Ўзбекистон учун евробонднинг хатар ва афзалликлари нимада?
|02:30 / 15.02.201926 45312 мин
13 февраль куни Ўзбекистон молиявий тарихида ёрқин саналардан бирига айланди. Негаки Ўзбекистон мустақил тарихида биринчи марта 5 йиллик 500 миллион долларлик евробондларни 4,75 фоиздан, 10 йиллик 500 миллион долларлик евробондларни эса 5,375 фоиздан жойлаштирди.
Молия вазирлиги хабар беришича, қарз облигацияларини ёпиш муддати тегишинча 2024 ва 2029 йилларнинг февраль ойи этиб белгиланди. Аммо ўша евробондлар нима ва у Ўзбекистонга нега керак эди? Масалани яхши англаш учун, дастлаб, иқтисодиётга ётқизилаётган инвеситицияларга назар ташлаймиз.
Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитасига кўра, 2017 йилда 60,7 трлн. сўм ёки 7 млрд. АҚШ доллари ҳажмда асосий капиталга инвестициялар киритилган бўлиб, жами инвестицияларнинг 16,3 трлн. сўм ёки 2 млрд. АҚШ долларига тенг қисми (27 фоиз) хорижий инвестиция ва кредитлар ҳисобидан амалга оширилди.
Ётқизилган инвестициянинг 15 трлн. сўм (25 фоиз) қисми марказлашган молиялаштириш манбалари ҳисобидан бўлиб, шундан қарийб 35 фоизи Тикланиш ва Тараққиёт жамғармаси ҳамда 26 фоизи давлат кафолати асосида хорижий инвестициялар ва кредитларидир.
Хорижий инвестиция ва кредитлар асосан тоғ-кон саноатига (57 фоиз), ишлаб чиқаришга (13 фоиз) ҳамда ахборот ва алоқа соҳасига (10 фоиз) йўналтирилди. Эътиборлиси шундаки, тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар стратегик ҳамкорлар тарафидан асосан табиий ресурсларни қазиб олиш ва қайта ишлаш саноатига киритилган.
Хорижий кредитларнинг асосий қисми халқаро молиявий ташкилотлар ва бошқа расмий ташкилотлар зиммасига тўғри келмоқда. Хусусан:
Осиё Тараққиёт Банки: 1995 йилдан ҳозирга қадар тузилган 67 та кредит битимлари асосида 6,8 млрд. АҚШ доллари;
Жаҳон Банки: 16 та лойиҳа бўйича 2,74 млрд. АҚШ доллари;
Европа Тикланиш ва Тараққиёт Банки: 60 та лойиҳа бўйича 853 млн. евро;
Ривожланаётган мамлакатлар (Emerging Markets ёки EM) 2010-2018 йилларда умумий ҳажмда 4,2 трлн. АҚШ долларига тенг хорижий облигациялар чиқариб, ўзлари учун маблағ жалб қилган. Шундан суверен эмитентлар 1,1 трлн. АҚШ доллари, корпоратив эмитентлар 1,8 трлн. АҚШ доллари ва банк-молия институтлари 1,3 трлн. АҚШ долларига тенг маблағни жалб қилди. Қарийб 56 фоиз облигациялар 5-30 йиллик муддатга эга, 2018 йилнинг дастлабки 5 ойида, бу кўрсаткич 363 млрд. АҚШ долларни ташкил қилганди.
Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги (МДҲ + Украина ва Грузия) эмитентлари ҳам жаҳон молия бозорида фаол иштирок этиб, 2010 йилдан буён жами 301 млрд. АҚШ долларига тенг евробондлар чиқарган. Евробондлар иккиламчи бозорда котировка қилинади. Бозор нархи эмитентлар учун янги облигациялар купон ставкасини белгилайди. 10 йиллик муддат билан чиқарилган АҚШ облигациясининг фоиз ставкаси бу жаҳон бозоридаги бенчмарк ҳисобланади. Шундан келиб чиқсак, 2010 йилдан бери EM облигацияларининг ўртача фоиз ставкаси 4.366 фоиздан 7.173 фоизгача ўзгариб турган.
Гарчи яқин келажакда АҚШ бенчмарк ставкаларининг ўсиши кутилса-да, 10 йиллик EM облигациялари учун ўртача фоиз ставкаси 7 фоиз атрофида қолиши башорат қилинади.
Евробонднинг Ўзбекистон учун афзалликлари
1. Ўзбекистонни жаҳон молия бозорига танитади ва хорижий инвесторларни жалб қилишга ёрдам беради
Ҳозирги кунда ҳукумат тарафидан чет эл инвесторларини Ўзбекистонга жалб этиш учун катта ҳаракатлар олиб борилмоқда. Аммо бўлажак инвесторлар учун Ўзбекистон ҳақида очиқ манбаларда маълумот етарли эмас. Евробонд чиқарилганда Ўзбекистон ҳақида эмиссия проспекти инвесторларга тақдим қилинади ва бу ҳужжат Ўзбекистон ҳақида кенг кўламда, чуқур таҳлил этилган иқтисодий-молиявий кўрсаткичларни ўз ичига олади. Бундан ташқари, евробонд учун муҳим бўлган суверен рейтинг орқали Ўзбекистоннинг кредит қобилияти тўғрисида дунё тан олган рейтинг агентликлари томонидан берилган мустақил баҳога эга бўлишади.
Шу ўринда маркетинг ҳам муҳим аҳамият касб этади. Дунёнинг молия марказлари (Лондон, Нью Йорк, Бостон, Лос Анжелес, Сан Франциско, Ҳонг Конг, Сингапур) бўйлаб инвесторлар билан юқори даражадаги учрашувлар ёки «роудшоу» ҳам юзлаб инвесторларга Ўзбекистон ҳақида тўғридан-тўғри маълумотлар бериш имкониятини беради.
2. Йирик ва узоқ муддатли инвестицияларни молиялаштириш манбаи
Евробонд катта ҳажмда ва чет эл валютасида маблағларни ўрта ва узоқ муддат билан (30 йилгача) жалб қилишга хизмат қилади. Масалан, Ўзбекистон каби суверен эмитентлар учун ҳар бир евробонд ҳажми АҚШ доллари ҳисобида 500 миллион ва ундан юқори бўлиши мумкин. Бу маблағларни Ўзбекистонда исталган соҳадаги керакли лойиҳаларга йўналтириш мумкин.
3. Инвесторлар доирасини кенгайтириш ва инвестиция манбаларини диверсификация қилиш
Шу пайтгача Ўзбекистонга жалб этилган кредитларнинг асосий қисми халқаро молия институтлари ва бошқа расмий ташкилотлар зиммасига тўғри келмоқда. Бундай кредитлар одатда имтиёзли ва паст фоиз ставкаларида берилади, аммо буларнинг ҳажми, ишлатиш йўналишлари ва муддати чекланган бўлиб, кўп ҳолларда давлатга қўшимча шарт ва мажбуриятлар юкланади. Евробондни эса бир ёки икки эмас, юзлаб инвесторлар сотиб олишади ва одатда, аксари хусусий сектор ҳисобланган инвесторлар халқаро молия институтлари каби шарт ва мажбурият қўйишмайди.
4. Барқарор иқтисодий сиёсат юритиш барометри
Евробонд чиқариш орқали Ўзбекистон ҳукумати иқтисодий ривожланиш, барқарор монетар ва фискал сиёсат юритишга тайёр эканини жаҳон инвесторларига намойиш қилади. Шуни таъкидлаб ўтиш жоизки, иккиламчи бозорда евробонд нархлари тушиб, фоиз ставкалари ошиб кетмаслиги учун мамлакатда ижобий ривожланишни давом эттириш муҳим рол ўйнайди. Агарда нотўғри иқтисодий сиёсат олиб борилса, мамлакатнинг иқтисодий ёки молиявий салоҳияти пасайса, бу Ўзбекистон чиқарган евробондларга талабни камайтириб, уларнинг нархларига салбий таъсир этиши мумкин.
5. Ўзбекистоннинг корпоратив (банк) эмитентларига ёрдам бўлади
Суверен евробонд Ўзбекистоннинг йирик банклари ва компанияларининг жаҳон молия бозорига чиқишларини маълум даражада осонлаштиради ва улар учун суверен "бенчмарк" яратиб беради. Корпоратив евробондлар чиқариш жараёни Ўзбекистон корхоналаридан ўта юқори стандартларда молиявий ҳисоботни ҳамда бизнес учун имконият ва хатарларни очиқлашни талаб этади. Бу жараёнда мустақил рейтинг агентликлари, аудитор, юридик фирмалар, инвестицион банклар ва халқаро биржа вакиллари фаол иштирок этиб, корхона-эмитентнинг кредит ҳолатини чуқур ва кенг қамровли таҳлил этишади. Шу билан бирга, давомли ҳисобот мажбурияти ва иккиламчи бозордаги Евробонд нархи масъул ширкат раҳбарларини самарали фаолиятга ундайди.
Хулоса қилиб айтганда, евробонд Ўзбекистон корхоналарида корпоратив бошқарувни жаҳон даражасига олиб чиқишга туртки бўлади ва турли соҳаларга тўғридан-тўғри инвестициялар оқимига ижобий таъсир этади.
Евробонд атрофида бошқа саволлар
1. Шунча қарзни Ўзбекистон қандай мақсадга ишлатади?
Бу савол мамлакат ичида ҳам, ташқарисида ҳам кўпчиликни қизиқтираётган муҳим савол ҳисобланади. Жаҳон тажрибасидан келиб чиқсак, одатда давлатлар евробонддан тушган пулни бюджет камомадини қоплашга, олтин-валюта захираларини мустаҳкамлашга, давлатнинг ташқи қарзларини оптималлаштиришга ёки давлат инвестицияларини жадаллаштиришга сарф этади.
Ўзбекистон мисолида эса кўпроқ инфраструктурани яхшилашга қаратилган давлат инвестициялари учун ишлатиш мақсадга мувофиқ, чунки мамлакатда давлат ташқи қарзи мўътадил миқдорда. Хорижий инвесторлар ҳам евробонд орқали олинган маблағни асосий капиталга инвестиция қилинишини, яъни мамлакатнинг иқтисодий салоҳиятини оширишга йўналтирилишини маъқул кўради.
Ўзбекистонда евробонд орқали олинган маблағлар вилоятларда инфратузилма объектларини қуриш, яъни вилоятларнинг чекка ва чегараолди ҳудудларида автомобиль ва темир йўллари қуриш, канализация, сув ва электроэнергия тармоқларини яхшилаш, ўрта ва кичик қувватли муқобил энергия тизимларини, жумладан қуёш ва шамол энергиясини ҳудудларда ривожлантириш каби лойиҳаларга йўналтирилиши айни муддао бўлади. Шу билан бирга, ушбу маблағлар «Обод қишлоқ» ва «Обод маҳалла» давлат дастурлари доирасидаги инфратузилма объектлари лойиҳалари ҳамда давлат хусусий шерикчилик асосида янги иш ўринлари яратишга қаратилган истиқболли инвестиция лойиҳаларига ҳам йўналтирилиши мумкин. 2019 йил учун қабул қилинган давлат бюджетида тақчиллик кўрсатилгани туфайли маблағлар бюджет камомадини ёпишга ҳам сарфланиши тўғри бўлади.
2. Ўзбекистоннинг 27 млрд АҚШ доллардан ортиқ олтин-валюта резервлари бор. Нима учун чет эл валютасида қарз олиш керак?
Ҳар бир мамлакатнинг тараққиёти учун етарли даражада олтин-валюта захираларини сақлаш муҳим аҳамиятга эга. Захиралар миллий валютанинг, монетар сиёсат ва тўлов балансининг барқарорлигини таъминлайди. Мустақил рейтинг агентликлари ва инвесторлар ҳам олтин-валюта захираларининг етарли даражада бўлишига (бир неча ойлик импортни ёки ташқи қарзнинг қанча қисмини қоплашига) жуда катта эътибор қаратади. Бундай захиралари жуда юқори бўлган Саудия Арабистони (456 миллиард доллар), Россия (366 миллиард доллар), Польша (106 миллиард доллар) ва бошқалар ҳам жаҳон молия бозорида фаол равишда евробонд чиқаришади.
3. Халқаро молия институтларининг кредитлари арзон, евробонд эса қиммат. Нима учун евробонд чиқаряпмиз?
Халқаро молия институтларининг (Жаҳон Банки, Осиё Тараққиёт Банки ва бошқалар) имтиёзли ва мақсадли кредит фоиз ставкалари аксарият ҳолларда хусусий сектор ҳисобланмиш евробонд инвесторларининг фоиз ставкаларидан паст бўлади. Агар Ўзбекистондаги лойиҳалар бундай ташкилотларнинг арзон кредитларига муносиб бўлса, албатта биринчи ўринда бу молия манбасидан фойдаланишда давом этиши керак.
Евробонд унга қўшимча сифатида бошқа лойиҳалар учун ортиқча сиёсий шартларсиз чиқарилади. Ундан ташқари, халқаро молия институтлари ҳар бир давлатга белгиланган миқдордан ортиқ маблағ бера олмайди ва узоқ муддатда Ўзбекистоннинг ривожланиш стратегияси фақатгина бу ташкилотларга таянмаслик лозимлигини бошқа шиддат билан ривожланаётган мамлакатлар мисолида кўриш мумкин (масалан Туркия, Жанубий Африка Республикаси, Польша, Руминия ва ҳоказо).
4. Бозор хатолари нима бўлади?
Молия бозорлари одатда барқарор бўлмайди, чунки унинг мувозанатига талаб-таклифдан бошқа кўп омиллар ҳам таъсир этади (масалан геосиёсат, АҚШ ёки Европа Марказий Банкининг монетар сиёсати ва ҳоказо). 2018 йилнинг иккинчи чораги шундай ўзгарувчанликка бой бўлганди, бу айниқса евробондлар эмиссияси учун салбий таъсир этди. Эмитент бозор тинчлангунча кутиб туриш тавсия қилинади, акс ҳолатда кутилгандан юқорироқ фоиз ставкаси тўлашига тўғри келиши мумкин. Бу хатар, афсуски, эмитентнинг назоратида эмас. Лекин бозорга чиқиш санасини қатъий белгиламай, бозор яхшиланишини кутиш учун имконият яратиш бу хатарнинг салбий таъсирларини камайтиради.
5. Юрисдикция ва бизнес алоқаларга эҳтимолий таъсир
Одатда, евробонд шартнома ҳужжатлари инглиз қонунига асосан тузилади, инвесторлар ва эмитент ўртасидаги келишмовчиликлар Англия судларида кўрилади. Бундан ташқари, жаҳон молия бозорида АҚШ, Европа иттифоқи, БМТнинг санкциялари жуда қаттиқ назорат қилинади. Масалан, Россиянинг давлат тасарруфидаги айрим банклари ва компаниялари шундай санкциялар остида эканини инобатга олсак, евробонд орқали жалб қилинган маблағлар Россиянинг мазкур ширкатларига тўланиши мумкин эмас.
