Paxta vaziridan sovxoz direktorligiga tuşirilgan rahbar – Usmon Yusupov nega Xruşçyovning qahriga qolgandi?
|11:591 36517 min
1966-yilda SSSR rahbari Leonid Brejnev va hukumat raisi Aleksey Kosigin zilziladan söng Toşkentga keladi. Poytaxtdagi uçraşuvlardan söng ular Mirzaçölga otlanadi. Öşanda Brejnev va Kosigin Usmon Yusupovning hovlisi yonidan ötadi. Biroq bir paytlar özlari bilan yonma-yon işlagan va uzoq yillar Özbekistonni boşqargan odamning holidan xabar olişni lozim topmaydi. Köp ötmay Usmon Yusupov vafot etadi.
Özbekistonga 1937-yildan 1950-yilgaça rahbarlik qilgan Usmon Yusupov tom maʼnoda «paxta odami» edi. U bolaligidan dalada mehnat qilgan, söng ösmir yoşidan boşlab paxta tozalaş zavodida işlagan, keyingi hayoti ham «oq oltin» bilan boğliq bölgan.
Hatto 1950-yillarda aynan Usmon Yusupov uçun SSSRda Paxtaçilik vazirligi taşkil etiladi. Biroq Stalin vafotidan söng vaziyat keskin özgaradi. Avvaliga vazirlik tugatiladi. Söng Usmon Yusupov Toşkentdagi katta lavozimidan böşatilib, Bovutdagi sovxozga «badarğa» qilinadi.
Usmon Yusupovning hayoti silliq keçmagan. Yutuqlar bilan birga tahlikali kunlar ham bölgan. U Özbekistonni boşqargan yillarda Stalin qatağonlari avjiga çiqqan va Usmon Yusupov hibsga olingan şaxslarning taqdirini sudsiz hal qilgan «Troyka» aʼzosi bölgan.
mytashkent.uz
Paxtakordan çiqqan rahbar
Usmon Yusupov 1900-yilda Farğona viloyati Toşloq tumanida batrak oilasida dunyoga keladi. 1916-yilda uning oilasi Toşkent viloyati Yangiyöl şahriga köçib keladi. 16 yoşli Usmon ota-onasiga yordam beriş maqsadida şu yerdagi paxta zavodida işlay boşlaydi. 1923-yilda u Anastasiya Bolşakovaga uylanadi.
Tarixdan maʼlum, öşa suronli yillarda rus yoki ukrain qiziga uylanganlar amal pillapoyasidan tez kötarilardi. Usmon Yusupovda ham şunday böladi va tez orada u masʼul lavozimga tayinlanadi. 1926-yilda Usmon Yusupovga Toşkent quruvçilari uyuşmasi raisligini topşirişadi. Söng Kasaba uyuşmalari Toşkent okrugi kengaşi raisi böladi. 1928-yilda Kompartiyaning Toşkent şahri qömitasi kotibiga aylanadi.
Avvalroq Anastasiya bilan ajraşgan Usmon Yusupov 1929-yilda ukrain qizi, komsomol faoli Yuliya Stepanenkoga uylanadi. Öşa yili u Özbekiston kompartiyasi markaziy qömitasi kotibi sifatida iş boşlaydi. 1936-yilda Usmon Yusupov Özbekiston SSR Oziq-ovqat sanoati vaziri böladi.
Usmon Yusupov «Troyka» tarkibida
1937-yil yozda Stalin tuzumi tomonidan «Katta terror» deb nomlangan qatağonlar tölqini boşlandi va u Özbekistonga ham yetib keladi. Turli sohalarda işlovçi ön minglab odamlar, şu jumladan Özbekiston rahbari Akmal Ikromov va hukumat raisi Fayzulla Xöjayev ham qamoqqa olinadi.
Mavzuga oid
Hibsga olinganlarning bir qismi sud qarorlari bilan jazoga tortilgan bölsa, yana bir qismining taqdirini respublika rahbariyatidan iborat «Troyka» hal qiladi. «Uçlik» guvohlarsiz, advokatlarsiz bir neça daqiqa içida hibsga olinganlarga hukm çiqaradi.
1937-yil sentabrda Usmon Yusupov Akmal Ikromovning örniga respublika rahbari böladi. Şundan söng u Özbekiston SSR içki işlar vaziri va hukumat raisi bilan birga «Troyka» tarkibiga kiradi va köplab odamlar ustidan hukm çiqaradi.
Şu örinda bir narsani taʼkidlab ketiş kerak. Usmon Yusupov ham Moskvadan beriladigan buyruqlarni bajarişga majbur edi. «Troyka»ni taşkil etiş ğoyasi Stalinniki bölib, ittifoqdoş respublikalar rahbarlari unga böysunişga majbur edi.
Jumladan, «Katta terror» boşlanganda Akmal Ikromov ham «Troyka» aʼzosi bölgan va u ham kimlarningdir ustidan hukm çiqargan. «Troyka» aʼzolari özgarib turgan. Abdurahmon Abdujabborov, Sulton Segizboyev, Jöra Törabekov, Sodiqjon Boltaboyev kabilar ham turli vaqtlarda uning tarkibiga kirgan.
Tomoşabinlarda Usmon Yusupovning Özbekistonni boşqargan yillari faqat nohaq hibsga olingan odamlar ustidan hukm çiqariş bilan ötgan degan fikr uyğonmasligi kerak.
Uning davrida Özbekistonda juda katta işlar qilingan. Jumladan, Katta Farğona kanali qazilgan. Toşkent-Termiz trakti qurilişi boşlangan. Uruşdan söng Özbekistonning oyoqqa turib olişida Usmon Yusupovning xizmati katta bölgan.
Taniqli özbek siyosatçisi Nuriddin Muhitdinov özining «Usmon Yusupov» asarida şunday yozadi:
«1939-yilda 270 kilometr uzunlikdagi Katta Farğona kanalining tarixda misli körilmagan muddatda - 45 kun davomida haşar yöli bilan qurib bitkazilişi xalq ommasini, ijodiy ziyolilarni ilhomlantirdi, ulardagi mehnat taşabbuskorligini jöştirdi, jumhuriyat, partiya va şaxsan Usmon Yusupovning mamlakatdagi, çet ellardagi obrö va eʼtiborini oşirdi».
Paxtaçilik vazirligi va muvaffaqiyatsiz uriniş
1950-yil aprelda Özbekiston kompartiyasi markaziy qömitasining navbatdagi plenumi ötkaziladi va unda Markazdan kelgan vakil Usmon Yusupovni Özbekiston rahbarligidan böşatadi. Uning örniga Amin Niyozov respublika rahbari böladi.
Stalin bilan döstona aloqalarda bölgan Usmon Yusupov uzoq vaqt işsiz qolmaydi. Darhol SSSRda Paxtaçilik vazirligi taşkil etiladi va 1950-yil 5-aprel kuni u ana şu tuzilma rahbari etib tayinlanadi. Usmon Yusupov Moskvaga köçib ötadi.
Nuriddin Muhitdinov Paxtaçilik vazirligi taşkil etilişini şunday eslaydi:
«Özbekiston kompartiyasi markaziy qömitasining aprel (1950-yil) plenumidan keyin Usmon Yusupovni Stalin qabul qildi. Şu suhbatdan keyin SSSR paxtaçilik vazirligi taşkil qilinib, u vazir etib tayinlandi. Moskvada yaxşi bir binoni berişdi, paxtaçilik va suğoriş böyiça eng tajribali mutaxassislar asosan Özbekistondan borib, şu vazirlikning masʼul xodimlari bölişdi».
Yangi taşkil etilgan vazirlik oldiga SSSRning harbiy-strategik qudratini kuçaytirişda asqatadigan va mamlakatga valyuta olib keladigan paxta hosilini oşiriş, bu uçun paxta maydonlarini köpaytiriş topşiriği beriladi.
Şundan söng Usmon Yusupov SSSR rahbariyatiga Rossiya, Ukraina va Moldaviyaning janubiy viloyatlarida paxta yetiştirişni yölga qöyiş haqida taklif bildiradi. SSSR ministrlar kengaşi bu taklifga ijobiy qaraydi va 1952-yil 19-fevralda RSFSR, Ukraina SSR va Moldaviya SSRning bir qator viloyatlarida paxta yetiştiriş töğrisida qaror qabul qiladi.
Öşanda Rossiya, Ukraina va Moldaviya rahbarlari salqin hududlarda paxta yetiştirişning imkoni yöq deb Moskva qaroriga eʼtiroz bildiradi. Ularning eʼtirozi qattiqqöl Stalingaça yetib bormaydi va qarorda belgilangan hududlarda paxta ekiladi. Ammo noqulay va salqin ob-havo tufayli möljallangan hosilning yarmi ham olinmaydi. Şundan söng paxtaçilik vaziri sifatida Usmon Yusupov Kremldagi rahbarlarning örinli tanqidiga uçraydi.
Usmon Yusupov va ittifoqdoş respublikalar örtasidagi kelişmovçiliklar
Paxtaçilik vazirligi taşkil etilgunça har bir respublikaning Qişloq xöjaligi vazirligi paxta yetiştirişga masʼul bölgan. Paxta yetiştiruvçi respublikalarda tuproq unumdorligi, suv masalasi, ob-havo şaroiti turliça bölgan va hamma öz işini bilib qilgan. Ular şaroitdan kelib çiqib mustaqil qaror qabul qilgan.
Paxtaçilik vazirligi taşkil etilgaç, Usmon Yusupov respublikalardagi farqlar omilini çetga surib qöyadi va hammadan bir xil narsani talab qila boşlaydi. Oqibatda vazirlik va respublika rahbarlari örtasida kelişmovçiliklar yuzaga keladi.
Nuriddin Muhitdinovning eslaşiça, öşa paytda Tojikiston rahbari bölgan Bobojon Ğofurov 1952-yilda aynan Usmon Yusupov bu respublikada çigitni 45 santimetrli tor jöyaga ekişga ruxsat bermagani uçun Stalinga ikki marta murojaat qiladi. Şundan söng tojikistonliklarga paxtani tor jöyalarga ekişga ruxsat beriladi.
Bundan taşqari, garçi Usmon Yusupov Özbekistondan yetişib çiqqan rahbar bölsa-da, vazir bölganida bu respublika rahbarlarini ham ayamaydi. Özbekistonlik paxtakorlarning paxta yetiştirişdagi tajribasi bilan hisoblaşmaydi.
1951-yilning kuzida ob-havo past keladi. Tinmay yomğir yoğib, paxtaning oçilişi keçikadi va yiğim-terim işlari qiyinlaşadi. Oqibatda öşa yili 5-dekabrgaça Özbekiston paxta rejasini 87,1 foizga bajaradi xolos.
Şundan söng SSSR ministrlar soveti qarori bilan Paxta tayyorlaş davlat rejasini bajarişda sustkaşlikka yöl qöygani uçun Özbekiston rahbari Niyozovga va hukumat raisi Nuriddin Muhitdinovga hayfsan eʼlon qilinadi.
«Şaxsan men juda iztirob çekdim: axir bu hayotimda birinçi marta jazolanişim edi, yana kimsan - Stalin jazolagan. Buning ustiga ministrlar kengaşi raisi bölib işlayotganimga endigina yetti oy bölgan bölsa (bu lavozimga 1951-yil 11-aprelda tayinlangan edim). Ertasi kuni SSSR ministrlar kengaşi raisining örinbosari Vyaçeslav Malişevga qönğiroq qildim, biz u bilan döstona munosabatda edik. U meni tinglab, heç gapdan xabari yöqligini aytdi va şu zahoti boşqa telefon bilan kimgadir qönğiroq qildi. Keyin bu qaror, paxta böyiça qabul qilingan boşqa qarorlar ham, SSSR paxtaçilik vazirligi tomonidan kiritilganini maʼlum qildi. Ikki oydan keyin Stalinning özi Amin Niyozov va menga berilgan jazoni olib taşladi. Usmon Yusupovning xatti-harakatlaridan norozi ekanini izhor qildi. Malenkov va Beriyaga ham gap tegdi», deb eslaydi Muhitdinov.
Paxtaçilik vazirligining tugatilişi va Özbekistonga qaytiş
1953-yil 5-mart kuni Stalin vafot etadi. Oradan 10 kun ötgaç, 15-mart kuni SSSR Paxtaçilik vazirligi tugatiladi. Usmon Yusupov va Özbekistonga qaytadi.
Öşa paytda Stalin ölgani bilan uning yaqin odamlari, jumladan, NKVD rahbari Lavrentiy Beriya hali amalda edi. 1953-yil may oyida Nuritdin Muhitdinov Özbekiston ministrlar soveti raisi lavozimidan ozod etiladi. Örniga Usmon Yusupov tayinlanadi. Nuriddin Muhitdinovning yozişiça, özining işdan olinişi va örniga Usmon Yusupovning tayinlanişi Beriyaning buyruği bilan amalga oşirilgan.
Biroq Usmon Yusupov yangi lavozimda uzoq işlolmaydi. Stalin vafotidan söng uning yaqin safdoşlarini birin-ketin mahv etgan Nikita Xruşçyov köp ötmay Usmon Yusupovni Özbekiston ministrlar soveti raisi lavozimidan böşatadi. Örniga Nuriddin Muhitdinov qayta tayinlanadi.
Xruşçyov bilan çigal munosabatlar va Boyovutga surgun
Nuriddin Muhitdinovga köra, 1944-yildan boşlab Ukrainaga rahbarlik qila boşlagan Xruşçev va Usmon Yusupovning özaro aloqalari avvaliga döstona bölgan. Ammo 1947-yilda Stalin iştirokida ötkazilgan yiğilişdan söng yomonlaşgan.
Öşa yiğilişda Xruşçyov Ukrainani rivojlantiriş böyiça hisobot berayotganida Stalin tanqidiga uçraydi. Şundan söng söz olgan Usmon Yusupov Özbekistondagi masalalar qolib, Xruşçyovni masʼuliyatsizlikda ayblaydi. Uning gaplari Stalinga maʼqul keladi va «dohiy» Usmon Yusupovni maqtaydi va Xruşçyovni yana koyiydi. Şundan söng Xruşçyov Usmon Yusupovni yoqtirmay qoladi.
Usmon Yusupov va Xruşçyov örtasida ikkinçi kelişmovçilik 1952-yil bahorida, Usmon Yusupov Paxtaçilik vaziri sifatida Ukrainaning janubiy viloyatlariga paxta ektirib muvaffaqiyatsizlikka uçragan paytlarda sodir böladi.
«Xruşçyov bu işning (Ukrainada paxta ekilişining – muallif izohi) yakunini Stalinga maʼlum qilib, köpgina jamoa va davlat xöjaliklari vayron bölgani, yerlarning unumdorligi pasayib ketgani, asrlar mobaynida yetiştirilgan yuksak hosilli don va texnik ekinlarni işlab çiqariş keskin kamaygani, dehqonlarning moddiy farovonligi yomonlaşgani va boşqa xunuk oqibatlari haqida gapirgan. Şundan keyin Stalin özining ilgarigi qarorini beqor qilib, bu zonalarda paxta ekişni taqiqladi va paxtaçilik vazirligiga qattiq tanbeh berdi», deb yozadi Muhitdinov.
Agar tarixga nazar taşlansa, Ukrainada 1930-yillarda ham paxta yetiştirişga urinişlar bölgan. Öşa paytlarda Özbekistondan «boy-quloq» qilingan oilalar Ukrainaga surgun qilinib, ular yordamida bu respublikada ham paxta yetiştirib körişgan. Ammo salqin ob-havo, quyoşli kunlarning kam bölişi bunga yöl qöymagan. Şu sababli SSSRda Paxtaçilik vazirligi taşkil etilganidan söng yana Ukrainada paxta yetiştiriş rejalaştirilişi Xruşçyovning jahlini çiqaradi.
U avvaliga Usmon Yusupovning Ukrainada paxta yetiştiriş haqidagi rejalariga eʼtiroz bildirmaydi. Çunki bu taşabbusni kimsan Stalinning özi qöllab-quvvatlagandi. Ammo Ukraina, Rossiya va Moldaviyada paxta yetiştiriş muvaffaqiyatsizlikka uçragaç, u Stalinga bu iş ortidan yuqoridagi respublikalarda köplab kolxozlar juda katta zarar körganini aniq raqamlar bilan bildiradi. Şundan söng Stalin Ukraina, Rossiya va Moldaviyada paxta yetiştirişni taqiqlaydi.
Biroz avval aytib ötdik, Stalin vafotidan söng köp ötmay işsiz qolgan Usmon Yusupov 1953-yil may oyida Beriyaning qöllovi bilan Özbekiston SSR Ministrlar soveti raisi lavozimiga tayinlanadi. Nikita Xruşçyov Kremlda muqim örnaşib olganidan söng 1954-yil dekabr oyida Usmon Yusupov bu lavozimdan böşatiladi.
Şundan söng Usmon Yusupovning boşida qora bulutlar aylana boşlaydi. Uni Stalin davri qatağonlaridagi iştiroki uçun jazolaş masalasi kun tartibiga çiqadi. Özbekiston kompartiyasi markaziy qömitasida uning masalasi muhokama qilinadi. Öşa yiğinda qatnaşgan Nuriddin Muhitdinov Usmon Yusupov ayblovlarga nima deb javob qaytarganini şunday keltiradi:
« - Bu mening qöpol xatoim, - dedi u. - Lekin heç bir qarşi çora köra olmadim. Eʼtiroz bildirsam jinoyatçilarga şerik yoki ularni himoya qilyapti, deb öylaşlari mumkin edi, çunki materiallar işonarli, aniq faktlar asosida tayyorlangan edi. Vaziyat şunday ediki, boş tortgudek bölsam, mening özimni ham qamab yuborişlari heç gap emasdi. Mening holatimni hisobga olişlaringni qattiq iltimos qilaman, istalgan işga yuboringlar, işonçlaringni oqlayman».
Öşanda markazdan kelgan masʼullar va respublika rahbarlari Usmon Yusupovga rahm qilişadi va unga qattiq ogohlantiriş beriş bilan kifoyalanişadi. Şu tariqa Usmon Yusupov jiddiy jazodan qutulib qoladi. Ha, u oson qutulgandi. Çunki boşqa respublikalarda «Troyka» tarkibida bölib, nohaq ayblanganlarga hukm çiqarganlar Stalin vafotidan keyin javobgarlikka tortilgan. Hatto ayrimlari ölim jazosiga hukm qilingan.
Masalan, Ozarboyjon kompartiyasi markaziy qömitasining birinçi kotibi Mir Jafar Bağirov aynan «Troyka» safida bölib nohaq ayblangan kişilarga hukm öqigani uçun Stalin vafotidan söng ölim jazosiga hukm qilingan.
Eski alamlarni unutmagan Nikita Xruşçyov Usmon Yusupovni katta lavozimdan böşatiş bilan çeklanmaydi. Uzoq yillar Özbekiston rahbari bölib işlagan, SSSRdagi vazirliklardan birini boşqargan şaxsni Toşkent viloyatining Boyovut tumanidagi qoloq sovxozlardan biriga «surgun» böladi.
Sovxoz direktori va hayot intihosi
Keçagina SSSRdagi vazirlardan biri bölgan, undan avval Özbekistonni ön yildan ortiq boşqargan Usmon Yusupov 4-«Boyovut» sovxoziga direktor etib tayinlanadi. Hozirgi paytda Sirdaryo viloyati tarkibida bölgan Boyovut öşa paytlarda Toşkent viloyati tarkibida edi.
Usmon Yusupov yangi joyda işga şönğib ketadi va tez orada sovxozni ilğor xöjaliklar safiga qöşadi. Bu haqda Nuriddin Muhitdinov şunday eslaydi:
«1955-56 yillarda Usmon aka direktorlik qilgan 4-«Boyovut» davlat xöjaligida bir neça marta bölganman. Bu Mirzaçölning qoq örtasida joylaşgan, buning ustiga öşa paytdagi eng qoloq xöjaliklardan sanalardi, yerlarini şör bosib ketgandi. Durust yöli ham, binolari ham yöq edi. Lekin şunda meni hayratlantirgan narsa Usmon akaning boşi bilan işga şönğib ketgani bölgan. U öz rejalari haqida şunday berilib gapirgan ediki, xöjalikni bir neça yil mobaynida eng ilğor, zamonaviy xöjalikka aylantiriş istagi bilan yonayotgani şundoqqina bilinib turardi».
Keyinroq Usmon Yusupovni birmunça qoloq bölgan 2-«Boyovut» sovxoziga direktor qilib ötkazişadi. U bu xöjalikni ham oyoqqa turğizadi. 1955-yilda Usmon Yusupov Yangiyöl tumanida mayda, iqtisodiy kam samarali jamoa xöjaliklari asosida agrosanoat kombinati tuzadi. Bu qişloq xöjaligi va sanoatni özida birlaştirgan sobiq ittifoqdagi birinçi kombinat edi.
Tez orada bu kombinat mevalar, ulardan tayyorlangan bir neça xildagi konservalar va boşqa mahsulotlar yetkazib beradigan yirik xöjalikka aylanadi. Usmon Yusupov Boyovutda işlaganida ham, Yangiyöldagi kombinatda ham köp marta turli çaquvlar, tuhmatlar ostida qoladi. Biroq u barçasiga sabr qiladi.
Foto: uza.uz
Usmon Yusupov 1966-yil 6-may kuni vafot etadi. Şifokorlar imzo çekkan tibbiy xulosada uning ölimiga miya yarimşarining çap tomonidagi tomirlarda qon tiqilib qolişi sabab bölgani yozilgandi. Uni Toşkentdagi Çiğatoy qabristoniga dafn etişadi.
Nuriddin Muhiddinov bu haqda şunday yozadi:
«Usmon aka, uni qayoqqa yuborişmasin, hamma joyda halol, ğayrat bilan işladi, qölidan kelgan hamma işni qildi. Biroq uning qudratli organizmi taqdirning beqarorligini, silkinişlarni, köplab asabbuzarliklarni, öpka, buyrak şikastlanişi, uç infarktni… nihoyat oxirgi zarba - miyaga qon quyilişini kötarolmadi…
Agar jumhuriyat rahbarlari imzo çekkan va 1966-yil 8-mayda matbuotda eʼlon qilingan taʼziyanomada Usmon Yusupov şaʼniga aytilgan yoqimli sözlar va hamdu sanolarning loaqal bir qismi tirikligida amalda öz ifodasini topganida, ehtimol u ança uzoq umr körişi mumkin edi…»
Keyinçalik Yangiyöl şahrida Usmon Yusupovning uy-muzeyi taşkil etiladi. Şuningdek, Katta Farğona kanali, Özbekistondagi bir neçta maktab, köçalar, Farğona tumanidagi qişloqqa uning nomi beriladi.
