Sardoba fojiasiga 3 yil: oldini oliş mumkin bölgan falokat va uning oqibatlari
|04:56 / 03.05.202344 87615 min
«Sardoba» suv ombori töğoni öpirilişi mustaqil Özbekiston tarixidagi eng yirik texnogen fojia hisoblanadi.
Voqealar xronologiyasi
2020 yil 1 may kuni soat 05:55da Sirdaryo viloyatida joylaşgan «Sardoba» suv ombori dambasining devorida suv sizib çiqa boşlaydi. Suv omboriga yaqin hududdagi aholini evakuatsiya qilişga kirişiladi. FVV suv bosişi xavfi mavjud bölgan hududlarda yaşovçilar ham xavfsiz joylarga evakuatsiya qilinayotgani haqida xabar berdi.
Fojia sabablarini örganiş maqsadida zudlik bilan hukumat komissiyasi tuzildi. Prezident Şavkat Mirziyoyev şaxsan özi hodisa joyiga borib, avariya oqibatlarini közdan keçirdi, evakuatsiya tadbirlarini taşkillaştiriş böyiça amalga oşirilgan işlar bilan yaqindan tanişdi.
Suv ostida qolgan mahallalar aholisi dastlab yaqin-atrofdagi mahallalarga joylaştirilgan bölsa, keyinçalik u yerlarni ham suv bosgani tufayli Jizzax viloyatining Döstlik, Paxtakor, Zarbdor va Mirzaçöl tumanlaridagi maktab, kollej va aholi xonadonlariga, ayrimlar esa Sirdaryoning boşqa şahar va tumanlariga köçirila boşlandi. Umumiy hisobda 90 mingga yaqin fuqaro xavfsiz joyga köçirildi
Mavzuga oid
.
Davlatning yordamini kutmay boşqa hududlardagi qarindoşlarinikidan boşpana topganlar ham köp böldi. To fojia oqibatlari bartaraf etilib, bor budidan ayrilgan fuqarolar uçun yangi uy-joylar qurib berilguniga qadar köpçilik sargardonlikda kun keçirişga majbur bölganini alohida qayd etib ötiş kerak.
Toşqin yuz bergan joyda 2ta brigada taşkil etilib, töğon yoriğining çap va öng qirğoqlarini tiklaşga kirişildi. Yuzlab malakali mutaxassislar, mingdan ortiq maxsus texnika quriliş-tiklaş işlariga jalb etildi.
Keyinçalik Kun.uz’ga intervyu bergan mahalliy aholi vakillari jarayon qanday bölganini sözlab berişgandi.
«Har kuni ertalab soat 5 da uyğonamiz. Sardoba öpirilgan kuni ham erta uyğonib, hovlida aylanib yurgandim. Bir payt darvozani kimdir juda qattiq ura boşladi. Şunçalik urardiki, u odamni kim bölsa ham sökmoqçi bölib, darvozaga qarab yurdim. Darvozani oçsam, qöşnimizning bolasi ekan. «Bobo, suv kelyapti, suv ombori toşibdi», – deydi.
Bu vaqtda bolalar uyda uxlab yotardi. Tezda ularni uyğotdim. Oyoğimizga, yelkamizga nima ilinsa, oldig-u, köçaga qarab çopdik. Kampirim bilan pasportimizni ham olişga ulgurgan ekanmiz.
Köçaga çiqsak, suv toşqinidan xabar topgan hamma yugurardi. Odamlar töğri kelgan maşinaga osilişyapti. Yana kimdir eşak aravada, boşqasi piyoda yuguryapti. 12-13 km yugurib, xalq tilida 7-sovxozga yetdik. Köpçilik şu tomonga yiğildi. Şu yerda köpçilik yana har tomonga yurdi. Biz ham Jizzaxning Paxtakor tumanida yaşovçi öğillarimning uyiga ketdik», – deya 1 may xotiralarini eslaydi Baxtiyor Narimonov.
Soat 15:00da töğondan suv sizib çiqişi kamaygan bölsa, soat 17:00 da esa batamom töxtadi. Toşqin oqibatlarini bartaraf etiş uçun suv oqimlari Oqoltin tumani hududidan ötuvçi Abay kanaliga tuşirilib, Jizzax viloyatidagi Arnasoy köliga yönaltirilgani aytildi.
Ammo keyinçalik suv ombor suvi qöşni Qozoğistondagi aholi punktlarigaça oqib borgani ma’lum böldi. Natijada Turkiston viloyatidagi 10ta aholi punkti suv ostida qolgan, 14ta aholi punktidan 31 mingdan ortiq aholi evakuatsiya qilingan.
3 maydan boşlab xavfsiz joylarga olib ketilganlar uylariga qayta boşladi. Şu kuni Jizzaxga evakuatsiya qilinganlarning 900 nafari uyga qaytgani xabar qilindi. Şavkat Mirziyoyev uylariga qaytgan aholi vakillari bilan uçraşib, ularning könglini kötardi.
Zarar kölami
Ofat 10ta mahalla fuqarolar yiğini, 23ta aholi punkti, hududlardagi 4711ta turar va 277ta noturar joy obektlariga hamda 30 718 gektar ekin maydonlariga zarar yetkazgan. Toşqindan talafot körgan 4351ta xonadonning 2570tasi yaroqsiz holga kelgan, 1781tasiga qisman zararlangan.
Toşqin tufayli Sardoba, Mirzaobod va Oqoltin tumanlarining jami 32 381 gektar maydonlari talafot körgan. Şundan 549 gektari aholi tomorqa ekin maydonlari hisoblanadi.
19 592 gektar yer maydonida qişloq xöjaligi ekinlari suv ostida qolib talafot körgan. 108 ta fermer va qişloq xöjalik korxonasining jami 16,525 gektar yeri zararlangan. 9734 gektar çigit, 6821 gektar ğalla, 231 gektar sabzavot ekinlari, 1095 gektar poliz, 14 gektar kartoşka, 154 gektar boğ va 83 gektar boğ oralariga ekilgan sabzavot ekinlari suv ostida qolib, yaroqsiz holatga kelgan.Qişloq xöjaligiga yetgan talafotni qoplaş uçun davlat budjetidan jami 9,5 mlrd söm ajratilgandi.
Fojia oqibatida 31719 ta uy hayvoni yöqolgan bölib, ularning 13685 tasi yirik va mayda şoxli qoramol, otlar; 17752 tasi parranda va 282 tasi boşqa hayvonlardir. Tirik holda topilgan 5160 ta yirik va mayda şoxli qoramol, 5143 ot öz egalariga qaytarilgan. Toşqinda 6 mingga yaqin uy hayvonlari nobud bölgan.
Bundan taşqari, Qozoğistonning Turkiston viloyati hokimi Umrzoq Şukeyev dastlabki hisob-kitoblarga köra, viloyatdagi 845ta uy, 3ta maktab, 5ta bolalar boğçasi, 4ta tibbiyot muassasasi, 1ta madaniyat uyi va 54,7 km uzunlikdagi yöl ostida qolgan; 7 639 gektar ekin maydoniga zarar yetganini bildirdi.
Qozoğiston tomoni fojia oqibatida körilgan zarar miqdori 404 million tenge atrofida deb baholagan. Özbekiston Qozoğiston bilan birga toşqin sabab uy-joyi suv ostida qolganlarga yangi uylar qurib berdi.
Qutqaruvçilar tomonidan olib borilgan qidiruv-qutqaruv işlarida jami 138 kişi toşqin oqibatlaridan qutqarilgan. Şu bilan birga, 300dan ortiq kişi harbiy vertolyotlar orqali xavfli hududlardan olib çiqilgan.
Rasmiy ma’lumotlarga köra, fojia oqibatida 6 kişi (2 nafar ayol, 4 nafar erkak) halok bölgan, bir kişi bedarak yöqolgan. Jumladan, aholini xabardor qiliş va qutqaruv işlarini olib boriş jarayonida Milliy gvardiyaning 3 nafar xodimini kuçli suv oqimi olib ketgan. Ulardan biri qutqarilgan, biri halok bölgan, yana biri bedarak yöqolgan deb topilgan.
FVV dastlabki hisob-kitoblarga köra, 8 ta bolalar boğçasi, 16 ta maktab, 7 ta tibbiyot muassasasi, 1 ta kollej, 7 ta qabriston, 3 ta masjid, 13 ta respublika ahamiyatidagi köprik, 52 km uzunlikdagi yöl, 1 ta dehqon bozori, 282ta tadbirkorlik sub’yekti (53ta yuridik va 90ta yakka tartibdagi tadbirkorlar)ning 143ta mulkiga jiddiy talafot yetgani, şuningdek, 99 ta köp qavatli turar joy binosi qisman zararlanganini ma’lum qildi.
Favqulodda hodisa oqibatlarini bartaraf etiş, jumladan hodisa oqibatida jabrlanganlar va ularning oila a’zolariga moddiy yordam körsatiş uçun respublika budjetidan dastlabki yordam sifatida 100 mlrd söm ajratildi. Keyinroq toşqindan jabrlangan 4,5 mingdan ortiq oilaga yana 40 million sömdan berildi.
Jabrdiydalarga davlat tomonidan bepul qurib berildi, şuningdek, ularning hovlilari ham özlarida qoldirildi. Sardoba, Oqoltin va Mirzaobod tumanlarida uy-joylari butunlay yaroqsiz holga kelib qolgan aholi uçun uçta massivda jami 2 640 kvartirali 66ta 5 qavatli uy barpo etildi.
Umuman olganda, jabrlanuvçilarga jami qança mablağ berilgani, texnogen falokat mamlakat ğaznasiga qançaga tuşgani oçiqlangani yöq. Faqatgina toşqin oqibatlarini bartaraf qiliş maqsadida davlat budjetidan jami 1,5 trln söm xarajat qilinişi rejalaştirilgani aytilgan xolos. Sarf-xarajatlar kalkulyatsiyasi jamoatçilikka taqdim etilmagan.
Avariyaga nima sabab bölgandi?
Fojia sabablarini örganiş asnosida juda köp versiyalar örtaga taşlanganini ta’kidlab ötiş kerak. Ularning aksariyati ijtimoiy tarmoqlarda istehzo va muhokamalarga sabab böldi.
Jumladan, dastavval suv ombori töğoni buzilişiga kuçli yomğir va şamol sabab bölgani aytildi. Vaholanki, fojia yuz bergan kuni va undan avval ham Sirdaryoda vayronkor kuçga ega bölgan şamol yoki yoğingarçilik kuzatilmagandi.
Tergovçilar Sardoba töğoni öpirilişiga laqqa baliqlar sabab bölganiga oid versiyani ham örganişgan. Bu versiyaga köra¸ suv omborida köpaytirilgan yirtqiç baliqlar¸ xususan¸ katta-katta laqqa baliqlar¸ töğon devori yemirilişiga sababçi bölgan bölişi mumkin. Töğon qulaganidan söng qöşni Qozoğistonning suv bosgan hududlaridan olingan videolarda Sardoba suvida katta-katta baliqlar¸ xususan¸ laqqa baliqlarning köpligi köringani bu versiyaning tuğilişiga sabab bölgan.
Fanlar Akademiyasi Zoologiya institutining zoolog mutaxassislari Sardoba suv ombori öpirilişiga körsiçqon va tulkilarning ta’siri örgangan. Bunga töğon atrofida oddiy körsiçqon, Tamarisk qumsiçqonining inlari, tulki ini topilgani asos bölgan. Tadqiqot natijalari bu jonivorlar “töğonning yaxlitligiga jiddiy ta’sir körsata olmasligini” körsatgan.
Fojianing oldini oliş mumkin edimi?
Sardoba texnogen falokati böyiça mahalliy xabar beriş tizimi işlab çiqilişi kerak bölsa-da, bu amalda bajarilmagan. Omborda suv ma’lum sathga kötarilganda 1 soat içida avtomatik tarzda xabar berib turadigan uşbu tizim juda qimmat turgani uçun obekt rahbariyati «Gidrotexnika inşootlarining xavfsizligi töğrisida»gi qonunga zid ravişda zimmasidagi majburiyatni ado etmagan.
Kanadada yaşovçi özbek muhandisi Şarofiddin Qaraboyev Kun.uz’ga bergan intervyusida 404 mln dollar evaziga bunyod etilgan Sardoba suv ombori töğonida xavfdan ogohlantiruvçi sensorlar örnatilmagani haqida töxtalib, buni «qimmatga tuşuvçi tejamkorlik» deb atagandi.
Mutaxassisga köra, bunday tizim özbekistonlik rasmiylar aytganidek qimmat emas, axborot texnologiyalari bozoridan istalgan narxdagi ogohlantiriş tizimini topiş mumkin. Agar uşbu tizim bölganida, şuningdek, suv omborida yuz berişi mumkin bölgan ehtimoliy halokat oqibatlari oldindan modellaştirilganda fojianing oldini oliş yoki heç bölmaganda talafot kölamini kamaytiriş mumkin edi deya ta’kidlaydi ekspert.
Niderlandiyada joylaşgan DELTARES mustaqil tadqiqot markazi ekspertlari «Sardoba» suv ombori töğoni uzoq vaqt davomida tanaffuslar bilan qurilgani texnogen avariyani yuzaga keltirgan sabablardan biri bölişi mumkinligini ta’kidlaşgan.
Aybdorlarga berilgan jazo
3 may kuni Özbekiston Boş prokuraturasi «Sardoba» suv omboridagi avariya böyiça Jinoyat kodeksining 207-moddasi (Mansabga sovuqqonlik bilan qaraş) 1-qismi va 258-moddasi 2-qismi «b» bandi bilan jinoyat işi qözğatilgani, tergov harakatlarini olib boriş DXX organlariga yuklatilgani haqida xabar berdi.
«Mening topşiriğimga köra huquqni muhofaza qiluvçi organlar tomonidan suv toşqini bilan boğliq voqea yuzasidan obektiv, xolis va keng qamrovli tergov harakatlari boşlangan.
Xalqimizni işontirib aytaman, tergov yakunlari böyiça barça aybdorlar, kim bölişi va egallab turgan lavozimidan qat’i nazar, qonun oldida javob beradi», degan edi öşanda davlat rahbari.
Jamoatçilik röy bergan fojiada «Özgidroenergo» AJ raisi Abduğani Sanginov va uning öğli, 2018 yildan buyon «Töpalang HPD systems» MÇJga direktorlik qilib kelayotgan Islom Abdurahmonovni ayblaşdi. Biroq «Özgidroenergo» AJ matbuot xizmati tomonidan bu iddaolar rad etildi.
Dastlabki tergov davomida jami 170 nafardan ziyod şaxs tergov guruhi a’zolari tomonidan guvoh tariqasida söroq qilinib, suv omborini loyihalaştiriş, quriliş va ekspluatatsiya qiliş jarayonlari töğrisida körsatmalar olingan.
2021 yil 10 may kuni Özbekiston Oliy sudining Jinoyat işlari böyiça sudlov hay’ati röy bergan avariyada «Öztemiryölqurilişmontaj» UK boş direktorining örinbosari – Gidrotexnik inşootlar quriş direksiyasi boşliği lavozimida işlagan M.Xolmatovni aybdor deb topib, uni 10 yilga ozodlikdan mahrum qildi. Yana 4 sudlanuvçi 5 yil, bir nafari 4 yilga qamaldi.
2022 yilning 18 sentabrida Sardoba fojiasi böyiça yana 29 kişiga sud hukmi öqildi. Javobgarlikka tortilganlar orasida «Öztemiryölqurilişmontaj», «Köprik quriliş butlaş», «Sardoba tumani yöllardan foydalaniş» unitar korxonalari, «UzGip» MÇJ Istiqbolli loyihalarni rejalaştiriş bölimi, «Özbekiston temiryöllari» AJning Gidrotexnik inşootlarni quriş direksiyasi xodimlari bor. Sud hukmida sudlanuvçilardan solidar tartibda davlat hisobiga 115 mlrd 811 mln söm undiriş belgilangan.
Xalqni birlaştirgan ofat
Maşaqqat va sinovlar xalqni jipslaştirişi Sardoba fojiasi misolida ham yaqqol namoyon böldi. Avariyaning ilk lahzalaridanoq kimlardir toşqin bölgan hududlar aholisi uçun eşigini oçganbölsa, kimlardir talafotzodalarni zaruriy oziq-ovqatlar, içimlik suvi, tibbiyot vositalari bilan ta’minladi.
Özbekistonning boşqa hududlaridan ham Sirdaryoga yordam oqib kela boşladi. Dastavval avariya oqibatlarini bartaraf etiş uçun Samarqanddan katta miqdorda toş-şağal va beton plitalari yuborilgan bölsa, keyinçalik köngillilar toşqindan jabr körganlarga kömak aksiyasini boşlab yuborişdi va bu aksiya umummilliy harakatga aylanib ketdi. Bu işga oddiy fuqarolardan tortib amaldorlar, nodavlat taşkilotlardan tortib davlat organlarigaça hissa qöşişdi. Savobli işga xorijdagi vatandoşlar, san’atkorlar, blogerlar va turli soha vakillari boş-qoş bölişdi.
Respublikaning har bir hududida Sardoba fojiasi natijasida talafot körganlar uçun insonparvarlik yordamini töplaş markazi taşkil qilindi.
“Xalqimizdan minnatdorman. Karantin tufayli [Fojia koronavirus pandemiyasi tufayli respublika miqyosida karantin çeklovlari joriy etilgan vaqtda sodir bölgandi – tahr.] köpçilikning işi töxtab qolganligiga qaramay qönğiroqlar tinmayapti, ataganlarini olib kelayotganlarni tuşirib olişga yigitlarimiz ulgurişmayapti. Kimdir qoplab un, şakar kabi mahsulotlar olib kelsa, yana kimdir uyidagi gilamidan tortib kiyimlarigaça kötarib kelyapti. “Imkonimiz qisqaroq edi, yopilgan bankalarim, yaxşi idişlarim bor, şularni berib yuboryapman...”, yoki “Pulim yöq edi, borib xizmatim bilan yordam bersam maylimi?” – deb qilingan qönğiroqlarni eşitib qanday qilib közimiz yoşlanmasin?” degan edi insonparvarlik yordami taşkilotçilaridan biri.
