Tojikistondagi Rog‘un suv omboridan foydalanish Amudaryo quyi oqimidagi noyob ekotizimlarning tanazzulini 60-100 yilga uzaytiradi. Bu haqda «Chegara bilmas daryolar» (Rivers without Boundaries) xalqaro ekologik koalitsiyasi o‘z hisobotida ma’lum qildi.
Ekspertlar xulosasiga ko‘ra, ulkan GES loyihasining transchegaraviy ta’sirini baholash Jahon bankining ekologik va ijtimoiy standartlariga «to‘liq mos kelmaydi va fundamental kamchiliklarga ega». Hisobotda ta’kidlanishicha, baholash 2014 yildagi eskirgan ma’lumotlar va statik ssenariylarga asoslangan. Ular iqlim o‘zgarishi dinamikasini va Amudaryo havzasidagi real gidrologik vaziyatni hisobga olmasligi ta’kidlanmoqda.
Ekologlar fikriga ko‘ra, Rog‘un GES loyihasini ishlab chiquvchilar asosiy tashqi omillarni e’tiborsiz qoldirgan. Ular orasida Afg‘onistondagi Qo‘shtepa kanali qurilishi ham bor bo‘lib, u mintaqaning suv muvozanatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
«Ekologik ruxsatnomalar va sun’iy suv toshqinlari bo‘yicha qat’iy majburiyatlarni joriy etmasdan, loyiha noyob tabiiy majmualarning tanazzulini aslida bir asrga uzaytiradi, bu esa xalqaro moliya institutlarining tabiatni muhofaza qilish tamoyillarini bevosita buzishdir», dedi «Chegara bilmas daryolar» koalitsiyasining xalqaro koordinatori Yevgeniy Simonov.
Hisobotda Amudaryo deltasining Ramsar konvensiyasi bilan muhofaza qilinadigan biologik xilma-xillik va suv-botqoq yerlari uchun xavf-xatarlarga alohida e’tibor qaratilgan. Rog‘un GES ta’sirini baholashda qurg‘oqchil davrlarda ushbu muhim hududlarga suv yetib borishini kafolatlaydigan aniq mexanizmlar mavjud emas. Koalitsiya ekspertlari quyi mintaqa mamlakatlarida jamoatchilik va manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashuvlar jarayonida jiddiy bo‘shliqlar mavjudligini ta’kidlamoqda. Bu loyihaning ijtimoiy maqbulligi to‘g‘risida chiqarilgan xulosalarning qonuniyligini shubha ostiga qo‘yadi.
«Biz quyi hududlarda joylashgan aholi va ekotizimlar manfaatlarini e’tiborsiz qoldirishning xavotirli tendensiyasini kuzatmoqdamiz», dedi «Chegara bilmas daryolar» koalitsiyasining mintaqaviy koordinatori Aleksandr Kolotov.
Uning so‘zlariga ko‘ra, O‘zbekiston va Turkmanistonda loyihaning ta’sir zonasida maslahatlashuvlar o‘tkazilmagan. Oqimning mavsumiy qayta taqsimlanishi va Qo‘shtepa kanalining ishga tushirilishi bilan bog‘liq xavflar umuman e’tiborsiz qoldirilgan.
«Bu mintaqadagi eng yirik infratuzilma loyihasi transchegaraviy hamkorlikning ishonchli poydevorisiz va qo‘shnilarning fikrini hisobga olmasdan ilgari surilayotgan xavfli pretsedentni yaratadi», dedi Kolotov.
