Эрдўған Анқара ва Истанбулни «бой берди». Туркиядаги маҳаллий сайловлар натижалари нимани англатади?

Туркияда 31 март куни ўтказилган маҳаллий сайловлардаги овозларни ҳисоблаш жараёни якунланмоқда. Асосий сюрпризлар: ҳукуматдаги президент Ражаб Тоййиб Эрдўғаннинг Адолат ва тараққиёт партияси (AKP) мамлакат пойтахти Анқарада ва стратегик аҳамиятга эга муҳим шаҳар Истанбулда ютқазди.

Бу сайловларнинг аҳамияти нимада?

Муниципиал сайловлар беш йилда бир марта бутун Туркия бўйлаб ўтказилади - 81 муниципалитетда, жумладан пойтахт Анқарада ҳамда мамлакатнинг барча йирик шаҳарларидаги жами 57 миллион сайловчи овоз бериш жараёнида қатнашди.

Сайловлар зўравонлик ҳолатлари билан бирга кечди, икки сайловчи Малатья шаҳрида (Туркия шарқида) отиб кетилди.

Сиёсий нуқтаи назардан бу сайловларнинг аҳамияти юқори, бу сайлов 2018 йилнинг июнидаги навбатдан ташқари президентлик сайловларидан кейинги энг йирик умуммиллий референдум бўлди.

Ўшанда президент Ражаб Тоййиб Эрдўған 52,59 фоиз овоз олган ҳолда ғалаба қозонган ва янги муддатга (аввалги президентлик муддати ноллаштирилиб) сайланган, ваколатлари кенгайганди.

Эрдўған 31 март кунги сайловларни «мамлакат учун ҳал қилувчи» деб атади. 2002 йилдан буён сайловларда узлуксиз ғалаба қозониб келаётган Адолат ва тараққиёт партиясининг асосий рақиби мухолифатдаги сўл марказчи партия - Республика халқ партияси (камолчиларнинг Жумҳурият халқ партияси) бўлди.

Сайлов натижалари қандай бўлмоқда?

Адолат ва Тараққиёт партияси 81 муниципалитетдан 49тасини назорат қилади, сайловларда эса фақат 41 муниципалитетда ғалабага эришилди. Умуман, бу партия номзодлари 51 фоиз атрофидаги овоз билан устунлик қилишди.

Эрдўған сайловда ўз партияси ғалаба қозонганини эълон қилди, аммо унинг тарафдорлари иккита муҳим шаҳарда - Анқара ва Истанбулда ютқазишди. Бу шаҳарлар 1990-йиллардан буён АТП назоратидаги ҳудуд ҳисобланарди.

Бундан ташқари, партия яна бир йирик шаҳарда - Измирда ғалаба қозонолмади. Анқарада РХП вакили Мансур Яваш АТП номзоди Мехмет Озхасекини енгди, Истанбулда эса мухолифатчиларнинг яна бир вакили Акром Имомўғли собиқ бош вазир Биноли Йилдиримдан устун келиб, мэр этиб сайланди.

«Одамлар демократия учун овоз беришди. Улар демократияни танлашди», деган РХП раҳбари Кемал Қиличдарўғли.

Анқарада чиқиш қилган Эрдўған мағлубиятни тан олди.

«Гарчи партиядан мэрлик курсисини олиб қўйишган бўлсада, туманлардаги одамлар партиямизга ишонишади», деган у.

«Бу мутлақо кутилмаган натижа, Эрдўған ва унинг тарафдорлари учун энг ёмон сценарийлардан бири рўй берди», дея изоҳ беради Би-би-сининг Туркиядаги хизмати шарҳловчиси Ирем Кокер.

Сайловларни «ҳаёт-мамот масаласи» сифатида тасвирлаб келган Эрдўған учун AТПнинг чорак асрлик давр давомида Анқарани биринчи бор қўлдан бой бериши кутилмаган зарба бўлди.

Нима учун Эрдўғаннинг партияси сайловда бундай ишончсиз иштирок этди?

Ирем Кокер Туркиядаги вазиятни «эълон қилинмаган иқтисодий инқироз» дея баҳолаган.

2019 йилда инфляция 20 фоиз атрофида бўлмоқда, ишсизлик кўрсаткичлари ортган, шу билан биргаликда амалдаги ҳукуматга ишончсизлик ҳам ўсган.

«Одамлар иқтисодий муаммолардан азият чекишмоқда. Мен трейдерман, пенсия ёшидаман, аммо ҳали ҳеч қачон бундай қулашни кўрмагандим», дейди мухолифат вакиллари уюштирган маршда иштирок этган сайловчилардан бири.

Бундан ташқари, РХП сайловларга омилкорлик билан тайёрланди. Партия ўз позициялари нисбатан кучсиз саналган муниципалитетларда ва шаҳарларда коалициялар ҳамда иттифоқлар тузди, бошқа партиялар билан бирлашув амалга оширилди (хусусан, асосий етакчилари қамоқда бўлган курдларнинг Халқ демократик партияси билан), йирик шаҳарларга эса максимал даражада эътибор қаратди.

Партия кўнгиллилар билан яхши ишлади, бунинг эвазига ташвиқот ишларида яққол устунлик кузатилди.

Истанбулдаги ғалаба мухолифат учун қанчалар муҳим?

17 миллион атрофидаги киши яшайдиган агломерация - Туркиянинг иқтисодий ва молиявий марказидир. Эрдўған ҳам ўз сиёсий фаолиятини айнан шу шаҳарда бошлаган ва 1994 йилда шаҳар мэрлиги учун сайловларда ғолиб бўлган. Шундан буён у қуйидагича иборани такрорлаб келарди: «Истанбулда ғолиб чиқиш учун, Туркияда ғолиб чиқиш керак».

2019 йилги сайловларда Адолат ва тараққиёт партияси Эрдўғаннинг яқин сафдоши Биноли Йилдирим номзодини илгари сурди. Эрдўғаннинг ўзи шу шаҳарда кўп минг кишилик митинг қаршисида чиқиш қилди ва курд айирмачилари хавфи ҳақида нутқ сўзлади, шунингдек, майдонда Янги Зеландиянинг Крайстчерч шаҳридаги масжидларда бўлиб ўтган қирғин лавҳалари намойиш этилди.

Бундан ташқари, у Авлиё София ибодатхона-музейини масжидга айлантиришни таклиф қилди, бу таклиф мамлакатдаги проваславларнинг кескин норозиликларини келтириб чиқарди.

Партия томонидан ўтказилган агрессив кампанияга қарамасдан Истанбул мэрлигини шаҳардаги Бейликдузу тумани раҳбари эгаллайдиган бўлди. Энди АТП натижалар устидан шикоят қилмоқчи.

Эрдўғаннинг позицияси энди заифлашадими?

Ирем Кокер Эрдўғанда вазиятни ўнглаш учун яна президентликдаги 4 йил муддат борлигига эътибор қаратган.  «У бу вақтдан кучларни қайта гуруҳлашда фойдаланиши ва позицияларини мустаҳкамлаши керак бўлади», деб ҳисобламоқда у.

Би-би-сининг Истанбулдаги корреспонденти Марк Лоуэннинг ёзишича, энди «шу вақтга қадар кўп нарсага қодир эмас деб ҳисобланган мухолифат енгиб бўлмас тасаввур уйғотган Эрдўғанни ҳам енгиш мумкинлигини ҳис қилди».

Туркиядаги вазиятнинг кейинги ривожи иқтисодий ҳолатга боғлиқ бўлади. Президент Эрдўған партия мавжуд вазиятни ўнглаши ва кейинги сайловларда «йўқотилган позицияларни қайтариб олиши» кераклиги ҳақида гапирди.