Umumiy o‘rta ta'limda ona tilini o‘qitish dasturlarini tubdan qayta ko‘rib chiqish kerak, chunki hozir o‘tilayotgan qator mavzularni til malakasi sifatida amalda ishlatib bo‘lmaydi, deb hisoblaydi filologiya fanlari doktori, professor Baxtiyor Mengliyev.

Olimning bu boradagi mulohazalari quyida qisqaroq shaklda keltirib o‘tiladi.

Keraksiz mavzular

Tarixda ilm va olimlar turli tomondan tasnif qilingan. Jumladan, Abu Homid G‘azzoliy ilmlarni uchga: foydali, foydasiz va zararli ilmlarga bo‘lgan.

Menimcha ham, ona tili bo‘yicha hosil qilinadigan malakani ikkiga ajratish mumkin:

1) til jamiyatidan o‘zlashtiriladigan malaka (fonetik va grammatik malaka);
2) maktabda egallanadigan malaka (imlo, punktuatsiya, leksika va b.)

Fonetika va grammatikaning imlo bilan bog‘liq jihatidagina ta'limga ehtiyoj sezamiz. Fonetika va grammatikaga doir bundan boshqa bilimlarni keraksiz bilim, deyish mumkin. Shu asosda ona tili ta'limida «kerakli» (ishlaydigan) va «keraksiz» (ishlamaydigan) bilimni farqlash lozim.

Ona tili darsliklariga yillar davomida kirib qolgan va «ishlamaydigan», ta'limiga davlat mablag‘i, o‘quvchining vaqti va ota-onaning puli behuda sarflanayotgan bunday mavzularni qanday ajratamiz? Ayrim misollarni keltiraman:

1. Urg‘u bilan bog‘liq mavzular. O‘zbek tili – agglyutinativ til. Bunday tillarda grammatika juda rivojlangan, shuning uchun so‘z ma'nolarini urg‘u farqlamaydi va u nutqda sezilarsiz bo‘ladi (ko‘zlar –  «ko‘p ko‘z»; ko‘zlar – «mo‘ljallar»). Uni ta'lim bilan rivojlantirish imkonsiz. O‘zbek tilidagi so‘z urg‘usi qoidalar asosida aniqlanadi, nafaqat o‘quvchi, hatto o‘qituvchining o‘zi ham uni topishda qiynalishining sababi ana shunda. Uni o‘qitishga hech qanday hojat yo‘q. Bu mavzu 1-sinfdan 11-sinfgacha taxminan 5 soat hajmida o‘qitiladi. 

2. So‘z yasalishi bilan bog‘liq mavzular. Til egalari nutqida so‘z yasamaydi, balki (tubmi, yasamami) tayyor so‘zdan foydalanadi. So‘z yasamas ekanmiz, bu bo‘yicha bilimlar ham ishlamaydi. Demak, bu mavzu ta'limi ham keraksiz. Mavzu 1-sinfdan 11-sinfgacha taxminan 12 soat o‘qitiladi.

3. So‘zlarning birikish usullari (boshqaruv, moslashuv, bitishuv) bilan bog‘liq mavzular. Og‘zaki va yozma nutq uchun bu bilimlar ham mutlaqo ishlamaydi. Qolaversa, mutaxassis sifatida ayta olamanki, bu mavzular rus tili grammatikasidan aynan ko‘chirilgan, o‘zbek tili tabiatiga sira ham mos emas. Bu mavzuga ham 1-sinfdan 11-sinfgacha taxminan