Özbek mahsulotlari Yevropaga çiqişiga nima tösiq bölmoqda? - mutaxassis bilan suhbat
|15:34 / 20.06.202139 89619 min
Işlab çiqarilgan yoki yetiştirilgan mahsulotlarni Yevropaga eksport qiliş. Bugungi kunda tadbirkor uçun bundan-da jozibali yana nima bölişi mumkin?
«GSP+» — köpçiligimiz uçun tuşunarsiz bölgan bu abbreviatura eksportçilar uçun juda köp narsani anglatadi. 10 apreldan Özbekiston uçun Yevropa Ittifoqining maxsus imtiyozlar tizimi (GSP+) kuçga kirdi va bu Özbekistondan 6200dan ortiq tovarlarni Yevropa Ittifoqi davlatlariga bojsiz olib kiriş imkonini beradi. Bir qaraganda eksportçilarning «piçoği moy ustida» böladigandek, lekin hammasi bir qaragandagidek oson emas.
Biz özbek mahsulotlarining Yevropaga eksporti va GSP+ mavzusida Ğarbiy Yevropa davlatlariga Özbekistondan eksportni kuzatib boruvçi, Özbekistondagi zamonaviy işlab çiqarişni mahalliylaştiriş hamda xalqaro sanoat hamkorligini taşkillaştiruvçi Yevropadagi ilk kompaniya asosçisi Dmitriy Rodin bilan suhbatlaşdik.
— Dmitriy ilk savolimiz: Yevropaga eksport nima uçun kerak özi?
— Keling, bu savolni ikki qismga bölaylik: masalaga eksportçi va davlat pozitsiyasidan boqaylik.
Xususiy işlab çiqaruvçi uçun asosiy «zaruriyat»lardan uçtasini ajratib körsatib ötgan bölardim.
Birinçidan, Yevropa — bu juda katta bozor. YeI bozoriga tölaqonli çiqiş — işlab çiqarişni karrasiga köpaytiriş demak. Agar sifatli mahsulot işlab çiqarar ekansiz, bu bozordan uluş ajratişga intilmaslik ğalati bölar ham edi. Miqyoslarga e'tibor qiling: Yevropa Ittifoqi davlatlari har yili 180 mlrd yevrolik kiyim-keçak import qiladi, uy tekstili importi hajmi esa 150 mlrd dollar. Taqqoslaş uçun, rasmiy statistikaga köra, Rossiya kiyim-keçak va poyabzal importi uçun 10 mlrd dollar sarflaydi.
Ikkinçidan, raqobatbardoş özbek işlab çiqaruvçilari qoida tariqasida import uskunalardan foydalanişadi. Lizing tölovlari dollar yoki yevroda ifodalangan. Agar işlab çiqaruvçi özining tayyor mahsulotlarini boşqa valutada sotsa, öz gardaniga valuta bilan boğliq jiddiy xatarlarni ham oladi.
Nihoyat, bu biznesning juda töğri qurilgan modelidir: xarajatlar sömda, tuşum yevroda bölsa.
Davlat uçun Yevropaga eksportni köpaytiriş — bu eksport-import saldosi sifat darajasi yaxşilanişi, milliy va mahalliy budjetlarga soliq tölovlarining oşişini bildiradi. Bu holatda yangi iş örinlari yaratilişini ham e'tibordan qoçirmaslik kerak.
Men yana bir jihatga e'tibor qaratmoqçiman: yengil sanoat va oziq-ovqat mahsulotlari işlab çiqarişda har bir iş örni turdoş sohalarda yana 2-3tadan qöşimça iş örinlari yaratadi. Bu har qanday hudud va butun mamlakat uçun ham muhim ijtimoiy-iqtisodiy natija hisoblanadi. Mamlakat kelajagi uçun turdoşlik jihati — inson kapitalining ösişi: barça darajalar uçun yevropalik hamkasblar bilan işlaş tajribasiga ega mutaxassislar paydo bölişi yaqin yillarda iqtisodiy ösiş uçun asos böladi.
Mavzuga oid
Albatta, özbek işlab çiqaruvçilarining Yevropa bozorlaridagi har bir muvaffaqiyati bilan mamlakatning va alohida yirik eksportga yönaltirilgan loyihalarning investitsion jozibadorligi oşa boradi. Biz ayni paytda Özbekistonga investitsiya yotqizadigan fondni tuzişda iştirok etmoqdamiz va mamlakat investorlar örtasida modaga (yaxşi ma'noda) aylanib borayotganini körmoqdamiz. Bu kayfiyat endi faktga aylangan natijalar bilan mustahkamlanişi kerak.
— GSP+ nima?
— GSP — bu «General System of Preferences» (Imtiyozlar boş tizimi) iborasining qisqartmasi. Mohiyatan, bu Özbekistondagi qariyb hamma mahsulotlar Yevropa Ittifoqi davlatlariga bojsiz eksport qilinişini anglatadi. Özbekiston bu imtiyozlarga ega bölgan 9-davlat böldi.
Keyingi beriladigan savolning oldini olib aytişim lozimki, sertifikatlaş masalalariga buning aloqasi yöq.
— Özbekistonga GSP+ tizimi nima beradi?
— Traut va Raysning «Marketing uruşlari» nomli ajoyib kitobi bor, unda harbiy harakatlar va yangi bozorlarni egallaş örtasida öxşaşlik izlangan. Mana şu soliştirişlar doirasida özbek işlab çiqaruvçilari eng zamonaviy qurolga ega bölişdi, deb aytgan bölardim.
Yevropa bozorida raqobat juda kuçli. Butun jahondan eng yaxşi işlab çiqaruvçilar xaridorlar bilan töğridan töğri muzokaralar olib borişadi, tovar uçun narx hisobi uning har donasiga sentning öndan bir qismigaça boradi. Endi vaziyatni tasavvur qiling, işlab çiqaruvçi sentning öndan bir qismiga talaşib, iqtisod qilişga tirişib yotganda kutilmaganda u ulkan bonusga ega böldi: muhokama qilinayotgan tovar Yevropaga bojsiz olib kirilişiga izn berildi. Bu bonusning kattaligi sentning öndan bir qismi emas, mahsulot narxining 10 foizidan ham katta summalarda ölçanadi. Bir deganda Özbekistonning barça mahsulotlari raqobatbardoş bölib qoldi. Buni aytişga oson.
Lekin GSP+ rejimiga kirişiş ortiqça xursandçilikka sabab bölişi kerak emas. Men köplab işlab çiqaruvçilar bilan gaplaşdim, ular Yevropada savdo miqdori oşişi öz-özidan röy bermasligini ta'kidlaşmoqda. Amaliyotga köra, «öz özidan» faqat ziyonli biznes paydo bölişi mumkin, muvaffaqiyat uçun esa sa'y-harakat qiliş kerak, tizim quriş lozim.
— Yevropa bozoriga muvaffaqiyat bilan va muvaffaqiyatsiz kirgan mamlakatlar tajribasi bor. Özbekiston ulardan qanday saboq çiqarişi mumkin?
— Keling, GSP+ imtiyozlariga avvalroq ega bölgan davlatlarni körib çiqaylik.
Pokiston eng muvaffaqiyatli eksportçiga aylangan: yiliga 5,9 mlrd yevro. Aytiş mumkinki, işlab çiqaruvçilar davlat yordamida makroiqtisodiy darajada ham juda sezilalarli «iqtisodiy möjiza» yaratişdi. Eng avvalo işlab çiqaruvçilar işlab çiqarişni sertifikatlaştiriş va mahsulotlarga sertifikatlar oliş borasida öz marketing harakatlarini sinxronlaştirişdi.
Yevropada Pokiston mahsulotlarining köplab şourumlari bor, u yerda işlab çiqaruvçilar öz mahsulotlarini taqdim etib, xaridorlar bilan bitta tilda gaplaşişadi — sifat nazorati borasida ham, sertifikatlaş masalalarida ham, öz işlab çiqarişini qayta jihozlab, özgarayotgan talabni qondiriş masalasida ham. Bir söz bilan aytganda, xaridorga juda yaqin böliş kerak hamda maksimal darajada mijozga moslaşiş kerak.
Mijozga moslaşiş deganlari esa doim matematik tomondan hisoblasa böladigan narsa. Mijoz kerakli axborotni işlab çiqaruvçi saytidan neçta klikda topa oladi? Request for Proposal (Taklif talabnomasi) jönatganidan söng u tijoriy taklifni uzoği neça soat kutadi? Talabnoma jönatilganidan söng neça kun ötgaç u tovarning laboratoriya tahlillarini ola oladi? Neça kundan söng mahsulot namunasi uning qölida böladi?
Bunda hammasi juda oddiy qurilgan — soğlom fikr va inson uçun tuşunarli idrok asosida. Mana, sizga xaridor Request for Proposal jönatdi. «Biz bunaqasini işlab çiqarmaymiz, katalogimizda borini tanlang», deya javob beruvçi işlab çiqaruvçi ularga aslo qiziq emas. Çunki xuddi şu Request for Proposal’ni Pokiston, Hindiston, Ispaniya, Vetnam, Polşa, Bangladeş va Italiyadagi işlab çiqaruvçilar ham olişgan — xaridor esa aynan özi istagan narsani berişga tayyor bölgan işlab çiqaruvçi bilan muloqotni davom ettiradi.
Mana şu muzokaralar — mohiyatan işlab çiqaruvçilarning sirtdan raqobat kuraşi hisoblanadi. Bunda mahsulot öramasini zudlik bilan özgartirişga, narxni moslaştiriş, xaridor yoki sotuvçining texnologlari bilan maslahatlaşuvdan söng qimmatroq yoki arzonroq xomaşyoga ötişga tayyor böliş kerak.
Yaxşi misol keltiraman. Mijozlarimizdan biri yotoqxona çoyşabini plastik qoplamada işlab çiqarar edi. Bu distribyuterning ekologik dunyoqaraşiga zid — çunki qoplama tasodifan dengiz yoki daryoga tuşib qolsa ham atrof-muhitga ziyon yetkazmasligi kerak. Öşa çoyşablar tayyorlangan matodan zudlik bilan xaltaçalar tikişga töğri keldi. Işlab çiqaruvçi va biz bu yöl bilan nafarqat ekologik dunyoqaraşni namoyon etdik, yakuniy xaridorga qöşimça ustunlik ham taqdim etdik: dökonda u mahsulot qoplamasini buzmasdan çoyşab yasalgan matoni qöllari bilan uşlab köriş imkoniga ega böldi. Kelajak — yöl-yölakay mijozning talablariga moslaşuvçi va öz tijorat takliflarini zamonaviylaştiruvçi ana şunday işlab çiqaruvçilarniki.
GSP+ ni qölga kiritgan Qirğiziston va Armaniston hanuz Yevropa bozorlarida közga taşlanmayapti. Ehtimol işlab çiqaruvçilar masofadan turib muzokaralar olib borişayotgandir, lekin ular jismonan bu yerda emaslar. Bunday biznesning sezilarli natijalari ham közga taşlanmayapti.
Şunisi e'tiborga molikki, Pokiston şourumlari joylaşgan kvartallarda nafaqat Pokiston yemakxonalari, pasportlarning amal qiliş muddatini uzaytiriş, tarjimalarni notarial tasdiqlaş va şu kabi turli biznes-servislar ham bor. Işlab çiqaruvçilar biznesni juda faol tarzda olib borişayotgani va iş olib borilayotgan yillar mobaynida Yevropada jiddiy vakolatxonalar oçişgani darhol közga taşlanadi.
Armaniston va Qirğiziston bunday yutuqlar yölida biror arzirli qadam taşlaşgani yöq. Qirğizistondan eksport yiliga 6 mln yevro, Armaniston esa 70 mln yevroga yaqin mahsulot jönatgan, xolos.
Töğrisi, meni Özbekiston hanuz Pokiston yölidan yurmayotgani taşvişga solmoqda. Özingiz öylang: köplab suhbatdoşlarim bir yil avval yaqin oylar içida GSP+ imzolanişini bilişar edi. Ötgan yilning noyabrida imzolaş, aprelda — ratifikatsiya. Kimdadir tayyorgarlik köriş uçun bir yil bor edi, bilmaganlar uçun — yarim yil. Lekin Yevropa bozorlariga çiqiş tizimi haligaça yöq.
Minglab eksportçilarga Yevropaga çiqiş davrini tez va samarali ötaşga yordam beradigan, yiğiladigan yuklarni komplektlaştirişga ortiqça xarajatlarning oldini oluvçi va boşqa köplab masalalarni hal qiluvçi «YeI va Özbekiston örtasidagi köprik» kerak. Bu öziga xos «Eksport loyihalari fabrikasi» bölib, usiz Pokiston muvaffaqiyatini takrorlab bölmasligi aniq.
Eng qiziği nimada, bilasizmi? Hindistonlik işlab çiqaruvçilar Yevropada işni juda yaxşi taşkil etişgan va yiliga bu yerga 43 mlrd yevrolik mahsulotlar eksport qilişadi, lekin Hindistonda GSP+ imtiyozlari yöq. Ulardagi eksport hajmi Pokistondan 7 barobar, Qirğizistondan 7200 barobar katta. GSP+ juda foydali bölsa-da, muvaffaqiyat kafolati emas ekan. Muvaffaqiyat uçun albatta GSP+ imtiyozlariga ega böliş ham şart emas. Lekin bu alohida suhbat mavzusi.
— Yevropada Özbekistondan keltirilgan mahsulotlarni ommalaştirişga nima xalaqit qiladi?
— Mahsulotning Yevropa bozoriga muvaffaqiyatli çiqişi uçun nimalar zarur böladi? Keling, kiçik detallarga e'tibor bermay, vaziyatni kengroq tasavvur qilamiz. Nimalar zarur: sertifikatsiya, bozor talablarini tuşuniş, öz raqobat ustunliklarini kristall darajada aniq biliş, Yevropada jismonan hozir böliş va, nihoyat, özining raqobat ustunliklariga binoan sotuv tizimini quriş.
Bu punktlarning har biri işlab çiqaruvçining alohida xarajatlarini talab etadi. Biz buni «bozorga kiriş çiptasi narxi» deb ataymiz. Bu yerda muhimi şuki, davlat «kiriş çiptasi»ni jiddiy tarzda arzonlaştirmoqda.
Bu holatda, tajribalardan ayon bölmoqdaki, biz yuqorida sanab ötgan rivojlanişning asosiy yönalişlari va boşqa bir qator yönalişlar böyiça işlarni sinxronlaştirib va tahlil qilib, har bir eksport loyihasiga tizimli ravişda yondaşiş kerak. Masalan, köp hollarda sertifikatsiya uçun şunçaki tölov qiliş yetarli emas: sertifikatning özi sotuvlarni ta'minlay olmaydi, u şunçaki işdagi vositalardan biri, mahsulotni ilgari suriş bölmasa uning şartnomalar imzolanişida nafi bölmaydi.
Yevropada işlab çiqaruvçilarning işini taşkillaştiriş sohasida savdo uylari va şourumlarning davlat tomonidan birgalikda moliyalaştirilişi masalasi aniq qöyilgan. Bir qaraganda, Yevropa bozori va özbek işlab çiqaruvçilari örtasida tölaqonli köprik quriladi. Biroq, «dastlabki 3 oyda tuşum davlat qöllab-quvvatlaşi hajmidan 10 barobar ziyod bölişi lozim» kabi alohida qoidalar ham bor — bunday talablar yangi eksportçi uçun noreal, bajarib bölmas vazifa. Progressiv köringan boşlanğiç ğoyani bir qator nyuanslar şarofati bilan samarali qöllab bölmaydi. Albatta, hozirgi ahvolida davlat qöllab-quvvatlaşi mavjud eksportçiga yölga qöyilgan tarqatiş tizimi bölgandagina yordam bera oladi. Bu yaxşi va muhim, lekin eksportçilarni qöllab-quvvatlaş mafkurasi baribir bozorga yangi eksportçilarni olib kirişga möljallangan bölişi kerak.
Aynan ular uçun bunday qöllab-quvvatlaş zamirida jiddiy xatar yaşirin.
Ta'kidlab ötaman, juda köplab işlab çiqaruvçilarga bozorga samarali kirib boriş uçun uslubiy yordam zarur. Yuzlab özbek işlab çiqaruvçilari uçun Yevropadagi formalliklardan osongina ötişda yordam beruvçi, transportirovkani arzonlaştiruvçi va PR’ni soddalaştiruvçi öziga xos «sexli qöllab-quvvatlaş» kerak.
Bunday tizim hozirça işlab çiqilmagan. Bunday tizimni işlab çiquvçilarning ştabi ham yöq. Ştabga Yevropa biznesi vakillari, özbek işlab çiqaruvçilari va davlat vakillari kiritilişi kerak. Ayni paytda muayyan qöllab-quvvatlaş çora-tadbirlari mohiyatan işlab çiqaruvçining ixtiyoriga qoldirilgan. Bu esa işlab çiqaruvçi biror kvalifikatsion talablarga qaramasdan, qaysi qöllab-quvvatlaş çoralarini özi tanlaşini bildiradi. Masalan, sertifikatsiz işlab çiqaruvçi xorijda reklama kampaniyasi uçun davlat moliyalaştirişini ololadi.
Işlab çiqaruvçi uslubi yordamni heç joydan ololmaydi. Bu holda köplab kompaniyalarda eksport uçun mas'ul mutaxassislar xorijda işlaş tajribasiga ega emas. Ya'ni, eksportga çiqayotgan işlab çiqaruvçilar xatoga yöl qöymasliklari mumkin emas.
Davlatning bugungi kunda eksportçilarga yondaşuvi, agar men töğri tuşungan bölsam, bir tomondan «bozorga kiriş çiptasi»ni misli körilmagan darajada arzonlaştiriş borasida qöllab-quvvatlaş bölsa, ikkinçi tomondan taşqi bozorlarga çiqişdagi xatolar uçun qat'iy jazolaş va natijalarga erişiş uçun juda qisqa muddatlar qöyganidan iborat.
Bu esa juda ayançli oqibatlarga olib kelişi mumkin: taşqi bozorga çiqişga jazm qilgan eng jur'atli tadbirkorlar tajribasizlik va uslubiy körsatmalarsiz xatoga yöl qöyişadi va ikki barobar jazolanişadi. Birinçisi — sotuv hajmi kiçikligi, ziyonlar va olinmagan foyda körinişida bozor tomonidan. Ikkinçisi — işlab çiqaruvçidan avval körsatilgan moliyaviy yordamni darhol undirgan, işlab çiqaruvçini eksportga çiqarişda kömaklaşuvçi örta muddatli dasturlarni nazarda tutmagan davlat tomonidan.
Fokus şundaki, boşlovçi eksportçilar xatoga yöl qöyişi tayin bölgani sababli soliq tölovçilar puli hisobiga qurilgan tizim eng taşabbuskor işlab çiqaruvçilarni kasod böliş xavfi ostida qoldirişi mumkin. Agar söm va yevroning kurslaridagi farq inobatga olinsa, bu reallikdan ham aniq holat.
Mana şu kuzatuvlar asosida sizning juda töğri savolingizga javob beriş mumkin — nima xalaqit beradi? Davlatdan yordam olgan eksportçi xato qilişga haqqi yöqligi va bozorga Yevrokomissiya hujjatlarida baholangan muddatdan 4 barobar tezroq tölaqonli çiqişi şartligi xalaqit qiladi.
Ikkinçidan, yangi eksportçilarga eksportga çiqiş ommaviy tarzda röy bermagani ham xalaqit qiladi. Şartli qilib aytganda, Yevropaga çiqiş qaysidir sohada elliginçi işlab çiqaruvçiga, beşinçi bölib turgan işlab çiqaruvçidan osonroq…
Uçinçisi, GSP+ ga qaramasdan, eksportçilarning özining jur'atsizligi xalaqit qiladi. Pandemiya davrida logistika zanjirlari uzilib ketganidan foydalanib, Yevropaga turli davlatlardan qançalik köp işlab çiqaruvçilar kelganiga qarang: yangi öyinçilarning otilib çiqişi kutilmaganda soddalaşdi. Bundan özbekistonlik işlab çiqaruvçilardan qançasi foydalandi? Barmoq bilan sanarlilari.
— Bu muammolarni qanday hal qiliş mumkin? Hukumatga ham, eksportçilarga ham qanday tavsiyalar bergan bölar edingiz?
— Hukumat GSP+ni imzolab qariyb möjiza yaratib böldi. Bu mamlakat iqtisodiyoti va eksportçilar uçun «omadli lotereya çiptasi». Rivojlaniş vektorlari, nazarimda, juda töğri tanlangan.
Eksportni ilgari suriş tizimini qayta işlaş kerak. Bu tizim doirasida har bir eksport loyihasiga yordam manzilli va «Yevropa bozoriga kiriş çiptasi» narxini tuşiradigan bölişi kerak. Malakali eksportçilarning Yevropada jismonan hozir bölişi ta'minlanişi kerak. Busiz eksport sohasida barça boşlanmalar velosiped haydaşni amaliyotda emas, darslikka qarab örganişga öxşaydi.
Eksportçilarga davlat kömagi — jahon amaliyotida ommalaşgan çora. Bu yöldan borar ekan, Özbekiston bozor prinsiplaridan oğişmaydi. Boz ustiga, kömak faqat boşlanğiç bosqiçlarda beriladi, keyinçalik davlat izçillik bilan yordamni kamaytira boradi.
Eng samarali yöl — butun jahondagi yirik xususiy va davlat tuzilmalarida muvaffaqiyatli foydalanib kelinayotgan «geyt tizimi» deb ataluvçi tizimdan foydalaniş. Yondaşuv mantiği: har bir loyiha natijalarini monitoring qiliş va bir qator asosiy körsatkiçlar böyiça natijalar loyihaning yöl xaritasiga mos kelişini tekşiriş. Bu mablağlardan oqilona foydalanişni ta'minlaydi. Bu holatda davlat kömagi sifatida berilgan mablağlar foydadan qaytarilişini nazarda tutiş real böladi. Odatda loyihalar monitoringi hamda eksportçilarga uslubiy kömak bilan şuğullanuvçi şu kabi Loyiha qömitalari xalqaro nufuzga ega bölgan sohaviy ekspertlarni taklif etişadi.
Darvoqe, Loyiha qömitasida nufuzli xorijiy mutaxassislar bilan birgalikda «eksport loyihalari fabrikasi»ni yaratiş Xalqaro investorlarda Özbekiston haqida yaxşi taassurot uyğotişiga xizmat qiladi.
Fikrimça, agar Hukumat şu yöldan yuradigan bölsa, natijalar juda tez orada böy körsatadi va Pokistonning «iqtisodiy möjiza»sini nafaqat takrorlaş, undan özib ketiş ham mumkin.
Agar endi-endi Yevropaga çiqişni rejalaştirayotgan potensial eksportçilarga tavsiyalar haqida gapiriladigan bölsa, bitta intervyuda barça fikrni aytib bölmaydi. Lekin tajribamizdan kelib çiqib eng asosiylarini sanab ötsam böladi.
Birinçisi, qaror qabul qilişni çözmang. Tezroq, qat'iyat va izçillik bilan harakat qiling.
Ikkinçidan, harakatga tuşişdan avval raqobatga oid çuqur tahlil qiling. Uni ham tezroq va oqilona bajaring. Özingizning 10ta asosiy raqobatçingiz va 10ta eng qimmatli potensial xaridorlaringizni tanib olib, tuşunişga harakat qilgan holda. Ular bilan suhbatlaşing va mazmunli qayta aloqaga ega böling. Şundan söng quyidagi savolga javob izlang: nega sizning potensial xaridorlaringiz raqobatçingiz bilan amaldagi şartnomasini buzib, siz bilan şartnoma imzolaşi kerak? Mana şu savolga javob topilgan zahoti bozorga qörqmay çiqaveriş mumkin. Butun tayyorgarlik 3 oydan oşmasligi kerak.
