Kanadaga qulagan «fazo bombasi». SSSRning yadroviy reaktorli sunʼiy yoʻldoshi nega halokatga uchragandi?

3,8 tonnali qurilma (yadroviy reaktorning oʻzi 1 250 kg) bir yarim soatda 277 km balandlikka chiqib, yerga maʼlumot uzatishni boshlaydi. Bunday turdagi sunʼiy yoʻldoshlar vazifasini bajargach, oddiy qurilmalar kabi Yerga tushirilmas, muhandislar maxsus xavfsizlik choralarini ishlab chiqqandi. Unga koʻra, avval SYga oʻrnatilgan yadroviy reaktor asosiy boʻlimdan ajratilib, fazoning yuqoriroq qismiga chiqariladi. Shunda yadroviy reaktor va undagi radioaktiv moddalar insoniyat uchun xavf tugʻdirmaydi. Biroq «Kosmos-954» bilan bunday boʻlmaydi.

1977-yil oxirlarida qurilma bilan aloqada muammolar paydo boʻladi, chunki boshqaruv tizimida nosozlik yuz bergandi. Yadroviy reaktorni fazoning yuqoriroq qismiga olib chiqishi kerak boʻlgan mexanizm ham ishdan chiqqandi. Xullas, SY bilan aloqa uziladi.

«Kosmos-54» parvozini nazardan qochirmagan AQSH va Kanada kosmik kuzatuv markazlari uning Yer atmosferasiga kirishi va qayerga qulashi mumkinligini taxminan hisoblab koʻradi. Biroq u qachon qulashi aniq emasdi. Ayrim hisob-kitoblarga koʻra, qurilma Yerning shimoliy yarimshar qismiga, AQSH, Kanada yoki Yevropa davlatlarining biriga ham qulab tushishi mumkin edi. Shu jihatdan boshqaruvdan chiqib ketgan sunʼiy yoʻldosh millionlab insonlar uchun real xavf tugʻdirardi.

Osmondan yogʻilgan radioaktiv moddalar

1978-yil 24-yanvar kuni «Kosmos-954» yuqori tezlikda Yer atmosferasiga kirib keladi. Atmosferadagi ishqalanish tufayli parchalanib, portlash sodir boʻladi. Qurilma boʻlaklari Kanada shimolidagi Yukon, Shimoliy-Gʻarbiy hududlar va Alberta provinsiyalari boʻylab taxminan 600 kilometrga choʻzilgan maydonga sochilib ketadi. Yadroviy reaktor bilan jihozlangani sabab sunʼiy yoʻldoshning ayrim boʻlaklari yuqori darajada radiatsiya nurlariga toʻyingandi.

«Kosmos-54»ning qulashi fazodan tushgan radioaktiv chiqindilarning insonlar yashaydigan hududlarga tarqalishi bilan bogʻliq birinchi yirik hodisa edi. Kanada hukumati zudlik bilan mamlakat tarixidagi eng yirik qidiruv amaliyotlarini boshlaydi. Unga ramziy maʼnoda Morning light (tong shuʼlasi) deb nom berishadi. Amaliyotda Kanada qurolli kuchlariga qarashli askarlar, harbiy samolyotlar va vertolyotlar bilan birga amerikalik mutaxassislar, yadroviy olimlar qatnashadi.

Qish sovugʻiga qaramay, SY parchasi tushgan deb taxmin qilingan joylar sinchiklab tekshiriladi. Har bir topilgan metall boʻlagi maxsus uskunalar yordamida tekshirilib, ularda radioaktivlik bor-yoʻqligi aniqlanadi.

Radiatsiya aniqlangan metall boʻlaklari maxsus konteynerlarga joylanib, xavfsiz joylarga olib ketiladi. Topilgan metall boʻlaklarining ayrimlarida radiatsiya miqdori juda baland boʻlib, ularga maxsus himoya vositasisiz yaqinlashish mumkin emasdi. Yaxshiyam SY Kanadaning kimsasiz joylariga qulaydi. Odam gavjum yirik shaharlar ustiga tushganda, oqibati juda ogʻir boʻlardi.

Diplomatik nizo

Kanada tomoni yadroviy reaktor bilan jihozlangan sunʼiy yoʻldosh qulab tushganidan soʻng SSSRdan rasmiy izoh talab qiladi. Moskva avvaliga «Kosmos-954»ning Kanada hududiga qulaganini eʼtiborsiz qoldiradi. Xalqaro bosim kuchaygach esa baribir qulagan qurilma SSSRga tegishli ekanini tan olishga majbur boʻladi.

Kanada sunʼiy yoʻldosh qulagan joylarni tozalash uchun sarflangan mablagʻni hisoblab, SSSRdan tovon puli talab qiladi. Sovetlar pulning bir qismini toʻlab beradi xolos. Bu kosmik obyektlar yetkazgan zarar uchun biror davlat javobgarlikka tortilishi bilan bogʻliq ilk hodisa sifatida tarixda qoladi.

Kosmik dasturlarga taʼsiri

Bu voqea xalqaro hamjamiyatga yana bir haqiqatni koʻrsatadi: fazoda sodir boʻlgan avariyaning oqibatlari bir davlat emas, butun insoniyat uchun xavf tugʻdirishi mumkin. Shu sababli yadroviy reaktor oʻrnatilgan sunʼiy yoʻldoshlar xavfsizligi uchun qoʻyiladigan talablar kuchaytiriladi. Shuningdek, ularni fazoga chiqarish tizimlari takomillashtiriladi.

Bundan tashqari, kosmik qurilmalar ishdan chiqqan hollarda ularni nazoratli ravishda yoʻq qilish texnologiyalarini rivojlantirishga katta eʼtibor qaratiladi. Faollar bunday SYlarni uchirishni taqiqlashga chaqiradi. Biroq xalqaro tashkilotlar bunday taqiqni joriy etishga jurʼat eta olmaydi.

Maʼlumot uchun, hozirda 1967-yilda qabul qilingan Koinot shartnomasiga muvofiq koinotga yadroviy va ommaviy qirgʻin qurollarini olib chiqish taqiqlangan. Sunʼiy yoʻldoshlarni yadroviy reaktorlar bilan jihozlashga esa taqiq yoʻq. Shu tariqa «Kosmos-954»ning qulashi «sovuq urush» davridagi Gʻarb va SSSR oʻrtasida kechgan eng drammatik mojarolardan biri sifatida tarixda qoladi.

Gʻayrat Yoʻldosh tayyorladi.