimal darajada kuçaytiriş uçun qonun hujjatlariga özgartiriş kiritiş böyiça taklif tayyorlanayotganini maʼlum qildi.
“Namanganda yuz bergan fojia haqida menga xabar berişdi. Bölgan voqeani eşitib, ğazabim içimga siğmay ketdi.
Nazarimda, bunday vahşiyona jinoyatlar uçun aslida ölim jazosini qöllaş kerak. Lekin ming afsuski, amaldagi qonunçilikda oliy jazo közda tutilmagan.
Tegişli idoralarga barça zarur körsatmalar berildi. Jinoyatçi qonun doirasidagi eng oğir jazoga tortiladi. Şuningdek, beparvoligi bilan bu qabohatga yöl oçgan, norasida bolani asray olmagan barça masʼullar ham jazolanadi.
Şu bilan birga, bu turdagi jinoyatlar uçun javobgarlikni maksimal darajada kuçaytiriş uçun qonun hujjatlariga özgartiriş kiritiş böyiça taklif tayyorlayapmiz”, deb yozdi Saida Mirziyoyeva.
Umid qilamizki, mazkur özgartirişlar kelgusida bunday fojialar yuz berişining oldini olişda muhim omil sifatida xizmat qiladi.
