Сўров: Ўзбекистонликлар «Ўлмас полк» ўрнига қатағон қурбонлари хотираси учун акциялар ўтказилишини исташади

9 май — Хотира ва қадрлаш куни Ўзбекистоннинг айрим ҳудудларида «Ўлмас полк» тадбирлари ўтказилди.

Ижтимоий тармоқларда Андижон ва Чирчиқ шаҳарларида «Ўлмас полк» тадбирлари ўтказилгани, уларда рус миллатига мансуб бўлган ўзбекистонликлардан ташқари ўзбеклар ҳам иштирок этишгани, улар қўлларида марҳум қариндошларининг суратларини кўтариб, кўксиларига Георгий ленталари олиб, кўчалар бўйлаб юриб ўтганини кўриш мумкин.

Шунингдек, Тошкент шаҳрида жойлашган «Биродарлик қабристони»да ҳам «Ўлмас полк» тадбири ўтказилди, лекин ташкилотчиларнинг қабристондан Мустақиллик майдонигача марш қилиб бориш режаси амалга ошмади - шаҳар ҳокимлиги «жамоатчилик тартибини бузмаслик ва шаҳар йўлларида ҳаракатланишга халақит қилинмаслиги» учун оммавий тадбир кенг миқёсда ўтказилишига рухсат бермаган.

9 май куни Тошкент шаҳрида қизил байроқлар илинган автомобил ҳаракати ҳам кузатилди.

Қайд этиш керакки, шу куни бир гуруҳ ўзбек зиёлилари «Биродарлик қабристони»даги «Ўлмас полк» акциясига муқобил тарзда советлар тузуми қатағони қурбонлари Абдулла Қодирий, Фитрат, Чўлпон, Марям Султонмуродова, Олимжон Қодирий, Усмон Носир ва Файзулла Хўжаев каби истиқлолчилик ҳаракати намоёндаларининг суратларини кўтариб акция уюштиришди.

Эслатиб ўтамиз, 1999 йилнинг 2 мартида Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Абдуғаниевич Каримов 9 май кунини Ғалаба куни эмас, Хотира ва Қадрлаш куни сифатида нишонланаш ҳақидаги фармонини имзолаганди.

«Уруш фахрийлари, иштирокчилари ва урушда Қурбон бўлганларнинг оилаларидан тушаётган кўплаб илтимосномаларни, халқимизнинг, жамоат ташкилотларининг билдираётган хоҳиш-иродасини инобатга олиб, Иккинчи жаҳон урушида фашизмга қарши курашиб ҳалок бўлганларнинг, мамлакатимиз озодлиги ва мустақиллиги учун жон берган Ўзбекистоннинг барча ўғлонлари хотирасини абадийлаштириш муҳимлигини назарда тутган ҳолда, бугун ҳам сафларимизда туриб Ватан обрў-эътиборини юксалтиришга ёшларни маънавий-ахлоқий жиҳатдан тарбиялашга ҳисса қўшаётган барча кишиларнинг ҳурматини жойига қўйиш мақсадида 9 май Хотира ва қадрлаш куни деб эълон қилинсин», дейилади фармон матнида.

Бундан ташқари, ҳужжатда Хотира ва Қадрлаш кунининг умумхалқ байрами сифатида кенг нишонланишини таъминлаш барча давлат, нодавлат ва жамоат ташкилотларининг, идора ва корхоналарнинг биринчи галдаги вазифаси, барча Ўзбекистон фуқароларининг ор-номус, виждон иши ва анъанавий бурчи деб белгиланган.

«Фашизм устидан қозонилган ғалабага ҳисса қўшган, Ватанимиз мустақиллиги учун жонини, бор куч-қувватини аямаган бирор бир фахрий, бирор бир киши унутилмаслиги керак. Уларнинг ҳар бирига муносиб ҳурмат-эҳтиром кўрсатилиши шарт», дейилган фармон матнида.

Қайд этиш керакки, кўплаб ўзбекистонликлар «Ўлмас полк» ўрнига қатағон қурбонларини хотирлаш акциялари ўтказишни қўллаб-қувватлашларини билдиришган.

Телеграмдаги «Сизнинг фикрингиз» (Ваше мнение) каналида ўтказилган сўровномада респондентлардан шундай акциялар ўтказилиши жорий этилишига қандай муносабатда бўлишлари сўралган.

Сўровномада 4229 нафар киши иштирок этган, уларнинг 52 фоизи «Ўлмас полк» ўрнига қатағон қурбонлари хотираси учун акция ўтказилишини маъқуллаган. Шу билан биргаликда, сўралганларнинг 15 фоизи бундай акцияга қарши эканини, 22 фоизи ҳар икки акция ҳам ўтказилаверишига қарши эмаслигини билдиришган. 11 фоиз киши эса бу масалага бефарқлигини аён этган.

Маълумот учун, 1937-1939 йилларда Ўзбекистон ССР Ички ишлар халқ комиссарлиги «учлик»лари томонидан 41 минг нафардан ортиқ киши қамалган. Шулардан 37 минг нафардан ортиғи судланган, 6920 киши отиб ташланган.

Ўша кунларда отилган Абдулла Қодирий, Абдулҳамид Чўлпон, Абдурауф Фитрат қаторидаги зиёлиларнинг хоклари Тошкент шаҳридаги Юнусобод туманида жойлашган Оқилота қабристонига яширинча, номсиз дафн қилинган. Мустақиллик йилларида бу қабристонда ёдгорлик ўрнатилган.

Бундан ташқари, советлар даврида яна минглаб ўзбеклар ўлимига сабаб бўлган бошқа қатағонлар ҳам амалга оширилган: 20-йиллардаги қатағон, «қулоқлаштириш» даври, 40-50-йиллардаги қатағон, 80-йиллар охиридаги қатағон - «ўзбеклар иши» ва «пахта иши». 

Қатағонлар қурбонларини хотирлаш ва эъзозлаш, халқ озодлиги йўлида қурбон бўлган аждодларимизнинг порлоқ хотирасини тиклаш мақсадида 2002 йил 31 август куни «Қатағон қурбонлари хотираси» музейи очилган. Музей «Шаҳидлар хотираси» майдони марказида жойлашган.