"Jazoni ogʻirlashtirish toʻliq yechim emas": Faollar Namangandagi bogʻchada bolaning zoʻrlangani hodisasi haqida
|20:0017311 min
Namanganda 5 yoshli qizaloqqa nisbatan sodir etilgan jinoyat jamiyatda yana bir ogʻriqli savolni kun tartibiga chiqardi: bolalarni jinsiy zoʻravonlikdan himoya qilish uchun qanday jazo kerak? Huquq faollari va huquqshunoslar muammoning ildizi jazodan ancha chuqurda ekanini aytmoqda.
Besh yoshli qizaloqqa nisbatan sodir etilgan jinsiy zoʻravonlik Oʻzbekistonda katta jamoatchilik rezonansiga sabab boʻldi. Gumonlanuvchi qoʻlga olindi, ish Bosh prokuratura nazoratiga olingani maʼlum qilindi. Ijtimoiy himoya milliy agentligi bola va uning oilasi boshqa viloyatga koʻchirilishi hamda oila ish bilan taʼminlanishini maʼlum qildi. Shu bilan birga, jamiyatda bolalarga nisbatan jinsiy zoʻravonlik uchun jazoni yanada kuchaytirish, jumladan, oʻta ogʻir holatlarda umrbod ozodlikdan mahrum qilish masalasi muhokama qilinmoqda.
Inson huquqlari faoli Abdurahmon Tashanov esa Oʻzbekiston bu masalada ancha kechikkanini taʼkidlaydi.
«Negadir parlament va deputatlar bu masalaga yetarlicha eʼtibor qaratmadi»
Abdurahmon Tashanovning fikricha, bolalarga nisbatan jinsiy zoʻravonlik mavzusi uzoq yillar davomida jamiyatda ochiq muhokama qilinmagan.
«Oʻzbekistonda pedofiliya jinoyatlarining xususiyatlarini oʻrganadigan boʻlsak, bu biz uchun avvaldan tabu mavzu boʻlgan. Bu jinoyatlar sovet davrida ham, boshqa davrlarda ham ochiq muhokama qilinmagan. Shunga qaramay, bunday jinoyatlar doim sodir etib kelingan. Shu nuqtai nazardan bu jinoyatlarning tarixiy ildizlarini ham oʻrganish kerak. Ayniqsa, 2023-yilda Xorazmda yetimxonadagi qizlarga nisbatan zoʻravonlik bilan bogʻliq voqealar ijtimoiy tarmoqlarda katta rezonans berdi. Shundan keyin 2023-yil aprel oyida Jinoyat kodeksining 118-moddasiga 4-qism kiritildi. Unga koʻra, 14 yoshga toʻlmagan shaxsga nisbatan jinsiy jinoyat sodir etganlik uchun javobgarlik 15 yildan 20 yilgacha etib belgilandi.
Hozir Saida Mirziyoyeva tomonidan ilgari surilayotgan huquqiy islohot - pedofiliya jinoyatlari uchun umrbod jazo belgilash taklifi ham huquqiy jihatdan muhokama qilinishi mumkin. Chunki jinoyat qonunchiligimizda terrorizm, odam oʻldirish kabi oʻta ogʻir jinoyatlar uchun umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi mavjud.
Biz bu masalada biroz kechikdik. Chunki yetimxonalar, mehribonlik uylarida bunday jinoyatlar sodir etilgani haqida maʼlumotlar bor. Margʻilon, Qoʻqon, Chinoz va ayrim xususiy mehribonlik uylarida ham shunday holatlar qayd etilgan. Biz inson huquqlari tashkiloti sifatida bolalarga nisbatan jinsiy zoʻravonlikka oid alohida huquqiy normalarni ishlab chiqish va ularni jinoyat qonunchiligiga kiritish boʻyicha takliflarni doim berib keldik. Lekin, nimagadir, parlament va deputatlar bu masalaga yetarlicha eʼtibor qaratmadi.
Bugun esa jamoatchilikni larzaga solgan yana bir voqea sodir boʻldi. Afsuski, biz bu hodisa oldida ham hozir ojizmiz».
Jazo bor, ammo jinoyatlar qanday tasniflanyapti?
28-sentabr kuni boʻlib oʻtgan OʻzLiDeP yigʻilishida maʼlum qilinishicha, 2023-yilda voyaga yetmaganlarga nisbatan shahvoniy shilqimlik boʻyicha huquqni muhofaza qiluvchi organlarga 56 ta, 2024-yilda 129 ta, 2025-yilda 141 ta material kelib tushgan. 2026-yilning birinchi yarmida esa 44 ta shunday material qayd etilgan.
Shu bilan birga, yigʻilishdagi tahlillarda ayrim holatlarda jinoyat alomatlari boʻlishi mumkin boʻlgan qilmishlar maʼmuriy huquqbuzarlik sifatida rasmiylashtirilgani, soʻnggi uch yilda 44 ta holatda jinoyatlar yashirilib, maʼmuriy huquqbuzarlik sifatida taqdim etilgani aytilgan. Bu esa jazoning mavjudligidan tashqari, jinoyatlarni dastlabki bosqichda qanday baholash va rasmiylashtirish masalasi ham muhimligini koʻrsatadi.
«Reyestr haqida uch yildan beri gapiramiz, natija esa yoʻq»
Huquqshunos Komila Abdullayeva bolalarga nisbatan jinsiy jinoyat sodir etgan shaxslar reyestrini yuritish masalasi bir necha yildan beri muhokama qilinayotganini aytadi.
«2023-yildan beri keng jamoatchilik bolalarga nisbatan shunday zoʻravonlik qilganlar reyestri yuritilishini soʻrab keladi. Ayniqsa, rivojlangan davlatlarning koʻpchiligida bunday amaliyot bor. 2023-yil noyabr oyida Oʻzbekiston Respublikasida 869-sonli qaror bilan bu masala boʻyicha huquqiy asos yaratilishi aytildi. Keyin Bosh prokuratura ham xabar berdi. 2024–2025-yillarda ham shu kabi loyihalar haqida gaplar boʻldi. Lekin biz hali ham kutyapmiz. Hozircha natija yoʻq.
Bu toifadagi jinoyatlar, afsuski, tarixdan har doim boʻlgan. Men amaliyot davrida shunday ogʻir jinoyatlarga oid holatlarga duch kelganman. Ayrim holatlar ommaviy axborot vositalariga ham chiqmagan».
«Toshkent viloyatida manyak 28 ta qizchani zoʻrlab oʻldirgan»
Komila Abdullayeva bunga misol sifatida huquqni muhofaza qiluvchi organda ishlagan ustozidan eshitgan voqeani aytib oʻtdi. Uning aytishicha, oʻsha davrda Toshkent viloyati prokuraturasida ishlagan ustozi bir shaxsning 28 nafar qizaloqning
«Bu toifadagi jinoyatlar afsuski tarixdan har doim boʻlgan. Rahmatli ustozimning qandli diabetlari bor edi. Kuzatishimcha organda ishlaganlarning koʻpi yo infarkt, yoki instult, yo qandli diabet orttirgan. 6065 yosh orasida vafot etishlaram koʻp uchraydi. Ustozimdan bu kasalga chalinish sababini soʻraganimda «bitta manyak tufayli orttirganman» dedilar. Oʻsha manyak 28 ta qizchaning umriga zomin boʻlgan. Biz hammamiz shokda qoldik.
Ustozimiz aytayotgan gap real fakt, oʻsha paytda Toshkent viloyati prokurori edim dedilar. Birinchi kuni 8 ta yoki 9 ta qizchani zoʻrlaydi, qurbonni oʻldiradi. Ular manyakning izini yoʻqotishadi. Ikkinchi kuni qurbonlar 20 taga yaqinlashib qoladi. Qonunga koʻra, agar oʻta ogʻir yoki shunaqa favqulodda holat boʻlsa Bosh prokuror zudlik bilan prezidentga yoki senatga hisobdor, darhol xabar berishi kerak. Oʻsha paytda prezident Islom Karimovga yetib borgan bu gap. Shaxsan oʻzi telefon qilib «Senga bir kun muhlat, topsang top, boʻlmasa oʻzingni oʻldirgin» degan. Shundan keyin katta armiya jalb qilinadi oʻsha izni yoʻqotmaslik uchun. Oʻsha kuni manyak toʻqqizinchi qizni zoʻrladi-yu, lekin oʻldirishga ulgurmagan boʻlgan paytda ushlangan. Ushlandi degan xabar kelganda yiqilgan ustozim. Koʻzlarini ochganda shifoxonada boʻlgan. Shunda «saxar»ingiz oshib ketibdi deyishgan va oʻzlariga kelishlari qiyin boʻlgan.
Mening hayotimda eshitgan eng oʻta vahshiy jinoyatlardan bittasi shu. Hali bundan ogʻir keysni eshitmaganman. Haqiqatdan ham ogʻir keys va endi oʻzimcha hozirgi fikrim bilan oʻylayman, agar birinchi kuni shu narsa ommaviy axborot vositasida eʼlon qilinganda, balki boshqa qizlar tirik qolarmidi deb».
Namangan voqeasida muassasa masʼullari harakatlariga ham baho berilishi kerak
Namangandagi voqeada jinoyat sodir etilishiga sharoit yaratib bergan bogʻcha mudirasi va tarbiyachi bilan mehnat shartnomasi bekor qilingani maʼlum qilindi. Ammo huquqshunosning fikricha, masala mehnat shartnomasini bekor qilish bilan cheklanmasligi kerak.
«Agar ular ishini toʻgʻri tashkil qilgan boʻlsa va aybi boʻlmasa, albatta. Lekin bu holatda huquqiy baho berilishiga ishonaman. Chunki bu yerda ularning mansab mavqei bilan bogʻliq masʼuliyati ham bor. Masalan, bolalar qayerda, kimning nazoratida boʻlgan? Kameralar ishlashi kerakmidi? Nazorat qanday tashkil etilgan?
Yana bir muhim masala bor: ommaviy axborot vositalariga berilgan dastlabki maʼlumotlar. Voqea haqida birinchi boʻlib Kun.uz yoritganida, muassasa vakillari bunday holat boʻlmaganini, bu haqda hech narsa bilmasligini aytgan. Tarbiyachi esa bolalarni bir daqiqa ham koʻzdan qochirmaganini bildirgan.
Lekin shunday holatlarda masʼuliyatni ham tekshirish kerak. Mansabga sovuqqonlik, beparvolik yoki bola xavfsizligi bilan bogʻliq vazifalarning bajarilmagani uchun ham huquqiy baho berilishi mumkin».
Oʻlim jazosi emas, tizimli yondashuv
Prezident administratsiyasi rahbari bolalarga nisbatan ogʻir jinoyatlar uchun javobgarlikni maksimal kuchaytirish boʻyicha taklif tayyorlanayotganini bildirib, bunday jinoyatlar uchun oʻlim jazosi qoʻllanishi kerakligi haqida fikr bildirdi. Bu bayonotdan keyin yana bir savol paydo boʻldi: Oʻzbekistonda pedofiliya uchun oʻlim jazosi qaytarilishi mumkinmi?
Abdurahmon Tashanov bu taklifni huquqiy nuqtai nazardan izohladi:
«Hozir ayrim jamoat va davlat arboblari tomonidan umrbod jazo berish yoki oʻlim jazosini tiklash kabi chaqiriqlar yangramoqda. Aslida buni emotsional vaziyat va kayfiyatdan kelib chiqqan takliflar sifatida baholash mumkin.
Oʻzbekiston pedofiliya jinoyatlari uchun oʻlim jazosini tiklay olmaydi. 1998-yilda oʻlim jazosiga moratoriy eʼlon qilingan, 2008-yildan boshlab esa oʻlim jazosi Oʻzbekistonda bekor qilingan. Bunga xalqaro huquqiy majburiyatlar va normativlar ham taʼsir qilgan. Shu nuqtai nazardan, jazoni kuchaytirishdan yagona maqsad jinoyatchilikning oldini olish boʻlishi kerak. Buning uchun pedofiliya jinoyatlarining kelib chiqish sabablari, dinamikasi va xususiyatlarini ham oʻrganish zarur. Kerak boʻlsa, ilmiy tadqiqotlar olib borilishi kerak.
Afsuski, masala faqat qonunchilikni kuchaytirish bilan hal boʻlmaydi. Bolalar va yoshlarga nisbatan davlat siyosatini takomillashtirish nuqtai nazaridan ham jiddiy islohotlar kerak. Masalan, hozir Namangadagi shaxsga nisbatan qoʻshimcha jinoyatlar, jumladan, 112-modda bilan bogʻliq ayblovlar qoʻyilgani aytilmoqda. Ammo bunday qoʻshimcha ayblovlarni shaxsga yuklashning oʻzi bilan muammoni hal qilib boʻlmaydi. Uning advokati bu holatlarni inkor qilishi mumkin. Bu esa huquqiy jarayonni keltirib chiqaradi. Sudlar jamoatchilikning kayfiyati yoki siyosiy talablar bilan emas, protsessual qonunchilik asosida ish koʻradi.
Shuning uchun hozir Namangandagi shaxsga nisbatan umrbod qamoq jazosini qoʻllab boʻlmaydi. Amaldagi qonunchilikda bunday jinoyatlar uchun eng yuqori jazo 20 yilgacha boʻlgan ozodlikdan mahrum qilishdir.
Bolalar ombudsmani kabi institutlar, Bosh prokuratura huzuridagi voyaga yetmaganlar boʻyicha komissiyalar faoliyatini qayta koʻrib chiqish kerak. Umuman, bolalarga nisbatan davlat siyosatini qayta koʻrib chiqish zarur. Agar pedofiliya jinoyatlarining xususiyatlarini oʻrganadigan boʻlsak, taʼlim muassasalari, maktabgacha va maktab taʼlimi tizimiga alohida eʼtibor qaratish kerak. Pedagoglar oʻrtasida tushuntirish ishlari olib borilishi zarur. Chunki koʻp hollarda mentalitet, farzandning kelajagi yoki «mahalla-koʻy nima deydi» degan qarashlar tufayli bunday jinoyatlar yashiriladi.
Bundan tashqari, sud-huquq tizimida qonunchilikka ogʻishmay amal qilish, sudlarning mustaqilligi va shaffofligi masalalari ham bor».
Qonun kuchayadi. Tizim-chi?
29-sentabr kuni deputatlar bolalarga nisbatan oʻta ogʻir jinsiy jinoyatlar uchun umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosini nazarda tutuvchi qonun loyihasini birinchi oʻqishda qabul qildi. Loyihada nafaqat jazoni kuchaytirish, balki bunday jinoyatlarning oldini olish, shuningdek, masʼul tashkilotlar va mansabdor shaxslarning javobgarligini oshirish ham koʻzda tutilgan.
Bu jamoatchilik muhokamasidagi asosiy savolni yana bir bor kun tartibiga chiqaradi: jazoni kuchaytirishning oʻzi bolani himoya qila oladimi?
Har bir ogʻir voqeadan keyin jarangdor bayonotlar va keskin talablar yangrashi mumkin. Ammo jamoatchilikka, avvalo, voqeadan keyingi reaksiya emas, keyingi holat yuz bermasdan bolani himoya qiladigan ishlaydigan tizim kerak.
