Qadimgi mayyalar oğir metallardan faol foydalangan: ular suyuq simob va kinovar qazib olgan. Bu mineral binolar, idişlar va dafn joylarini bezaşda qizil böyoq sifatida qöllangan.
Avval ham arxeologlar mayyalar yaşagan janubiy pasttekisliklardagi tuproq va şahar suv omborlaridan simob izlarini topgan. Dastlab tarixçilar zaharli materiallardan faqat zodagonlar marosimlar ötkazişda foydalangan, deb hisoblagan. Vaqt ötişi bilan tadqiqotçilar oddiy mayyalar ham zaharlanişdan aziyat çekkan bölişi mumkinligini taxmin qila boşlagan.
Biroq buning atrof-muhitga yetkazgan haqiqiy zarari nomaʼlumligiça qolgan. Mutaxassislarda ifloslaniş suv ösimliklari va hayvonlari uçun zaharli darajaga yetgan-yetmagani haqida yetarli maʼlumot bölmagan.
Tadqiqotçilar suvning ifloslaniş tarixi va uning biologik oqibatlarini örganişga qaror qilgan. Natijalar Science Advances jurnalida eʼlon qilingan.
Tahlil uçun arxeologlar Yukatan yarimorolidagi qadimiy manzilgohlar yaqinida joylaşgan ikki suv havzasi - Koba köli va Şkançe senotining tub çökindilaridan uzun, ustunsimon namunalar - kernlar olgan. Avvalo, olimlar yoğoç va kömir parçalarini radiouglerod usulida sanalaş orqali loyqa qatlamlarining yoşini aniqlagan. Keyin turli tarixiy qatlamlardagi umumiy simob konsentratsiyasini ölçab, zamonaviy xavfsizlik meyorlari bilan soliştirgan. Köl faunasidagi özgarişlarni kuzatiş uçun qöşimça ravişda suvötlar, bakteriyalar, şilliqqurtlar va haşarotlarning mikroskopik qoldiqlarini sanab çiqqan.
Ölçovlar kimyoviy ifloslaniş darajasi yuqori bölganini körsatgan. Koba kölida simob miqdori milodiy taxminan 40 yildan boşlab oşa borgan va 250–300-yillar orasida eng yuqori darajaga yetgan. Konsentratsiya har grammda 2,3 mikrogrammni taşkil etgan. Bu zamonaviy meyorlarda oğir ekologik zarar uçun belgilangan çegaradan yuqori bölgan. Şkançe senotida vaziyat yanada oğir bölgan: taxminan 720-yilda simob miqdori eng yuqori darajaga çiqib, har grammda 18 mikrogrammga yetgan.
Simob miqdori zaharli darajaga yetgan qatlamlardagi biologik markerlar oziq zanjiri izdan çiqqanini körsatgan. Fotosintez qiluvçi bakteriyalar va suvötlar yöqolgan, ularning ortidan mayda suv jonivorlari ham qirilib ketgan. Koba kölining zaharli loyqa qatlamlarida şilliqqurtlarning çiğanoqlari va qisqiçbaqasimonlarning qobiqlari butunlay yöqolgan. Taqqoslaş uçun tekşirilgan yana ikki kölda olimlar simob topmagan. Bu esa ifloslaniş tabiiy atmosfera yoğinlari bilan boğliq degan taxminni istisno qilgan.
