Avariyalarning ildizi bilimsizlikda – Haydovçilik guvohnomasi qanday olinsa jamiyat uçun xavfsiz böladi?

Amaldagi tartibga köra haydovçilik guvohnomasini qölga kiritiş uçun avval maxsus avtomaktablarda öqiş lozim. Ammo muammoning boşi şundaki, aksariyat avtomaktablarda hatto öz öquv maşinasi ham yöq. Örtaça 1-1,5 mln söm evaziga talabgorlar öqişga qabul qilinadi. Ular öqitilmaydi ham. Öquvçilardan guvohnoma olingunga qadar bölgan har bir bosqiç uçun pul yiğilib, ularga «prava» olib berişga harakat qilinadi.

Ularning aksariyatida ta’lim sifati ham haminqadar. Davomatlar nazorat qilinmaydi. Nazariy va amaliy maşğulotlarga bormasdan ham «GAI»dagi imtihonga boriş mumkin. Bundan taşqari, u yerda ham taniş topib yoki avtomaktab orqali pora berib imtihonni hal qiliş mumkin.

Masalan, maqola muallifi sifatida viloyatlardan birida «Se» toifasini öqimasdan, amaliy maşğulot ötkazmasdan olgan uç kişini bilamiz. Ulardan biri buning uçun 350 AQŞ dollari sarflagan.

 Masala «GAI»da qanday hal böladi?

Haydovçilik guvohnomasi DYHXB TRIB bölimida beriladi. Bu har qanaqasiga nobop haydovçilar köpayişi va ularga haydovçilik guvohnomasi berilişida DYHXX boş aybdor ekanligini körsatadi. Imtihonlarni oliş, haydovçi-kursantlarni sinaş işlariga panja orasidan qaralayotgani heç kimga sir emas. Yuqoridagi hikoya ham buni yetarliça tasdiqlamoqda.

«Prava» yengil qölga kiritilişi oqibatlarini esa yöllardagi holatning qörqinçli statistika körsatib turibdi. Inson omili bor joyda har qanday kamçilikka köz yumilişi mumkinligi sir emas.

Naf bermagan amaliy harakat

2021 yil 1 iyunida respublikada yöl harakati sohasidagi muammolarni kompleks örganiş va amaliy muammolarni bartaraf etiş böyiça idoralararo işçi guruhi tuzilgandi.

Işçi guruh yöl harakati xavfsizligi böyiça aholini qiynayotgan muammolarni örganib, köriladigan kompleks çora-tadbirlar haqida jamoatçilikka axborot berişi, fuqarolar tomonidan bildirilgan takliflarni sinçkovlik bilan örganib çiqişi aytilgandi.

Ammo şundan beri, na tarkibi va na qiladigan işi tayin bölgan bu işçi guruhning faoliyati haqida biror yerda ma’lumot uçramadi.

Vaziyat yaxşi tomonga özgarişidan esa darak yöq.

Yeçim qayerda?

Prezidentning 2020 yil 7 dekabrdagi PQ-4913-son qarorida 2021 yil 1 apreldan boşlab haydovçilik guvohnomasini oliş uçun nazariy va amaliy imtihonlarni ötkaziş va baholaşni xususiy sektorda inson omilisiz, töliq avtomatlaştirilgan holda amalga oşiriş tartibi joriy etilişi nazarda tutilgandi.

Şundan söng hukumatning tegişli hujjatiga kerakli özgartiriş va qöşimçalar kiritildi. Demak, yaqin oylarda imtihonlarni YHXBda emas, xususiy taşkilotlarning avtodromlarida topşiriş ham boşlanib qoladi.

Buning afzalliklari bormi?

Yangi joriy etilgan tartibdan kutilayotgan asosiy natija – maşina haydaşni bilmaydigan insonlarga «prava» berilişiga yöl qöymaslik. Muammo ildizi «sotib olingan prava»ga taqalayotgan ekan, kutilayotgan yangilikdan yaxşi umidlar qilsa böladi.

Çunki, hukumat qaroriga köra, amaliy imtihon oliş jarayonida bajarilgan har bir sinov maşqi hamda yakuniy natijalar inson omilisiz baholanadi, ularga özgartiriş kiritiş imkoniyati töliq çeklangan böladi. Imtihon topşiruvçining natijalari AITda avtomatik nazorat qilinadi. Unda pora beriş imkoni yöq – çunki kompyuterni «köndirib» bölmaydi.

Şu tizim töliq işlab ketsa va unga qat’iy amal qilinsa, bilimi yöq odam imtihondan albatta yiqiladi, «prava» ololmaydi va jamiyat bitta potensial qotildan xalos böladi. Qança köp odam imtihondan [adolatli] yiqilsa, jamiyat uçun şunça foydali böladi.

Albatta, xususiy sektordagi avtomatlaştirilgan imtihonlar ham bepul bölmaydi. Nazariy va amaliy imtihonlarga ma’lum miqdorda tölov belgilanişi tayin. Lekin bu odatda bir talaba pora körinişida sarflaydigan jami summadan köp bölmasa kerak.

Muhimi, yetarli bilimi bölmagan bölajak haydovçi puliga kuymaslik uçun ham öqiş-örganişiga, haqiqatan yaxşi tayyorgarlik körişga intiladi. Natijada, yöllarimizga bilimli va mahoratli haydovçilar kirib kela boşlaydi.

Jamoatçilik vakillari va jurnalistlar amaldagi qonunlar qayta körib çiqilişini, qoidabuzarlarga qattiqroq, aytaylik ma’muriy qamoq yoki uzoq muddatga haydovçilik huquqidan mahrum qilişdan tortib, jinoiy javobgarlikka tortişgaça jazo joriy qiliş kerakligini aytişmoqda.

Darhaqiqat, bularni çuqurroq örganib çiqiş vaqti allaqaçon kelgan. Bu yoğiga yöllarimizda maşinalar köpaysa köpayadiki aslo kamaymaydi. Tinçligimiz va xavfsizligimiz esa har birimiz uçun muhim.

Amaldagi tartib-taomillar böyiça haydovçilik guvohnomasi olişga ketadigan xarajatlar (şu jumladan asossiz ortiqça yiğimlar) haqida navbatdagi maqolada batafsil bayon qilinadi.

Abbos Salaydinov