Mobil qurilmalarni röyxatdan ötkaziş ularning qimmatlaşişiga sabab böladi - mutaxassis izohi
|01:48 / 22.09.201925 70010 min
20 sentabr kuni poytaxtimizdagi «Taraqqiyot strategiyasi» markazida Adliya vazirligi tomonidan qonun hujjatlari mazmun-mohiyati va ahamiyatini aholiga yetkaziş böyiça işlar samaradorligini oşiriş maqsadida «Qonunçilikdagi yangiliklar» matbuot anjumani taşkil etildi.
Tadbirda Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 17 sentyabrdagi «Özbekiston Respublikasi hududida foydalanilayotgan, sotiş yoki şaxsiy foydalaniş uçun olib kiriladigan va işlab çiqariladigan mobil qurilmalarni röyxatga oliş tartibi töğrisidagi nizomni tasdiqlaş haqida»gi qarori töğrisida ham soha vakillari tomonidan ma'lumot berildi.
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantiriş vazirligi boşqarma boşliği Temur Maşanpin jurnalistlarning mazkur tartibga oid savollariga atrofliça javob qaytardi.
— Uşbu tizimni yölga qöyişdan maqsad nima? Mobil qurilma foydalanuvçilariga qançalik ahamiyati bor?
— Mazkur yangi tartib töliq yölga qöyilgaç, fuqarolar uçun qator afzalliklar tuğiladi. Avvalo, mamlakat hududiga noqonuniy tarzda kirib kelayotgan mobil aloqa vositalari savdosiga çek qöyiladi. Ikkinçidan, foydalanuvçilarning şaxsiy telefonini yöqotiş yoki öğirlatiş holatlari ança kamayib, kelgusida öğirlangan aloqa vositalari bilan boğliq jinoyatlarning oldini oliş hamda foş qiliş birmunça osonlaşadi.
IIV bergan ma'lumotga asosan, oxirgi uç yil davomida sodir etilgan qonunbuzarlik yohud öğirlik holatining har uçinçisida mobil telefonning yöqotilişi yoki uni zarar körişi bilan boğliq faktlar mavjud.
Uçinçidan, respublikamizga sifatsiz mobil qurilmalarni noqonuniy yöl bilan kirib kelişi bartaraf etilsa, foydalanuvçilar salomatligiga zarar yetiş va aloqa xizmatlarining sifati tuşişi kabi muammolar kuzatilmaydi.
Törtinçidan, xaridorlar uçun aloqa vositasini sotib oliş paytida uning maqomini tekşirişga, mahsulot sifati kafolatliligini bilib olişga imkon yaratiladi. Beşinçidan, kontrabanda va kontrafakt abonent qurilmalarining noqonuniy savdosini çeklaş hisobiga Özbekiston telekommunikatsiya bozorida soğlom raqobat muhiti rivojlanadi.
— Röyxatdan ötkaziş jarayoni neça bosqiçda amalga oşiriladi?
— Mobil qurilmalar IMEI kodlarini röyxatdan ötkaziş jarayoni uç bosqiçda ötkaziladi:
Ilk bosqiç — şu yilning 1 aprelidan boşlangan va bu 1 noyabrga qadar davom etadi. Unda barça mobil aloqa terminallari avtomatik tarzda bepul, foydalanuvçilarning iştirokisiz, faqatgina aloqa operatorlari tomonidan UZIMEI bazasiga ötkazilmoqda.
Mavzuga oid
Ikkinçi bosqiç — bir oy davom etadi, ya'ni 1 noyabrdan 1 dekabrgaça. Bu muddat içida jismoniy şaxslar, import qiluvçilar va işlab çiqaruvçi korxonalar ham mobil qurilmalarni bepul röyxatdan ötkazişadi. Bu jarayon poçta aloqa bölimlari, SMS va USSD sörovlar, UZIMEI tizimi operatori va Özbekiston Respublikasining yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (www.my.gov.uz) orqali amalga oşiriladi.
Uçinçi bosqiç — 1 dekabrdan boşlanadi va pulli asosda röyxatga olinadi.
— IMEI kodini röyxatdan ötkaziş uçun qança miqdorda haq tölanadi?
— Pul qiymati qarorda belgilanganidek, import qiluvçilar uçun BHM (bazaviy hisoblaş miqdori)ning 20 foizi, işlab çiqaruvçilarga 10 foizi, jismoniy şaxslar uçun esa 30 kun davomida murojaat qilsa 20 foizi, bir oydan oşib ketsa 25 foizi miqdoridadir. Turistlar, vaqtinçalik Özbekistonga taşrif buyurganlar uçun esa 30 kun mobaynida bepul, undan oşsa 20 foizli tölov talab etiladi.
— Şu kungaça qança qurilma röyxatga olindi?
— Bugungi kunga qadar 29 milliondan ziyod qurilmalarga IMEI kodlari avtomatik tarzda röyxatdan ötdi. Şundan 500 mingtasi xalqaro standartlarga javob bermaydigan IMEI kodlaridir. Bunday sifatsiz telefonlarni 1 noyabrga qadar işlatib, avtomatik tarzda registratsiya qilib oliş mumkin. 1 noyabrdan söng ular röyxatdan ötkazilmaydi va bu qurilmalardan telefon sifatida foydalaniş imkoni bölmaydi.
— Özbekistonga ötgan sakkiz oy davomida qança mobil qurilma olib kiriladi?
— Davlat statistika qömitasi taqdim etgan ma'lumotlarga köra, şu yilning ötgan davri mobaynida Özbekistonga 115 mingta mobil telefonlar qonuniy yöl bilan olib kirilgan. Vaholanki, respublikamizda 22 milliondan ortiq mobil aloqa foydalanuvçilari mavjud.
Örganişlar natijasida dunyodagi barça mobil aloqa foydalanuvçilarining 15 foizi har yili öz uskunalarini almaştirişi aniqlandi. Bu degani Özbekistonda 22 million foydalanuvçi bölsa, kamida 3 million qurilma har yili yangilanişi kerak edi. Ammo Respublika hududida qonuniy yöl orqali olib kirilgan mobil telefonlar bor yöği 115 mingtani taşkil qilmoqda. Raqamlar aytib turibdiki, yurtimizga noqonuniy yöl bilan mobil uskunalarni olib kiriş uluşi juda yuqori.
— Özbekiston fuqarosi bölmagan şaxslar va sayyohlar ham yurtimiz hududi öz telefon qurilmalarini röyxatdan ötkazişlari şartmi?
— 30 kun muddatgaça bemalol foydalanişlari mumkin. Bir oydan köproq yaşaşsa, BHM (bazaviy hisoblaş miqdori)ning 20 foizi miqdorida pul tölab, röyxatdan ötkazişadi. Özbek fuqarosi bölmaganlar xorij sim kartasidan foydalanganda registratsiya qilişi şart emas. Mahalliy operator sim kartasini 30 kundan ortiq muddatda foydalansa, registratsiya qilişi lozim.
— Öğirlangan yoki yöqotilgan, «qora röyxat»ga tuşgan telefonni xarid qilsa, işlatsa nima böladi?
— Telefonga sim karta qöyganidan keyin aloqa operatori tomonidan bu telefon öğirlangan yoki yöqotilganlar röyxatida ekani, qurilmani içki işlar bölimiga topşiriş kerakligi haqida SMS xabar keladi.
— Özbekistonda «qora röyxat»ga kiritilgan telefonni boşqa davlatlarda foydalansa böladimi?
— Özbekistonda «qora röyxat»ga kiritilgan qurilmalar GSMA xalqaro taşkiloti bazasiga kiritiladi. GSMAga a'zo bölgan 40 dan ortiq davlatda bu telefon işlamaydi. Boşqa davlatda «qora röyxat»ga tuşgan qurilmalar ham Özbekistonda işlamaydi.
— Bu bilan boğliq tizim operatoridan barça SMS xabarlar va abonentlardan SMS/USSD sörovlar bepul asosda amalga oşiriladi. IMEI raqami röyxatga olinganini uzimei.uz sayti yoki mobil operatoriga SMS/USSD sörovi yuboriş orqali bilib oliş mumkin. Avval röyxatga olingan mobil qurilmalar qayta röyxatga olinmaydi.
— Kompyuter, noutbuk va şunga öxşaş qurilmalar ham pulli ravişda röyxatdan ötkaziladimi?
— Yöq. 1 dekabrdan faqatgina telefon, smarfon va planşetlar pulli asosda röyxatdan ötkaziladi, xolos.
— Foydalanuvçilar işlatilmagan mobil qurilmalarni ham röyxatdan ötkazib qöyişi kerakmi?
— Albatta. Agar fuqarolar vaqtinça foydalanmayotgan qurilmalarini 1 noyabrgaça bir marta sim karta qöyib işlatişsa, antenna körinişi bilan IMEI ma'lumotlari mobil operatori orqali UZIMEI bazasiga avtomatik ravişda kiritiladi.
— Agar telefonda ikki va undan ortiq sim karta sloti mavjud bölsa, har biri alohida registratsiya qilinadimi?
— Ha, telefon qurilmalarida har bir slot uçun alohida IMEI raqami biriktiriladi. Agar ikkinçi yoki uçinçi slotdan ham foydalansangiz, uni ham röyxatdan ötkazişga töğri keladi. Telefoningizda bitta sim karta bölib, ikkinçisi böş turgan bölsa, 1 noyabrgaça sim kartalar örnini almaştirib, qurilmani yoqsangiz, ikkinçi slot ham avtomatik tarzda röyxatdan ötadi. Bu bajarilmasa, 1 dekabrdan söng 2-slotdan foydalaniş uçun pul tölaşingizga töğri keladi.
— Qurilma IMEI raqamining röyxatga olinişi bilan foydalanuvçilarning şaxsiy ma'lumotlari yiğilib, telefonlar kuzatilişi mumkinmi?
— Özbekiston telekommunikatsiya tarmoqlarini boşqariş Respublika markazida fuqarolarning şaxsiy ma'lumotlari saqlanmaydi. Boşqa ma'lumotlar mobil operatorlari va huquq-tartibot organlarida saqlanadi. Ertaga birovning telefoni yöqolsa yoki öğirlansa, IIV tomonidan markazga ma'lum IMEI raqamini öçiriş sörovi keladi. Bu IMEI raqami barça mobil operatorlari bazasida bloklanadi.
— Mazkur tartib qöşni mamlakatlarda ham joriy qilinganmi?
— Qozoğistonda şu yilning may oyidan boşlab yölga qöyildi. Qirğizistonda harakatlar boşlangan, yil yakunigaça joriy etilişi rejalaştirilgan. Tojikiston va Turkmanistonda esa bu töğrisida endi örganiş işlari ketmoqda. Hozirgi paytda eng katta jarayon faqat bizda bölyapti. Uşbu tartib Rossiya Federatsiyasida mavjud emasligi bois ular bizning tajribamiz va Nizomni örganiş maqsadida Özbekistonga kelişmoqçi. Turkiya, Ozarboyjon kabi davlatlar tajribasini çuqur örganib, ham fuqarolar, ham davlatga qulaylik yaratişga qaror qilganimiz qöşni mamlakat mutaxassislarida ham qiziqiş uyğotmoqda.
— Tizim töliq amalga oşirilsa, Özbekistonda telefon qurilmalari narxiga qançalik ta'sir körsatadi?
— Albatta, narxlar qimmatlaşadi. Sababi bu holatda faqatgina qonuniy ravişda olib kirilgan qurilmalar röyxatga olinadi. Bunda bojxona va soliq xarajatlari, şuningdek IMEI uçun tölangan miqdor ham telefon narxiga qöşiladi. Keyinçalik soğlom raqobat muhiti şakllanib, eng katta telefon kompaniyalarining rasmiy vakolatxona va dökonlari, xizmat markazlari oçilsa, narxlar tuşişi mumkin.
