«Ислом Каримовни алдамоқчи бўлишганди». Шоир Мирзо Кенжабек ўзбек тилига давлат тили мақомини беришдаги хотираларини эслади

Kun.uz ўзбек адабиёти масалаларига бағишланган туркум суҳбатлар лойиҳасини давом эттиради. Дастуримизнинг навбатдаги меҳмони истеъдодли шоир, моҳир таржимон ҳамда ислом ва тасаввуф таълимоти олими Мирзо Кенжабек бўлди.

Суҳбат давомида Мирзо Кенжабек ўзбек тилига давлат тили мақомини бериш ҳаракатлари, қийинчиликлари ва бу жараёндаги асосий воқеалар ҳақида сўз юритди.

«Эслайман, аммо кўп ўкинч билан эслайман. Нима учун қувонч билан эмас, дея савол беришингиз мумкин. Ўша пайтда ўзбек тилига давлат тили мақомини бериш бўйича комиссия тузилди. Бу комиссияга атоқли олим Эркин Юсупов бошчилик қилди. Комиссия аъзолари орасида фидойи олим Бахтиёр Назаров ва Акмал Саидов ҳам иштирок  этишди. Жараёнлар шундай эдики, биз ҳар битта моддани ўқирдик, қўшимчалар қўшардик, Бахтиёр Назаров эса ёзиб борардилар. Моддалар ҳамма аъзолар рози бўлсагина тасдиқдан ўтар эди. 

Ўша жараёнларда бир муаммо келиб чиқди - рус тилига қандай мақом берамиз? Рус тилини миллатлараро алоқа тили деймизми ёки бошқа баъзи давлатлар каби давлатлараро алоқа тили деймизми? Учинчи бир қараш ҳам бор эдики, бу - Украина, Эстония каби давлатлар ўзларига қонун қилиб олганидай бошқа ҳамма тиллар каби рус тилининг ҳам ривожига, равнақига ва яшашига шарт-шароитлар яратилади, деган сўз билан кифояланамизми?

Мана шу масалага келганда ниҳоятда катта баҳс бўлди. 1989 йилнинг октябрь ойининг тахминан бошларида мени Ўзбекистон компартиясининг ўша вақтдаги биринчи котиби Ислом Каримов ўз ҳузурига чақирди. Чунки рус тилининг миллатлараро тил бўлиб қолишига биргина мен қарши бўлиб қолган эдим. Аслида, бунга қалби билан ҳеч ким ҳам рози эмас эди, бироқ бу ерда сиёсат бор, тушунча бор, у ерда ҳали мустамлака даврининг тазйиқлари бор эди. Албатта, комиссия аъзолари ичида бунга эътиборсиз, лоқайд кишилар ҳам бор эди, лекин миллатининг ривожи, тили учун жон куйдиргувчи инсонлар ҳам йўқ эмасди. Улар жон-жаҳди билан тилимиз учун курашишди. Мен бу инсонларнинг номларини юқорида айтиб ўтдим. 

Ислом Каримовнинг қабулига кирганимда, у кишининг суҳбат столи устида давлат тили мақомини қабул қилган мамлакатларнинг давлат тили ҳақидаги қонунлари териб қўйилганди. У киши айтдиларки, Мирзо мана шулар орасида рус тилини миллатлараро алоқа тили демаган битта қонунни топиб беринг, мен шуни қиламан. 

Шу ўринда бир гапни айтай: даврлар келади, бир-биримиздан нуқсон излаймиз, фазилат излаймиз, Ислом Каримовнинг баъзи сўзларида мард шахс эканлигига шахсан гувоҳ бўлганман. Буни ошкор айтишимиз керак.  Ҳамма камчиликни фақат бир кишига боғлайвермасдан ўзимизнинг камчиликларимизни ҳам эътироф этишимиз лозим. 

Ўшанда мен Украина ва Эстониянинг газетаси қани, деб сўрадим. Айнан мана шу давлатларнинг газеталари йўқ эди. Демак, ўша пайтда Ислом Каримовни алдаб, мана ҳамма халқлар қабул қилди, дея ахборот беришган экан. У киши менга топиб келинг, дедилар. Мен айтдимки, «Ислом Абдуғаниевич, Мен бу ердан чиқсам қайта киритишмайди. Буни сиз буюринг, топиб келишсин». 

Бу ерда собиқ раҳбарларимизга бўлган маънавий хуружларни ҳам эслаб ўтишимиз керак. Назаримда, давлат тили ҳақидаги қонун лойиҳамиз бизни орзуларимизга етказадиган энг яхши қонунимиз бўлди ва бу рус тилида эмас, балки ўзбек тилида эълон қилинди. 

Ўшанда баъзи бир қавмлар тезлик билан гўёки халқ ҳаракатини тузишди ва  «Чтобы Москва не знал» (Москва билмасин деб) номли газета ташкил қилиб, унда гўё Ислом Каримовни Москвага билдирмаслик учун қонун лойиҳасини ўзбек тилида қабул қилиш, қонунда бир томонга ён босишда айблаб чиқишди. 

Ўшандан кейин аҳвол ўзгариб кетди. Биз 1989 йилдаги Олий Кенгаш суҳбатига ҳам киритилмадик. Мен ўша йиғинда давлат тили ҳақида нутқ сўзлашни ният қилган эдим. Афсуски, бу йиғинда катта талафотлар бўлди. Жумладан, унда рус тили миллатлараро давлат тили деб кўрсатилди.

Бир ҳақиқатни айтай, қачонки, жамиятлар ўзгарса, тузумлар ўзгарса катта империялар халққа катта бир талафотлар етказишга ҳаракат қилади», - деди шоир Мирзо Кенжабек.

Суҳбатни тўлиқ шаклда юқоридаги видео орқали томоша қилишингиз мумкин.