Birlaşgan Millatlar Taşkiloti qanday maqsadda taşkil etilgan?
|18:0776417 min
Birlaşgan Millatlar Taşkiloti Ikkinçi jahon uruşidan söng taşkil etilgan. Biroq sayyorada tinçlikni saqlaşga qodir bölgan tuzilmani yaratiş ğoyasi ança oldin paydo bölgan. Quyida BMT qaçon va nima uçun taşkil etilgani haqida hikoya qilamiz.
Foto: Shutterstock BMT ştab-kvartirasi binosi 1947–1952-yillarda öşa davr uçun öta zamonaviy uslubda maşhur meʼmorlar Oskar Nimeyer va Le Korbyuziye iştirokida qurilgan.Foto: Shutterstock BMT ştab-kvartirasi binosi 1947–1952-yillarda öşa davr uçun öta zamonaviy uslubda maşhur meʼmorlar Oskar Nimeyer va Le Korbyuziye iştirokida qurilgan.
BMT qanday taşkilot?
Birlaşgan Millatlar Taşkiloti (BMT) - aʼzo davlatlar örtasida siyosiy va iqtisodiy hamkorlikni rivojlantiriş maqsadida taşkil etilgan xalqaro notijorat taşkiloti. BMTning öz Nizomi bölib, unda aʼzo davlatlarning huquq va majburiyatlari bayon etilgan. Taşkilotga aʼzo böliş orqali mamlakat hujjatda belgilangan maqsad va qoidalarga rioya qiliş majburiyatini öz zimmasiga oladi. Quyidagilar taşkilotning törtta asosiy maqsadi hisoblanadi:
Sayyorada tinçlikni saqlaş.
Mamlakatlar örtasida döstona munosabatlarni rivojlantiriş.
Qaşşoqlikka qarşi kuraşiş, oçlik va kasalliklarni bartaraf etiş, savodsizlikni tugatiş hamda inson huquqlari va erkinliklariga hurmatni qaror toptirişda birgalikda harakat qiliş.
Mamlakatlarga yuqorida qayd etilgan maqsadlarga erişişda yordam beriş.
BMT Boş kotibi Portugaliya sobiq boş vaziri Antoniu Guterriş bölib, u 2022-yil 1-yanvarda ikkinçi beş yillik muddatga qayta saylangan. BMT emblemasida zaytun şoxlari bilan öralgan dunyo xaritasi tasvirlangan. Ular taşkilotning asosiy vazifasi butun dunyoda tinçlikni saqlaş ekanini ifodalaydi.
BMTning boş qarorgohi binolari Nyu-Yorkdagi Manhetten orolining şarqiy qismida, 42- va 48-köçalar, Birinçi avenyu hamda Ist-River böğozi oraliğida joylaşgan. Belgilangan hudud içidagi maydon 70 ming kv. metrdan ortiq bölib, xalqaro hudud hisoblanadi, biroq AQŞ qonunlariga böysunadi. Nyu-Yorkdagi binolardan taşqari, BMTning Jeneva (Şveysariya), Vena (Avstriya) va Nayrobi (Keniya) şaharlarida mintaqaviy qarorgohlari mavjud.
Foto: maps.google.ru
BMTda oltita til rasmiy maqomga ega. Hujjatlarning aksariyati ingliz, arab, ispan, xitoy, rus va fransuz tillarida naşr etiladi. Biroq işçi tillar ingliz va fransuz tillari hisoblanadi. Taşkiliy tuzilmasiga kelsak, BMT faoliyatini oltita asosiy organ boşqaradi.
Boş assambleya - asosiy maslahatlaşuv, rahbarlik va vakillik organi.
Xavfsizlik kengaşi - tinçlik va xavfsizlikni saqlaşga masʼul. Kengaş tarkibi 15 ta davlatdan iborat. Ulardan beştasi doimiy aʼzolar (Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya, AQŞ va Fransiya) hisoblanadi. Qolgan önta davlat esa doimiy bölmagan aʼzo maqomiga ega. Ular, odatda, ikki yil muddatga saylanadi. 2026-yilda doimiy bölmagan aʼzolar - Bahrayn, Kolumbiya, Kongo Demokratik Respublikasi, Daniya, Gretsiya, Latviya, Liberiya, Pokiston, Panama va Somali.
Iqtisodiy va ijtimoiy kengaş - keng kölamli siyosiy, iqtisodiy va ekologik masalalarni muhokama qiliş maydoni. Uning tarkibiga Boş Assambleya tomonidan uç yil muddatga saylanadigan 54 ta aʼzo kiradi. Kengaşdagi örinlar geografik tamoyil asosida taqsimlanadi.
Vasiylik kengaşi - vasiylikdagi hududlarni nazorat qiliş bilan şuğullangan. 1994-yilgaça bunday hududlar 11 ta bölgan (Kamerun va Togoning bir qismi, Tanganika, Ruanda-Urundi, Somali, Yangi Gvineya, Ğarbiy Samoa, Karolin, Marian va Marşall orollari). Vasiylikdagi barça hududlar özini özi boşqariş huquqiga yoki mustaqillikka erişgan. Vasiylik kengaşi faoliyatini töxtatib turişga qaror qilgan, biroq zarurat tuğilganda yiğiliş ötkaziş huquqini saqlab qolgan.
Xalqaro sud - ikkita asosiy vazifani bajaradi: huquqiy nizolarni hal qiladi va yuridik masalalar böyiça maslahat xulosalarini beradi. Sud apellyatsiya şikoyatlarini qabul qilmaydi. Uning qarori yakuniy hisoblanadi.
Kotibiyat - butun dunyo böylab joylaşgan muassasalarda faoliyat yurituvçi xodimlar. Taşkilotning kundalik iş faoliyatini aynan şu organ amalga oşiradi.
Sanab ötilgan organlarning beştasi boş qarorgohda (Nyu-York), Xalqaro sud esa Gaaga şahrida (Niderlandiya) joylaşgan. Şuningdek, BMT turli fondlar, dasturlar, muassasalar va taşkilotlar faoliyatini muvofiqlaştiradi. Ular qatoriga BMT Bolalar jamğarmasi (YUNISEF), BMT Jahon oziq-ovqat dasturi, Xalqaro mehnat taşkiloti (XMT), Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti (JSST), Xalqaro valyuta jamğarmasi (XVJ), Jahon banki, BMT Taʼlim, fan va madaniyat masalalari böyiça taşkiloti (YUNESKO) va boşqalar kiradi. Ularning har biri nafaqat öz byudjeti va vakolatlariga, balki alohida rahbariyati va qarorgohiga ham ega.
Sönggi maʼlumotlarga köra, BMTda 193 mamlakatda kamida 37 ming nafar xodim faoliyat yuritadi. Taşkilot byudjeti aʼzo mamlakatlarning badallari hisobiga şakllantiriladi. Bunda tölovlar bir neçta asosiy körsatkiçlarni hisobga oladigan muayyan şkala asosida hisoblanadi: mamlakatning tölov qobiliyati, yalpi milliy daromad, aholi soni.
2025–2027-yillar uçun belgilangan badallar şkalasiga köra, BMTning muntazam byudjetiga eng katta uluş qöşadigan davlatlar quyidagilar: AQŞ - 22%, Xitoy - 20,004%, Yaponiya - 6,93%, Germaniya - 5,692%, Buyuk Britaniya - 3,991%, Fransiya - 3,858%, Italiya - 2,813%, Kanada - 2,543%, Koreya Respublikasi - 2,349%, Rossiya - 2,094%.
BMT qanday muammolar bilan şuğullanadi?
BMTning 2026-yil uçun muntazam byudjeti 3,45 milliard dollar atrofida tasdiqlangan. Bu 2025-yil byudjetiga nisbatan 7 foizga kam. Uşbu mablağlar kotibiyat faoliyati, maxsus siyosiy missiyalar, xalqaro huquq, gumanitar va inson huquqlarini himoya qiliş yönalişlari, barqaror rivojlaniş hamda BMTning boşqa dasturlariga sarflanadi.
Muntazam byudjetdan taşqari, tinçlikni saqlaş operatsiyalari (tinçlikparvarlik faoliyati) uçun alohida byudjet ham mavjud. BMT kömagida 1962-yildagi Karib inqirozi (Kuba raketa inqirozi) bartaraf etilgan, Kongo, Salvador va Gvatemaladagi, Eron va Iroq örtasidagi uruşlar töxtatilgan. Şuningdek, Mozambik va Timor-Leştida tinçlikka erişilgan, 2005-yil dekabrida esa Sierra-Leonedagi missiya öz faoliyatini yakunlagan.
BMT, şuningdek, giyohvand moddalar aylanmasi va terrorizmga qarşi kuraş böyiça xalqaro kampaniyalarga rahbarlik qiladi, oziq-ovqat xavfsizligi muammolari bilan şuğullanadi, qoçqinlarga yordam körsatadi, OIVga qarşi kuraş işlarini yönaltiradi, atrof-muhit, koinot va dengiz tubiga oid masalalarni hal qiladi, aholining himoyaga muhtoj qatlamlari huquqlarini himoya qiladi va tiklaydi.
Belgilangan maqsadlarga erişişda taşkilot xodimlaridan taşqari,köngillilar va ezgu niyat elçilari ham yordam beradi. 2025-yilda BMT dasturlarida 17 169 nafar köngilli iştirok etgan; ular 172 mamlakat va hududda BMT tizimiga kiruvçi 59 ta tuzilma bilan hamkorlikda faoliyat yuritgan. Köngillilar safiga har qanday fuqaro qöşilişi mumkin. Muhimi - muayyan mezonlarga javob beriş. Xorijga xizmatga yuboriladigan köngillilar uçun eng kiçik yoş 25 yoşni, milliy miqyosdagi tayinlovlar uçun esa 22 yoşni taşkil etadi. Nomzod oliy maʼlumot yoki texnik mutaxassis diplomiga, tegişli sohada ikki yillik iş tajribasiga ega bölişi hamda çet tilini (ingliz, fransuz yoki ispan tilini) bilişi kerak.
Ezgu niyat elçilarini tayinlaş tartibi boşqaça. Elçilar kino, sanʼat, ilm-fan, sport va boşqa sohalardagi maşhur insonlar orasidan tanlanadi. Ular BMT vakillari bilan birgalikda sayyoraning olis hududlariga taşrif buyurib, mahalliy aholiga yordam körsatadi va ularni qöllab-quvvatlaydi. Masalan:
Aktrisa Anjelina Joli 20 yildan ortiq vaqt davomida BMT Qoçqinlar işlari böyiça oliy komissari boşqarmasining ezgu niyat elçisi bölgan. U tayinlanganidan (2001-yil) boşlab Tanzaniya, Kamboja, Pokiston, Namibiya, Tailand, Kot-dʼIvuar va boşqa mamlakatlarda bölgan. Joli 2022-yil dekabrda bu lavozimni tark etgan.
Aktrisa Enn Heteuey 2016-yilda «BMT-Ayollar» taşkilotining ezgu niyat elçisi böldi. U iş joylarida gender tengligini ilgari suriş tarafdori sifatida faoliyat yuritadi. Aktrisalar Nikol Kidman va Emma Uotson bu yönalişda uning hamkasblari hisoblanadi.
Aktyor Orlando Blum BMT Bolalar jamğarmasi (YUNISEF) faoliyatiga yordam beradi. U 2009-yilda ezgu niyat elçisi bölgan va ötgan vaqt davomida jamğarma dasturlarini amalga oşiriş maqsadida dunyoning yarmini kezib çiqqan. Jamğarmada aktrisa Milli Bobbi Braun, aktyor Jeki Çan, xonandalar Şakira va Keti Perri, xonanda Rikki Martin, futbolçi Devid Bekhem va boşqa köplab maşhur şaxslar bor.
Aktrisa Şarliz Teron, aktyorlar Edvard Norton, Leonardo Di Kaprio va yozuvçi Paulo Koelio tinçlik elçilari sifatida faoliyat körsatadi.
Birlaşgan Millatlar Taşkilotining tarixi
BMTning ötmişdoşi Millatlar Ligasi hisoblanadi. Uşbu xalqaro taşkilot 1919-yilda taşkil etilgan. Uni tuzişdan asosiy maqsad xalqlar örtasidagi hamkorlikni rivojlantiriş, tinçlik va xavfsizlikni taʼminlaş bölgan. Biroq Millatlar Ligasi özining asosiy vazifasini bajara olmadi. Ittifoq iştirokçilari Ikkinçi jahon uruşi boşlanişining oldini olişga erişolmadi. Şundan söng ayrim mamlakatlar rahbariyati yangi taşkilot tuzişga qaror qildi. Bölajak loyiha muhokamasi bir neça yil davom etdi. Jarayon 1941-yilda boşlandi. 14-avgust kuni Atlantika okeanidagi harbiy kema bortida AQŞ prezidenti Franklin Ruzvelt va Buyuk Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill Atlantika xartiyasini imzoladilar. Hujjatda ikki mamlakatning umumiy duşman - Germaniya va uning ittifoqçilariga qarşi hamkorlik eʼlon qilindi.
Foto: BMT
Ruzvelt va Çerçil xartiya imzolanganidan söng
Öşa yilning 24-sentabrida SSSR ham deklaratsiyani imzoladi. Keyinroq - 1942-yil yanvarda xartiyani yana 26 davlat qöllab-quvvatladi. Ular Birlaşgan Millatlar Deklaratsiyasini imzoladilar. Barça ittifoqçi mamlakatlar yangi taşkilot tuziş zarurligini anglab yetgandi. Biroq ular örtasida birlaşmaning tuzilişi, vakolatlari va vazifalari borasida yagona fikr yöq edi.
1943-yil oktabrda SSSR, Buyuk Britaniya va AQŞ taşqi işlar vazirlarining Moskva konferensiyasi bölib ötdi. Uşbu uçraşuv yakunlari böyiça iştirokçilar qisqa muddat içida yangi taşkilot tuzişga çaqiruvçi hujjatni imzoladilar. Öşa yilning 1-dekabrida Tehronda (Eron) Ruzvelt, Stalin va Çerçill uçraşuvi bölib ötdi. Ular jahon hamjamiyatiga yangi Deklaratsiyani taqdim etdilar. Hujjat Germaniya ustidan uzil-kesil ğalaba qozoniş rejalarini işlab çiqiş natijasi böldi. Aslida, BMT Hitlerga qarşi koalitsiya mamlakatlari birlaşmasidan vujudga kelgan. Şu sababli Xavfsizlik Kengaşidagi beşta doimiy örinni ğolib davlatlar egalladi.
1945-yil aprelda, uruş yakuniga yetib borayotgan paytda, 50 ta mamlakat vakillari AQŞning San-Fransisko şahrida Birlaşgan Millatlar Taşkilotining xalqaro taşkilot böyiça konferensiyasida töplandilar. Tadbir davomida bölajak birlaşma Nizomi muhokama qilindi. 1945-yil 26-iyun kuni hozir bölgan 50 mamlakat vakillari hujjatni qöllab-quvvatladilar. Polşa Nizomni keyinroq imzoladi va 51-çi taʼsisçi davlat böldi. Taşkilot 1945-yil 24-oktabr kuni rasman öz faoliyatini boşladi.
BMTga aʼzo davlatlar
Hozirda BMTga 193 davlat aʼzo bölib, şu vaqtga qadar birorta ham mamlakat taşkilot tarkibidan çiqarilmagan. Faqat 1965-yilda Indoneziya taşkilotdan vaqtinça çiqişga qaror qilgan. Bunga qöşni Malayziya bilan yuzaga kelgan mojaro sabab bölgan. Indoneziya 1966-yilda taşkilotga qayta aʼzo bölgan. Biroq hanuzgaça taşkilotga aʼzo bölmagan mamlakatlar ham bor. Ularni ikki guruhga ajratiş mumkin.
Mustaqilligi tan olingan davlatlar orasida Vatikan, qisman tan olingan davlatlar orasida esa Ğarbiy Sahro (Sahro Arab Demokratik Respublikasi), Falastin, Tayvan (Xitoy Respublikasi), Abxaziya, Kosovo, Janubiy Osetiya va Şimoliy Kipr BMTga aʼzo emas.
Şu bilan birga, Falastin va Vatikan kuzatuvçi davlatlar maqomiga ega. Ular Boş assambleya yiğilişlarida iştirok etadi, biroq ovoz beriş huquqiga ega emas.
Nizomda taʼkidlanganidek, barça tinçliksevar mamlakatlar uçun BMTga aʼzo böliş imkoniyati oçiq. Qaror Xavfsizlik kengaşining tavsiyasi asosida Boş assambleya tomonidan qabul qilinadi.
BMTga aʼzo bölişni istagan davlat boş kotib nomiga ariza va xat yuboradi. Xatda davlat BMT Nizomida belgilangan barça majburiyatlarni qabul qiliş va bajarişga tayyorligini bildiradi.
Xavfsizlik kengaşi arizani körib çiqadi. Agar Xavfsizlik kengaşining 15 nafar aʼzosidan töqqiz nafari öz roziligini bildirsa, davlat taşkilotga qabul qilinadi. Bunda beşta doimiy aʼzo qarşi ovoz bermasligi kerak.
Xavfsizlik kengaşi nomzodni maʼqullagaç, masala Boş assambleyada muhokama qilinadi va körib çiqiladi. Qabul qiliş uçun ovozlarning uçdan ikki qismini oliş zarur.
Davlat qabul qiliş töğrisidagi rezolyutsiya qabul qilingan paytdan boşlab BMT aʼzosi hisoblanadi.
Agar aʼzo mamlakatning badallar böyiça qarzi mavjud bölsa, u Boş assambleya yiğilişlarida ovoz beriş huquqidan mahrum etiladi. Bu qoida faqat qarz miqdori oldingi ikki yil uçun belgilangan badallar summasiga teng yoki undan ortiq bölgan davlatlarga taalluqlidir. Masalan, 2021-yil iyunda Eron va Markaziy Afrika Respublikasi ovoz beriş huquqidan mahrum etilgandi. Bu davlatlarning ikki yillik muntazam badallar böyiça qarzdorligi mavjud bölgan. Ovoz beriş huquqini qayta tiklaş uçun ular mos ravişda 16,2 mln dollar va 29,3 ming dollar miqdoridagi qarzlarini tölaşlari kerak edi. Tölovning keçikişi obyektiv sabablarga köra yuzaga kelganini izohlab bera olgan davlatlar ovoz beriş huquqidan mahrum etilmaydi.
BMTning asosiy konvensiya va deklaratsiyalari
BMT faoliyati bir qator asosiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Taşkilot Nizomi xalqaro huquqning asosiy vositasi hisoblanadi. BMTga aʼzo davlatlar unga rioya qilişlari şart. Deklaratsiyalar va konvensiyalar alohida örin tutadi. Deklaratsiya tavsiyaviy xususiyatga ega bölib, majburiy emas, konvensiya, aksinça, majburiy kuçga ega. Asosiy hujjatlar haqida söz yuritamiz.
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi - asosiy hujjat hisoblanadi. U 1948-yil 10-dekabrda Parijda BMT Boş assambleyasining rezolyutsiyasi bilan qabul qilingan. Uni işlab çiqişda sayyoramizning barça mintaqalaridan huquq sohasi mutaxassislari iştirok etgan. Deklaratsiya 500 ta tilga tarjima qilingan. Hujjatda har bir inson yaşaş, erkinlik va şaxsiy daxlsizlik huquqiga ega ekani batafsil bayon etilgan. Heç kim qullikda saqlanmasligi, qiynoqqa solinmasligi yoki özboşimçalik bilan hibsga olinmasligi kerak.
2-modda:
«Har bir inson uşbu Deklaratsiyada eʼlon qilingan barça huquq va barça erkinliklarga, irqi, terisining rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy yoki boşqa eʼtiqodlari, milliy yoki ijtimoiy kelib çiqişi, mulkiy, tabaqaviy yoki boşqa mavqeidan qatʼi nazar, heç qanday farqlaşlarsiz ega bölişi lozim».
Bola huquqlari töğrisidagi konvensiya
Bola huquqlari töğrisidagi konvensiya - majburiy xususiyatga ega bölgan birinçi va asosiy xalqaro-huquqiy hujjat. U 1989-yil 20-noyabrda qabul qilingan. Konvensiya bolaning oçlik, muhtojlik, şafqatsizlik va ekspluatatsiyadan xoli şaroitlarda yaşaş huquqlarini mustahkamlovçi 54 ta moddadan iborat.
6-modda:
«Iştirokçi davlatlar bolaning yaşaşi va soğlom rivojlanişi uçun imkon qadar yuqori darajadagi şaroitlarni taʼminlaydilar».
Irqiy kamsitişning barça şakllarini tugatiş töğrisidagi xalqaro konvensiya
Konvensiya 1969-yil 4-yanvarda kuçga kirgan. Hujjatga rioya etilişini Irqiy kamsitişni tugatiş böyiça qömita nazorat qiladi. Uning tarkibiga 18 nafar ekspert kiradi. Konvensiyada irqçilik tuşunçasi batafsil yoritilgan, segregatsiya va aparteidning har qanday körinişlari qoralangan, irqiy tarğibot taqiqlangan.
3-modda:
«Iştirokçi davlatlar irqiy segregatsiya va aparteidni alohida qoralaydilar hamda öz yurisdiksiyalari ostidagi hududlarda bunday xususiyatga ega bölgan har qanday amaliyotning oldini oliş, uni taqiqlaş va tugatiş majburiyatini öz zimmalariga oladilar».
Xotin-qizlarga nisbatan kamsitişning barça şakllarini tugatiş töğrisidagi konvensiya
Hujjat 1981-yil 3-sentabrda kuçga kirgan. Konvensiya tufayli Mongoliyada gender tengligi töğrisidagi, Turkiya, Nepal, Janubiy Afrika va Koreya Respublikasida oiladagi zöravonlikka qarşi qonun qabul qilingan, Kanadaning tub xalqlariga mansub öldirilgan yoki bedarak yöqolgan ayollar böyiça tergov ötkazilgan, Xitoyda jins belgisiga köra tanlab abort qiliş holatlarini kamaytirişga erişilgan.
3-modda:
«Iştirokçi davlatlar barça sohalarda, xususan, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda xotin-qizlarning har tomonlama rivojlanişi va taraqqiyotini taʼminlaş, ularga erkaklar bilan tenglik asosida inson huquqlari va asosiy erkinliklarini amalga oşiriş hamda ulardan foydalanişni kafolatlaş maqsadida qonunçilik çoralarini ham öz içiga olgan barça tegişli çoralarni köradilar».
Fuqarolik va siyosiy huquqlar töğrisidagi xalqaro pakt
Uşbu hujjat Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasiga asoslangan bölib, 1976-yil 23-martda kuçga kirgan. Pakt insonlarning fuqarolik va siyosiy huquqlarini, jumladan, yaşaş, din erkinligi, söz erkinligi, yiğilişlar ötkaziş, odil sudlov huquqi va boşqa huquqlarini hurmat qiliş majburiyatini yuklaydi.
3-modda:
«Uşbu Paktda iştirok etuvçi davlatlar erkaklar va ayollarning mazkur Paktda nazarda tutilgan barça fuqarolik va siyosiy huquqlardan teng foydalaniş huquqini taʼminlaş majburiyatini öz zimmalariga oladilar».
