Ekologlar Qöştepa kanali öpirilganini aytişmoqda. Bu haqda nimalar ma’lum?
|22:26 / 13.12.202373 3678 min
Sun’iy yöldoşdan olingan tasvirlarda Amudaryodan Afğoniston şimoli böylab qazib borilayotgan Qöştepa kanali yoqasida sun’iy suv ombori aks etganini köriş mumkin. Hozirça bu borada rasmiy izoh berilmayapti.
Afğonistonda «Tolibon» tomonidan qurilayotgan Qöştepa suğoriş kanalida noyabr oyi boşlarida birinçi jiddiy avariya yuz bergan va uning oqibatlari haligaça bartaraf etilmagan. Bu haqda «Çegara bilmas daryolar» xalqaro ekologik koalitsiyasi ekspertlari ma’lum qildi.
Termiz şahridan 25 km narida, Afğonistondagi Zodiyon aholi punkti şimolida joylaşgan va kanalning öpirilgan degan da’vo bilan tarqatilayotgan fotosuratlar 10 noyabr kuni sun’iy yöldoş orqali tasvirga olingan. Unda kanalning öpirilgan joyi va yangi paydo bölgan sun’iy suv ombori körsatilgan.
Sun’iy yöldoş tasvirlarida voqealar xronologiyasi
Sun’iy yöldoş suratlariga e’tibor qaratilsa, suv sizib çiqişi noyabr oyi boşlariga töğri keladi.
26 sentabr.Bu kundagi tasvirlarda avariya sodir bölmaganini köriş mumkin. Kanalda quriliş işlari jadal davom etayotgani sababli suv ham hali yetib kelmagandi.
11 oktyabr.Qöştepa kanalining birinçi uçastkasi qurilişi yakunlandi. Balx viloyatida foydalanişga topşiriş marosimi bölib ötdi. Afğoniston matbuotiga köra, kanal birinçi uçastkasining uzunligi 108 km – u Amudaryodan boşlanib, Balxning Davlatobod tumaniga yetib boradi.
16 oktyabr. Şu kundagi sun’iy yöldoş suratlarida kanal suvga töldirilgani, ammo hali avariya bölmagani aks etgan.
26 oktyabr. Sun’iy yöldoş tasvirlarida bu kun ham kanalda suv öpirilişi sodir bölmaganini köriş mumkin.
Mavzuga oid
5 noyabr.
31 oktyabr kuni sodir bölgan çang tözonlari tasvirlarni xiralaştirgan, köriş imkonsiz. Bu hodisa mana şu kunlarda sodir bölgan degan taxminlarni yuzaga keltiradi. Negaki, çang tözonlar kamayganidan söng 5 noyabrdagi suratlarda kanalda öpiriliş oqibatida suv sizib çiqqanini köriş mumkin. Suv kanal özanidan yorib çiqib, pastga qarab oqqan hamda taxminan uzunligi 6 km va eni 2 kmga teng hududga yoyilgan köl hosil qilgan.
25 noyabr. Noyabr oyining 10, 15, 20, 25-sanalarida olingan tasvirlarda ham kanaldagi yoriq orqali suv oqib turgani aks etgan, hosil bölgan sun’iy köl kengaygan. Katta ehtimol bilan, suvni töxtatiş çoralari körilmagan.
Hududdagi holat böyiça eng oxirgi suratlar 30 noyabrda olingan. Ammo osmonda bulutlar köpligi uçun tasvirlar aniq körinmagan.
Ekologlar nima deydi?
Mutaxassislar Afğoniston şimolidagi Qöştepa kanali quriliş maydonçasining sun’iy yöldoş orqali olingan sönggi suratlarini örgangan, kanal qurilişining birinçi bosqiçi (uzunligi taxminan 100 km) joriy yil oktyabr oyida «Tolibon» tomonidan oçilgandi.
Yevropaning Sentinel-2 sun’iy yöldoşi tomonidan olingan kosmik suratlar kanal Amudaryodan suv bilan töla boşlanganidan keyin birinçi oyda gidrotexnik inşoot devorlari suv oqimining bosimiga bardoş bera olmagani va kanaldan çiqqan katta hajmdagi suv yaqin atrofdagi hududga tarqalganini körsatadi.
«Kanaldan çiqib ketayotgan suvning kuçi va hajmi töqqiz kilometr uzunlikdagi suv maydonini hosil qiliş uçun yetarli edi. Sun’iy yöldoşdan olingan sönggi suratlar suv sizib çiqqan hudud muttasil ortib borayotganini körsatmoqda, bu esa «Tolibon»ning vaziyatni töğrilaş qobiliyati yoki istagi yöqligini körsatişi mumkin», — deydi «Çegara bilmas daryolar» koalitsiyasining Markaziy Osiyo böyiça koordinatori Aleksandr Kolotov.
Ekologlar avariyalar va suv sizib çiqişini hisobga olmagan holda ham Qöştepa kanali Amudaryo umumiy oqimining 15-20 foizini özlaştirişga qodirligini ta’kidlaydi. Amudaryoning yuqori oqimidagi Vaxş daryosida Roğun GES işga tuşirilişi ham mintaqadagi suv bilan boğliq vaziyatni yanada murakkablaştirişi mumkin.
«Qöştepa kanali va mintaqada barpo etilayotgan boşqa gidrotexnik inşootlar, masalan, Roğun GES suv oqimining mavsumiy taqsimlanişiga va suv hajmiga ta’siri Amudaryo havzasida suv tanqisligini sezilarli darajada oşirişi mumkin. Kelajakda yuzaga kelişi mumkin bölgan ssenariylarni aniq tuşuniş va suv inqirozining oldini oliş uçun Afğoniston va Tojikistonda hozirda amalga oşirilayotgan barça megaloyihalarni hisobga olgan holda Amudaryo havzasidagi butun suv xöjaligi kompleksi rivojlanişining strategik ekologik bahosini amalga oşiriş zarur», — ta’kidlaydi «Çegara bilmas daryolar» koalitsiyasining xalqaro koordinatori, Yangi Janubiy Uels universiteti doktoranti Yevgeniy Simonov.
Özbekistonlik gidrometorolog Erkinjon Abdulahadov ham özi yuritadigan telegram-kanalda 16 noyabrdayoq Afğoniston şimolidagi Qöştepa kanali atrofida yirik suv obekti hosil bölganiga e’tibor qaratgan.
«Sun’iy yöldoş tasvirlari hamda turli zamonaviy spektrometrik tasvirlarni filtirlovçi mahsulot ma’lumotlariga köra, mazkur suv obekti aynan kanal suvining sizib çiqiş effektimi yoki tabiiy suv ombor obektimi buni aniqlaş imkoni bölmadi. Suv obekti noyabr oyining birinçi ön kunligi boşida paydo bölgan», deb yozgan u va sun’iy yöldoşdan tuşirilgan tasvirni ilova qilgan.
U ham kanal öng qirğoq kötarmasi kanal içidagi suv bosimni kötara olmay, yorilib (öpirilib) tuşgani ehimoli yuqoriligi, natijada kanal suvi sizib çiqib, qumlikda yirik suv obektini hosil qilganini ta’kidlagan.
«Qiziq tomoni, hali-hanuz bu kabi sizib çiqişlarni töxtatiş bilan boğliq çora-tadbirlar “Tolibon” hukumati tomonidan bajarilmaganga öxşaydi. Har holda, yuqorida turli muddatlar uçun keltirilgan sun’iy yöldoş tasvirlari bu fikrlarni tasdiqlaydi», — deb yozadi u.
Hozirça hududdagi holat yuzasidan mahalliy rasmiylar izoh bermagan, şuningdek, mintaqa davlatlari ham bu masalaga e’tibor qaratgani yöq.
Qöştepa kanali qurilişi va uning oqibatlari
Qöştepa kanali Afğonistonning Balx viloyati Kaldor tumanidan boşlanib, Jovuzjon viloyatidan ötib, Faryob viloyatining Andxoy tumanigaça yetib boradi. Uning uzunligi 280 kilometrni, eni esa 100 metrni taşkil etadi.
Amudaryoning örtaça suv sarfi soniyasiga 2,5 ming metr kub. Uning 80 foiz suvini Panj va Vaxş daryolari beradi. Vaxş Tojikistonda, Panj esa Afğoniston va Tojikiston hududida joylaşgan. Panj daryosi soniyasiga 1,3 ming metr kub suv beradi. Çirçiq daryosi oqimi soniyasiga 221 metr kub, Qöştepa kanali şundan 3 barobar katta böladi.
11 oktyabr kuni Qöştepa kanali qurilişida 2-bosqiçga start berilgan edi.
2023 yil iyun oyida Özbekiston suv vaziri Şavkat Hamroyev Qöştepa kanali orqali Afğoniston 300 ming gektarni suğormoqçi ekani, bunga 4−5 mlrd kub metr suv yetişi, Özbekiston mana şu miqdor saqlanib qolişiga intilişini aytgan edi.
Qişloq xöjaligi fanlari doktori, professor Usmon Norqulov Qöştepa kanali Amudaryo suvining kamida 15 foizi olinişi, biroq kanal joylaşgan şaroitdan kelib çiqsa, olinayotgan suvning katta qismi tuproqqa singib ketişi, parlanib ketişi mumkin va foydali iş koeffitsiyenti kam bölişini ta’kidlagan.
«Çegara bilmas daryolar» ekspertlari Afğoniston muvaqqat hukumati Qöştepa kanali qurilişidan taşqari mamlakat şimoli-ğarbidagi Turkmaniston çegarasi yaqinidagi Faryob viloyatida ikkita Daxandara va Almar gidroelektr stansiyalari qurilişini e’lon qilganini eslatgan.
