Kastratsiyadan qatlgacha: dunyo mamlakatlarida voyaga yetmaganlarni zoʻrlaganlar qanday jazolanadi?
|15:575 67411 min
Uchqoʻrgʻonda 5 yoshli qizaloqning jinsiy tajovuzga uchrashi voqeasiga munosabat bildirgan faollar bunday qilmish uchun jazoni kuchaytirish kerakligini aytishmoqda. Oʻzbekistonda oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan shaxsning nomusiga tegish 20 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Kun.uz dunyoning boshqa mamlakatlarida bunday jinoyat uchun qanday jazolar koʻzda tutilganini oʻrgandi.
Sunʼiy intellektSunʼiy intellekt
Oʻlim jazosi
Ochiq manbalardagi maʼlumotlarga koʻra, Hindistonda 12 yoshga toʻlmagan bolani zoʻrlash, shuningdek, voyaga yetmaganga nisbatan guruh boʻlib jinsiy tajovuz qilish ayrim holatlarda oʻlim jazosiga sabab boʻladi.
Xitoyda 14 yoshga toʻlmaganlarga nisbatan jinsiy tajovuz; ayrim ogʻirlashtiruvchi holatlarda, masalan, jabrlanuvchi ogʻir jarohat olsa, vafot etsa yoki jinoyat juda ogʻir shaklda sodir etilsa, oʻlim jazosi berilishi mumkin.
Pokistonda bolani zoʻrlashning ogʻir shakllari, masalan, guruh boʻlib zoʻrlash uchun oʻlim yoki umrbod qamoq jazosi nazarda tutilgan.
Tojikistonda oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaga nisbatan jinsiy zoʻravonlik qilish muayyan lavozimlarni egallash va/yoki muayyan faoliyat bilan shugʻullanish huquqidan umrbod mahrum qilish bilan birga 12 yildan 25 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki oʻlim jazosi yoxud umrbod ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Shuningdek, Bangladeshda oʻlim yoki umrbod qamoq jazosi nazarda tutilgan boʻlsa, BAA, Qatar, Sudan, Tunis, Eron, Saudiya Arabistoni, Kuvaytda ham zoʻrlash uchun oʻlim jazosi qoʻllanishi mumkin.
Qamoq
Qozogʻistonda 14 yoshga toʻlmagan bolalarga nisbatan zoʻravonlik sodir etganlik uchun 20 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki umrbod qamoq jazosi belgilangan.
Germaniyada bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uchun 6 oydan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilangan. Voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy jinoyat uchun eng ogʻir jazo - umrbod ozodlikdan mahrum qilish. Ammo bunday jazo voyaga yetmagan shaxsni zoʻrlash uning oʻlimiga olib kelgan holatlar uchun belgilanadi.
Rossiyada voyaga yetmagan shaxslarni zoʻrlash 8 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi
. Shuningdek, muayyan lavozimlarni egallash yoki muayyan faoliyat bilan shugʻullanish huquqidan 20 yilgacha muddatga mahrum qilish qoʻllanishi yoki qoʻllanmasligi mumkin, shu bilan birga 2 yilgacha ozodlikni cheklash jazosi ham tayinlanadi. Soddaroq aytganda, asosiy jazo - 8–15 yil qamoq; qoʻshimcha ravishda 20 yilgacha muayyan huquqlardan mahrum qilish va 2 yilgacha ozodlikni cheklash belgilanishi mumkin.
Rossiya parlamentchilari pedofiliya uchun jazoni kuchaytirishga qaratilgan qonun loyihasini tayyorlagan. «Spravedlivaya Rossiya» partiyasi vakillari Jinoyat kodeksining majburiy tibbiy choralarga oid moddalariga jinsiy maylni susaytiruvchi dorilarni organizmga majburiy kiritish haqidagi qoidani kiritishni taklif qilgan.
Ukrainada voyaga yetmaganlarni zoʻrlash uchun jinoiy javobgarlikni kuchaytirgan qonunga koʻra, voyaga yetmaganlarga qarshi jinoyatlar uchun qamoq jazosi 7 yildan 15 yilgacha oshirilgan va muddatidan oldin ozod qilish imkoniyati bekor qilingan.
Fijida 13 yoshga toʻlmagan shaxsga nisbatan jinsiy zoʻravonlik uchun jinoyatchi umrbod ozodlikdan mahrum qilinishi mumkin.
Buyuk Britaniyada, xususan, Angliya va Uels qonunchiligida bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar maxsus qonunlar bilan tartibga solinadi. 2003-yilgi qonunga koʻra, 13 yoshga toʻlmagan bolani zoʻrlash alohida jinoyat hisoblanadi va sud tomonidan umrbod ozodlikdan mahrum qilishgacha boʻlgan jazo tayinlanishi mumkin.
2026-yilda qabul qilingan oʻzgartishlar esa 16 yoshga toʻlmagan bolalarga nisbatan ayrim jinsiy jinoyatlarni alohida tartibda belgilashni yanada kengaytirdi. Qonunning tegishli yangi normalarida katta yoshdagi shaxs tomonidan 16 yoshga toʻlmagan bolaga nisbatan zoʻrlash bilan bogʻliq jinsiy tajovuzlar uchun umrbod qamoq jazosi maksimal jazo sifatidabelgilangan.
Fransiya Jinoyat kodeksida voyaga yetmaganlarga nisbatan zoʻrlash uchun ogʻirlashtirilgan javobgarlik mavjud. Unga koʻra, zoʻrlash 15 yoshga toʻlmagan voyaga yetmaganga nisbatan sodir etilgan boʻlsa, 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi.
QATL VA QAMOQDAN TASHQARI CHORALAR
Onlayn reyestr
Yevropaning koʻplab mamlakatlarida, shuningdek Qozogʻiston, Ukraina, Hindiston va Isroilda bolalarga nisbatan jinsiy jinoyat sodir etgani uchun sudlangan shaxslarning reyestrlari mavjud. Koʻp hollarda maʼlumotlardan faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlar, bolalar muassasalari va tibbiy tashkilotlar xodimlari foydalanishi mumkin.
Polshada ham Adliya vazirligi sayti orqali bunday shaxslarning ismlari, fotosuratlari, tugʻilgan sanasi va yashash manzili haqidagi maʼlumotlarni koʻrish mumkin.
Ukrainada pedofiliya uchun sudlangan shaxslar ustidan sudlanganlik holati tugallanguniga qadar nazorat oʻrnatilishi belgilangan. Jazoni oʻtab boʻlganidan keyin ham ular uch yil davomida koʻchib oʻtgan taqdirda Milliy politsiyaga xabar berishlari kerak.
2020-yilda Ukraina prezidenti bolalarga qarshi jinsiy jinoyatlar uchun sudlangan shaxslarning yagona reyestri haqidagi qonun loyihasini ham imzolagan. Bu reyestrga voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uchun sudlangan shaxslar kiritiladi. Reyestr bolalar muassasalariga - maktab, bogʻcha, bolalar lageri va boshqa joylarga ishga qabul qilishda shaxsning ilgari sudlanganini tekshirish imkonini beradi.
AQShda bu sohadagi asosiy federal qonunlar 1994-yildagi “Jeykob Vetterling qonuni”, 1996-yildagi “Megan qonuni” va 2006-yildagi “Adam Uolsh qonuni”dir. Bu mamlakatda qamoqdan ozod qilingan jinsiy jinoyatchilarga nisbatan qator cheklovlar mavjud. Ular yashash joyi boʻyicha roʻyxatga olinadi va ular haqidagi maʼlumotlar internetdagi milliy maʼlumotlar bazasida ochiq boʻlishi mumkin. Ayrim shtatlarda bunday shaxslarga maktablar, maktab avtobuslari bekatlari, bolalar bogʻchalari va bolalar maydonchalari yaqinida yashash taqiqlangan.
Kimyoviy va xirurgik kastratsiya
Ayrim mamlakatlarda pedofiliya uchun sudlangan shaxslarga kimyoviy kastratsiya qoʻllanadi. Bunda jinsiy maylni pasaytiruvchi antiandrogen preparatlardan foydalaniladi. Bunday preparatlar erkak jinsiy gormoni - testosteron taʼsirini susaytirib, jinsiy maylni pasaytiradi. Koʻpincha bu chora qayta jinoyat sodir etgan shaxslarga ixtiyoriy asosda qoʻllanadi. Yevropa Ittifoqining ayrim davlatlari, Kanada, Argentina, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Turkiya va Isroilda bunday amaliyot turli shakllarda mavjud.
Ayrim davlatlarda bu qamoq jazosining oʻrnini toʻliq yoki qisman bosishi mumkin. Baʼzi mamlakatlarda esa muntazam jinsiy jinoyatchilarga majburiy tartibda tayinlanadi.
AQShning Kaliforniya shtatida 13 yoshga toʻlmagan bola bilan jinsiy aloqa uchun ikkinchi marta sudlangan shaxs qamoqdan ozod qilinganidan keyin majburiy kimyoviy kastratsiyaga duchor boʻlishi mumkin. Texas shtatida esa 1997-yildan boshlab ixtiyoriy xirurgik kastratsiya amaliyoti qoʻllanib keladi.
Buyuk Britaniyada 2008-yildan boshlab kimyoviy kastratsiyaga ruxsat etilgan. U shaxsning roziligi bilan qamoqdan ozod qilinganidan keyin amalga oshiriladi. Jinoyatchilarga jinsiy maylni pasaytiruvchi maxsus preparatlar inyeksiya shaklida taklif qilinadi.
Xirurgik kastratsiya ancha kam qoʻllanadi. Masalan, AQShning Texas shtati va Chexiyada uning ayrim shakllari mavjud. Bu chora ayrim hollarda psixiatriya shifoxonasida majburiy davolanishga muqobil boʻlishi mumkin.
Elektron kuzatuv
Ozodlikka chiqqan jinsiy jinoyatchilar ustidan nazorat qilishning yana bir usuli - GPS-trekerlar orqali elektron monitoring.
Odatda bu toʻpiqqa taqiladigan maxsus qurilma boʻlib, insonning joylashuvi haqida maʼlumotni real vaqt rejimida uzatadi.
Masalan, bunday shaxslarga maktablar yoki bolalar maydonchalariga borish taqiqlanishi mumkin. Taqiq buzilsa, GPS qurilmasi nazorat organlariga signal yuboradi.
Bunday monitoring AQShda keng qoʻllanadi. Ayrim shtatlarda bolalarga nisbatan zoʻravonlik sodir etgan shaxslardan elektron brasletni umrbod taqib yurishni talab qiluvchi qonunlar qabul qilingan.
Rossiyada elektron brasletlar 2009-yildan tajriba tariqasida qoʻllana boshlagan, 2010-yildan esa uy qamogʻi chorasi joriy etilganidan keyin ulardan kengroq foydalanish boshlangan.
Terapiya
Bolalarga nisbatan jinsiy qiziqish har doim ham zoʻravonlikka olib kelmaydi. Psixoterapiya oʻz muammosini anglagan insonga xulqini nazorat qilishda yordam berishi mumkin. Berlindagi Sharite klinikasida “Kein Täter werden” - “Jinoyatchiga aylanma” loyihasi shu tamoyil asosida tashkil etilgan.
Loyiha 2005-yilda yoʻlga qoʻyilgan va keyinchalik Germaniyada klinikaning 10 dan ortiq filialida faoliyat yurita boshlagan. Loyiha 15 yil davomida 7 mingdan ortiq erkakka yordam koʻrsatgan. Klinika barcha bemorlarga maxfiylikni kafolatlaydi.
Terapiyadan oʻtgan ayrim shaxslar oʻz xulqini yaxshiroq nazorat qilishni oʻrgangani, oʻz harakatlarining oqibatlarini anglagani va shaxsiy hayotini tartibga solganini bildirgan.
Biroq bunday profilaktik choralar hali ham kam uchraydi va ular asosan yordam olishga tayyor boʻlgan insonlarda samarali boʻladi.
Internetda nazorat
Internet pedofillarning jinoyat sodir etishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi: bolalar bilan bevosita muloqot qilish, shantaj qilish va bolalar pornografiyasini tarqatish kabi jinoyatlar shular jumlasidandir.
Shu sababli koʻplab mamlakatlar internetda bolalar xavfsizligini taʼminlash usullarini ishlab chiqmoqda.
AQShda bolalarga qarshi internet-jinoyatlarni tergov qiluvchi maxsus boʻlimlar mavjud. Germaniyada pedofillarning onlayn tarmoqlari aniqlanganda, bunday ishlar kiberjinoyatlar bilan shugʻullanuvchi maxsus boʻlinmalarga topshiriladi.
Bola hamisha himoyaga muhtoj
Bola huquqlari toʻgʻrisidagi xalqaro standartlarda davlatlarga bolalarni jinsiy ekspluatatsiya va jinsiy zoʻravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish vazifasi yuklangan. BMTning Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyasi 34-moddasi davlatlardan bolalarni jinsiy ekspluatatsiya va jinsiy zoʻravonlikdan himoya qilish uchun zarur qonuniy, maʼmuriy, ijtimoiy va taʼlimiy choralarni koʻrishni talab qiladi.
UNICEF tahlillarida jinoyat sodir etgan shaxslarni aniqlash va javobgarlikka tortishning muqarrarligi ham muhim ekani taʼkidlanadi. Yaʼni samarali profilaktika uchun huquqni muhofaza qiluvchi organlarning ishi, jinoyatlarni aniqlash, bolalarga qulay murojaat qilish mexanizmlari, mutaxassislar tayyorgarligi va jabrlanuvchilarni himoya qilish tizimi birgalikda ishlashi kerak.
Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva bunday jinoyatlar uchun javobgarlikni maksimal darajada kuchaytirish uchun qonun hujjatlariga oʻzgartirish kiritish boʻyicha taklif tayyorlanayotganini maʼlum qildi.
“Namanganda yuz bergan fojia haqida menga xabar berishdi. Boʻlgan voqeani eshitib, gʻazabim ichimga sigʻmay ketdi.
Nazarimda, bunday vahshiyona jinoyatlar uchun aslida oʻlim jazosini qoʻllash kerak. Lekin ming afsuski, amaldagi qonunchilikda oliy jazo koʻzda tutilmagan.
Tegishli idoralarga barcha zarur koʻrsatmalar berildi. Jinoyatchi qonun doirasidagi eng ogʻir jazoga tortiladi. Shuningdek, beparvoligi bilan bu qabohatga yoʻl ochgan, norasida bolani asray olmagan barcha masʼullar ham jazolanadi.
Shu bilan birga, bu turdagi jinoyatlar uchun javobgarlikni maksimal darajada kuchaytirish uchun qonun hujjatlariga oʻzgartirish kiritish boʻyicha taklif tayyorlayapmiz”, deb yozdi Saida Mirziyoyeva.
Umid qilamizki, mazkur oʻzgartirishlar kelgusida bunday fojialar yuz berishining oldini olishda muhim omil sifatida xizmat qiladi.
