Tendersiz loyihalar balosi va tizimli muammolar. Iqtisodçi Sardoba voqeasidan xulosalar haqida
|00:00 / 15.05.202041 16014 min
Xalq deputatlari Sergeli tuman kengaşi deputati, iqtisodçi Abduqahhor Iminoxunov Kun.uz muxbiri bilan suhbatda «Sardoba fojiasi»ning yuzaga kelişiga sababçi bölgan omillar, tizimli muammolar va mazkur fojiadan çiqariladigan xulosalar haqida söz yuritdi.
– Abduqahhor aka, «Sardoba fojiasi»dan keyingina töğon qurilişi uçun heç qanday tender ötkazilmagani ma'lum bölmoqda. Aslida, bu kabi yirik loyihalar kimlargadir tendersiz «sovğa qilinişi» iqtisodiy til bilan aytganda qanday baholanadi?
– Sözimning avvalida nafaqat «Sardoba» suv ombori, balki umumiy davlat xaridlari tizimi haqida töxtalib ötmoqçiman. Har qanday davlatda davlat budjeti mablağlari hisobidan qandaydir xizmat qabul qilib olinsa yoki tovarlar xarid qilinganda bu işlar davlat xaridlari tizimi orqali amalga oşirilişi kerak. Davlat xaridlari tizimi esa korrupsiyadan xoli bölişi uçun şaffof işlaşi lozim.
Özbekiston Respublikasida ham «Davlat xaridlari töğrisida»gi qonun, qator qonunosti hujjatlar bor. Bir söz bilan aytganda, respublikada davlat xaridlari tizimi işlab kelmoqda va qaysidir ma'noda öz samarasini körsatmoqda.
Lekin davlat xaridlari tizimida yöl qöyiladigan ayrim kamçiliklar oqibatida Sardobadagi kabi muammolar yuzaga kelmoqda. Aslida esa, bir neça yuz million AQŞ dollari qiymatiga teng loyihalar umumxalq muhokamasiga ham qöyilişi lozim, menimça.
Nafaqat davlat xaridlari tizimi şaffof bölib, unda istalgan korxona va taşkilotlar iştirok etişi, balki keng jamoatçilik fikri ham örganilişi zarur edi. Iqtisodiy nuqtayi nazardan qaraganda, birinçi navbatda «Sardoba» suv ombori kabi loyihalarning özi tenderga qöyilişi kerak.
«Sardoba» suv omborining loyiha tenderi ötkazilib, unda öşa sohada yuqori tajriba va xalqaro miqyosda obro‘-e'tiborga ega loyihalaş institutlari iştirok etganda bu kabi talafotlar yuzaga kelişi quriliş boşlanişidan oldinroq aniqlangan va oldi olingan bölar edi.
Bu – birinçi omil.
Mavzuga oid
Ikkinçidan esa, «Sardoba» suv ombori loyihasi işlab çiqilgaç, ekologlar xulosasi olinişi lozim edi. Bundan taşqari, ombor uçun texnik şartlar ham mukammal işlab çiqilib, keng jamoatçilik muhokamasiga qöyilganda soha mutaxassislari öz fikrini loyiha bosqiçidayoq bildirgan bölar edi. Öşandayoq mutaxassislar tomonidan qanday kamçiliklar borligi, nimalarni qabul qiliş mumkin yoki mumkin emasligi, iqlim va tuproq xususiyatlari haqida tahlil va mulohazalar bildirilgan bölardi.
Keyingi bosqiçda esa loyihani işlab çiqaruvçi yuqori malakali kompaniya tanlanişi zarur edi.
Quriliş bosqiçiga oid juda köp savollar mavjud. Davlat xaridlari tizimida işlagan şaxs sifatida menda nega «Özbekiston temir yöllari» AJ qurilişni amalga oşirgan degan savol paydo bölmoqda.
Suv xöjaligi vazirligi, Energetika vazirligi mavjud. Nega ular bu işlar bilan şuğullanmasdan quriliş «Özbekiston temir yöllari» AJga tendersiz berib yuborildi?
«Özbekiston temir yöllari» AJ ham qurilişni özi amalga oşirmasdan suv ombori qurilişini suv pudratçilariga, suv pudratçilari esa xususiy kompaniyalarga berib yuborgan.
Nega boşlanğiç şaroitda birdaniga xususiy korxonalar quriliş uçun yollanmasdan orada bir neça taşkilot aralaşdi? Ularning vositaçiligiga qanday ehtiyoj bor edi?
«Özbekiston temir yöllari» AJ va gidroenergetika örtasida boğliqlik körmayapman. «Özbekiston temir yöllari» budjet taşkiloti va uning ustavida yölovçi va yuk taşiş asosiy vazifa etib belgilangan.
Iqtisodçi sifatida yana bir savol qöygan bölar edim: ijtimoiy tarmoqlarda loyihaning qiymati 404 million dollarni taşkil qilgani aytilmoqda. Bu mablağning qançasi loyiha amalga oşirilişida çindan işlagan taşkilotlarga yetib borgan?
Bu savol har bir iqtisodçi uçun qiziq. Budjetdan ajratilgan pulning qançasi real vaziyatda iş bajargan, texnika va işçilari bor korxonalarga berilgan?
Bundan taşqari, tuproq işlari bilan xususiy korxonalar ham şuğullanganini kördik.
«Sardoba» suv ombori qurilgan yillarda 1 metr kub tuproq çiqariş narxi Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida qançaga teng bölgan? Ombor uçun qança kub metr tuproq çiqariş işlari bajarilgan va bunga qança mablağ sarflangan? Bu kabi savollar köp va öylaymanki, vaqt ötişi bilan savollarga javob berib boriladi.
– Yaponiyadagi Nagoya iqtisodiyot universiteti professori Alişer Umriddinov bilan şu mavzuda suhbatlaşganimizda u Özbekistonda sovet ittifoqidan qolgan bir mexanizm mavjudligi, albatta, qanaqadir loyiha olinadigan bölsa, özining qarindoşlari yoki yaqinlari nomiga şö'ba korxonalar taşkil etilib, ularga loyiha berilişi va buning ortidan pul «yuvilişi» haqida aytib ötdi. Nazarimda, bekorga tuproq çiqarilişi masalasini kötarmadingiz. Demak, bajarilgan iş qiymatini iqtisodiy yöl bilan aniqlaş imkoni bölişi kerak.
Ayni paytda hukumat tomonidan suriştiruv işlari ötkazilmoqda. Biroq hamma narsa şu paytga qadar hujjatlarda çiroyli qilib joyiga qöyilgan bölsa, haqiqiy faktlarni isbotlaşning imkoni bormi?
– Men, avvalo, savolning «Özbekistonda» deya qöyilişiga qarşiman. Qayerda davlat xaridlari tizimi mavjud bölsa, qançadir miqdorda korrupsiya elementlari mavjud böladi. Rivojlangan davlatlarda ham, butun dunyoda ham şunday vaziyatlar mavjud. Korrupsiyaga moyilligi yuqori davlatlarda köproq, qayerdadir kamroq korrupsiya elementlari kuzatiladi. Ya'ni bu kabi muammolar faqat Özbekistonga xos emas.
Şuningdek, korrupsion elementlarni çeklaş, uning sodir bölişiga yöl qöymaslik mexanizmlari ham mavjud. Lekin bu mavjud mexanizmdan biz qançalik darajada foydalana olyapmiz, degan savol qöyiş örinli bölişi mumkin.
Yöl qöyilgan noqonuniylikni aniqlaş mumkinmi, degan savolga esa «Ha, aniqlaş juda oson», deb javob beraman.
«Sardoba» suv omborining loyihasi olinib, uning asosida smeta tuziladi. Smetada bajarilgan işlarning bir birligining narxi körsatiladi. U asosida qança iş qilinganini aniqlaş qiyin emas. Kosmosdan turib ham qurilgan obektning böyi, eni, balandligi va bajarilgan iş hajmini aniqlaş mumkin. Binoga zarar yetkazmagan holda uning tarkibini aniqlaş böyiça tadqiqotlar olib boriş tajribasi mavjud.
Masalan, turgan dambani 3 ölçovli tarzda modellaştirib, muammosiz tarzda unga tegişli barça ma'lumotlarni örganiş mumkin. Faqat bu işni qiliş uçun xohiş, iroda bölsa, haqiqatni yuzaga çiqariş istagi bölsa, uni qiliş mutlaqo qiyin emas.
Bundan taşqari, «Sardoba» suv ombori qurilganiga hali endi 3 yil bölgan. «Buxgalteriya hisobi töğrisida»gi qonunga köra, tegişli hujjatlar 5 yil saqlanadi, Fuqarolik kodeksida esa davo muddati 3 yil qilib belgilangan. Har qanday kiçik korxona ham öz buxgalteriya hujjatlarini saqlab boradi. Şuning uçun vaziyatni aniqlaştiriş, iqtisodiy tahlillarni amalga oşiriş qiyin iş emas.
Biroq masalada aniqlaştiriş kerak bölgan narsa iqtisodiy taraf emas. Bu yerda e'tibor qaratilişi kerak bölgan jihatlar insonlar hayotiga xavf paydo bölişi, şaxslarning vafot etgani, iqtisodiyot tizimiga berilgan zarba va xalq könglidagi davlat tizimiga bölgan işonç bilan boğliq. Çunki odamlar davlatga soliq tölamoqda va unda mavjud tizimga işonmoqda.
Mamlakatda juda köp gidrotexnik inşootlar bor. Har bir gidrotexnik inşoot oldida uxlayotgan odam esa xotirjam bölişi kerak.
Özbekistonda «Davlat arxitektura-quriliş nazorati inspeksiyasi» mavjud bölib, bu juda jiddiy taşkilot. Agar u öz faoliyatini talab darajasida amalga oşirsa, quriliş nazoratini taşkil qilsa, bunday xavf bölmaydi.
Masalaning iqtisodiy jihatdan suiiste'molliklari masalasiga kelsak, ularni aniqlaş qiyin emas.
Bu yerda judayam bir qiziq holatlar köp. Yuqorida ham aytdim ötdim. Özbekistonda alohida Suv xöjaligi vazirligi bor. Alohida Energetika vazirligi degan taşkilot bor. Quriliş vazirligi bor. Şu taşkilotlarning qoşida mana şu aynan Gidroenergitika sohasida şuğullanişi kerak bölgan mutaxassislari bor va Raqamli boşqaruv degan taşkilotning qoşida «Özbekgidroenergo» degan aksiyadorlik jamiyati tuzilgan ekan. Bu mutlaqo tuşunarsiz iş. Raqamli boşqariş qayoqda, Axborot texnologiyalari vazirligi qayoqda, gidroenergetika qayoqda?
Gidroenergetika zarari böyiça xavfli sanoat sohasi deb öylayman. Odamlarning hayotiga bevosita daxldor soha bu. Endi «Özsuvenergo» aksiyadorlik jamiyatining «Özgidroenergo» deb qayta taşkil etilişi… Menimça, yumorga moyil odamlar işlaydi şu joylarda. Suv va gidro bir xil ma'noli sözlar bölsa, şu sözlarnigina tarjima qilib katta bir kompaniyani qaytadan taşkil etişibdi-da, şunaqami?
Keyin «Özgidroenergo» raqamli boşqaruvning tarkibiga kirib qolibdi. Raqamli boşqaruvning tarkibida ikkita katta obekt bor ekan: birinçisi, UMS kompaniyasi, ikkinçisi, gidro. Bularning faoliyat sohasi «yaqin»ligini qarang. Biri mobil, ikkinçisi suv. Suv ham mobil-da. Suv ham harakat qiladi-ku, şu nuqtayi nazardan bir-biriga birlaştirilgandir?
Qanday umumiylik bor? Butun boşli vazirliklar işlab turgan joyda raqamli iqtisodiyotga gedroenergetikani topşiriş. Nima askiyami bu?
– Voqealar rivojini ortga qaytarib bölmaydi. Har qanday fojiadan xulosa çiqarsakkina, keyingilarining oldi olingan bölardi, nazarimda. Sardobada röy bergan avariyadan qanday xulosalar çiqarişimiz kerak? U bizga nimalarni örgatdi?
– Şu savolga agar men javob berib ötadigan bölsam, birinçi örinda, davlat boşqaruv tizimimizda özgartiriş kiritiş zaruriyati körindi, deb öylayman. Har bir davlat organi özining faoliyati sohasidagi iş bilan şuğullansa va şu soha uçun özi mas'ul bölib, özi javob bersa va bu mas'ullik şaxslargaça olib borilsa. Mana şu narsa öta zarur deb öylayman.
Nima uçun raqamli boşqaruv degan korxona gidroenergetika bilan şuğullanadi? Gidroenergetika bilan şuğullanişi kerak bölgan alohida vazirlik bölgan holatda nima uçun «Özbekiston temir yöllari» degan yuk taşişi kerak bölgan, yölovçi taşişi kerak bölgan taşkilot tender qilmasdan, qanaqadir qurilişi kerak bölgan gidroenergetika obektini oladi-da, qurilişda uni boşqa korxonaga beradi. Özi qilmaydi. U olgan korxona yana boşqasiga beradi. Oxirida kimningdir öğli rahbar bölgan qandaydir xususiy korxonalarga ketib qoladi. Nega? Qanday qilib?
Öylaymanki, bu tizimli muammo. Tizimli muammolarda bizning qonun çiqaruvçi organimiz parlament, Oliy Majlis, Senat faol iştirok etişi lozim va zarur deb öylayman. Çunki bu ijro mexanizmidagi kamçilik emas. Bu qonunçilik bazasidagi kamçilik.
Davlat boşqaruv tizimini isloh qilişimiz kerak. Har bir davlat boşqaruv organi öziga mos va öziga xos bölgan faoliyat bilan şuğullansin. Şuning majburiy mexanizmini yaratişimiz kerak.
Ikkinçisi, boya aytib ötganimiz, davlat xaridlari, davlat buyurtmalari tizimi, dedik, şaffof bölsin yuz foiz. Buni ham albatta, qonunçilikdan boşlaş kerak. Davlat xaridlari tizimidagi qonunçilik bazasi tubdan qayta körib çiqilişi kerak. Bu yerda Vazirlar Mahkamasining vakolatlarini, vazirlik, davlat idoralari vakolatlarini qonunçilik yöli bilan çegaralab qöyiş kerak. Qölida vakolati bölmasa, jinoiy javobgarlik körsatib ötilsin.
Uçinçi masala – mehnat munosabatlari. Mehnat kodeksimizda bor. Ota va öğil, yaqin qarindoşlar bir-birining qöl ostida işlaşi taqiqlangani. Demak, qonunçilik nuqtayi nazaridan buning ham şaffof tizimini yaratişimiz kerak. Zarurat bor ekan. Nega öşa narsa Mehnat kodeksida körsatilyapti, jazolaş mexanizmi yöq? Xöp, men davlat taşkiloti rahbari bölib, öz öğlimni işga olsamda, unga qanaqadir moliyaviy vakolatlar bersam. Meni nima qilib jazolaydi? Qanday jazo sanksiyasi bor menga, degan savolga javob yöq. Öylaymanki, bu ham bir masala.
Bundan taşqari, yuqorida aytib ötilgan şunaqa texnogen va tabiiy ofatlar paytida aholini ogohlantiriş tizimi. Qani? Yöq! Balki bordir. Men bilmayman, heç qaçon körmaganman. Öylaymanki, bu juda ham katta saboq bölişi kerak. Odamalarga tezda xabar bera oliş kerak. Judayam katta muammo - zararni baholaş tizimi yöq.
Neçta uy vayron böldi? Ular tiklanişiga qança mablağ ketadi? Bu narsani tezlik bilan operativ ravişda hisoblaş kerak edi. Mana qozoq birodarlarimiz, qöşnilarimizga qoyil qoldim. Pul ajratilib, qurilişni boşlaşdi. Nega bizda hali zarar qiymati e'lon qilingani yöq?
– Qozoğistonda ham uylarga, ham ekin maydonlariga yetkazilgan zarar kölami allaqaçon pulga çaqilib e'lon qilindi...
– Mana şuni aytmoqçiman. Bir tabiiy ofat yoki texnogen ogat yuz bersa, uning oqibatlarini baholaş mexanizmi yöq va uni kompensatsiya qiliş mexanizmi ham yöq. Qanaqa qilib, kimning hisobidan beramiz? Men judayam öz vatanimni sevaman. Özbekiston degan bir buyuk imkoniyatlar davlatida nahotki fuqarolarining boşiga iş tuşsa, ularga yordam bera oladigan budjetda mablağ topilmasa? Kimdir, boşqa davlatning fuqarosi pul bersa, biz xursand bölsak. Men uyaldim bundan. Xursand böladigan iş emas bu.
