Кадрлар муаммоси бўйича таклифлар, ФА ва ОАК ҳақида — Математик олим билан суҳбат
|15:44 / 25.08.201924 44018 мин
Kun.uz таҳририяти бугунги илм-фан муаммолари, тадқиқотчиларга яратилган шароитлар, тизим муаммолари, инновацион лойиҳалар ва уларнинг амалий аҳамияти ҳақида туркум суҳбатларини давом эттиради. Навбатдаги суҳбатдошимиз физика-математика фанлари номзоди Эркинжон Каримов бўлди. Эркинжон Каримов жаҳон илмий жамоатчилиги эътирофига сазовор бўлган ўзбекистонлик таниқли олимлардан ҳисобланади. Ҳозирда ЎзФА Математика институти катта илмий ходими сифатида ишлаб келмоқда.
— Илмий фаолиятингиз сабаб чет элда кўп бўласиз. У жойларда Фанлар академияси тизими қандай йўлга қўйилган?
— Икки қитъадан мисол келтираман. Бири Европада жойлашган Австрия Фанлар академияси бўлса, иккинчиси Осиёнинг лидер давлати - Хитой Фанлар академиясидир.
Австрия ФА 1847 йилда ташкил топган бўлиб, ҳозирда 28та илмий тадқиқот институтини ўз ичига олган ва 1500дан ортиқ олимлар фаолиятини молиялаштирадиган, координация қиладиган катта ташкилотдир. Молиялаш асосан давлат ҳисобидан бўлиб, илмий тадқиқот институтлари илм-фаннинг замонавий тенденцияларига қараб тадқиқот йўналишларини ўзгартириб туради. Бу узлуксиз жараён ва унда ёш олимлар муҳим рол ўйнайди. Янги йўналишларни ўзлаштириш учун олимларни ойлик маошлари сақланган ҳолда узоқ муддатли стажировкалардан фойдаланишади. Академиянинг йиллик бюджети 100 млн евродан ортиқ. Яна бир эътиборга молик жиҳати «кучли мия»лар учун алоҳида дастурлар ишлаб чиқилган ва яхши молияланади. Бу дастурлар ичига аёл олимларни қўллаб-қувватлаш ҳам киради.
Хитой ФАга келадиган бўлсак, бу ташкилот 1949 йилда мавжуд илмий тадқиқот институтлари негизида ташкил топган. Кўп ўтмай дунёнинг турли илмий марказларида фаолият юритувчи 200 нафар хитойлик олимнинг ватанга қайтиши ва ФАнинг фаннинг замонавий йўналишларида фаолият юритиши бунда катта рол ўйнаган. ХФА Хитойнинг ривожланиш динамикасида муҳим рол ўйнайди. 100дан ортиқ илмий текшириш институтлари, 5та университет ва турли марказлар, 20дан ортиқ турли ҳолдинг компанияларни ўз ичига олган ХФА нафақат Хитой, балки дунёнинг бошқа мамлакатларига ҳам фан ва технологиялар соҳасида мутахассис кадрлар етиштириб беришда олдинги ўринларда турибди.
ХФАнинг ўзига хос жиҳатлари кўп, жумладан, илмий текшириш институтлари учун кадрлар етиштириб бериш борасида самарали тизим йўлга қўйилган. ХФА университетининг (University of Chinese Academy of Sciences) ўзи 44 мингдан ортиқ магистрант ва PhD’лар замонавий билим олишларига шароит яратиш билан бирга, бевосита ФА илмий-тадқиқот институтларида олинган билимларни тажриба орқали мустаҳкамлашларини таъминлаяпти. Бу университетда 1000 нафардан ортиқ халқаро талабалар ҳам таҳсил олади. Бундан ташқари, 600дан ортиқ бакалавр босқичидаги талабалар ҳам борлиги, университет кадрлар тайёрлаш даражасини борган сари мукаммаллаштириб бораётганидан дарак беради.
Мавзуга оид
ХФАнинг молиялаштириш манбаи Хитой ҳукумати бўлгани ҳолда, илмий натижаларни тижоратлаштиришнинг самарадор механизми яратилгани туфайли олинадиган қўшимча маблағлар ҳам ташкилот ривожи учун муҳим рол ўйнамоқда. Қизиқувчилар ушбу вебсайт орқали янада тўлароқ маълумот олишлари мумкин:
— Фанлар академияси келажагини қандай кўрасиз, келажакда кадрлар тайёрлаш бўйича янгича лойиҳалар қилиш мумкинми?
— Мамлакатимиз ҳали ривожланиш йўлида эканлиги, фан ва технология учун катта маблағлар ажрата олмаслигини ҳисобга олган ҳолда ФА фаолиятини ислоҳ қилишда шошмасдан, пухта ўйланган режалар асосида иш олиб боришимиз керак бўлади. Сўнгги 20 йил ичида ФА катта йўқотишларга учради. Бунинг ўзига хос объектив ва субъектив сабаблари бор, албатта. Катта йўқотиш фан учун муҳим бўлган малакали кадрларда бўлди. Молиялашнинг грантлар орқали бўлиши ҳам ойлик маошлар, ҳам штатлар сони камайишига олиб келди. Натижада шундоқ ҳам кам сондаги ёш олимлар бу соҳадан узоқлашди. Маълум бир фоизда «утечка мозгов» жараёни ҳам рўй берди. Ҳали ҳам ФА илмий ходимларининг ўртача ёши анча катта бўлиб турибди.
Ҳозирда таянч докторант ва докторантларга берилаётган стипендиялар миқдори илгаригига қараганда анча ошган, боз устига кейинги йилдан бошлаб ФА тизимига стажерлар институти қайтмоқда. Бу, албатта, ўзининг ижобий таъсирини кўрсатмай қолмайди. Ҳозирда ФА кадрларни (энг камида магистрлик дипломига эга) мамлакатимизнинг турли олий таълим муассасаларидан олади. Фан ва таълим интеграцияси бўйича маълум ишлар амалга оширилди ва сўнгги 2-3 йилда кадрлар оқими нисбатан яхшиланди. Мен бу борадаги ишларни янада такомиллаштириб, ФА қошида университет ташкил этишни таклиф қилмоқчиман. Бу таклиф қуйидаги асосларга эга:
Ўзбекистон дастлаб Марказий Осиёда, кейинчалик Осиё қитъасида «таълим марказ»ларидан бири бўлишга даъвогарлик қилмоқда. Бунинг учун халқаро рейтингларга кирган университетларимиз бўлиши керак. Ҳозирда ҳамкорликда очилаётган ва ўзимизда катта салоҳиятга эга деб ўйлаётганимиз университетларни халқаро рейтингларга киритиш осон кечмайди. Янги ташкил этиладиган университет эса халқаро стандартлар асосида фаолиятини бошласа, тез муддатда рейтинги ортиб боради. Устига устак ФА негизида, унинг лабораториялари, ноёб объектларидан унумли фойдаланиш янги ташкил этиладиган университет жозибадорлигини оширади. Мисол учун, Паркентдаги қуёш коллекторининг аналоги Францияда бор. Халқаро талаба бу йўналишда билим олмоқчи бўлса, Франциядан кўра Ўзбекистон унга кўп томонлама қулай бўлади. Биз таълим сифатини халқаро миқёсга монанд қилсак бўлди.
Ўзбекистон ФАнинг Улуғбек посёлкасида қурилиши мўлжалланаётган кампуси янги университет учун жуда мос келади. Замонавий университетлардек, шаҳардан четда, тўла автономлашган кампус бўлади.
ФА илмий-тадқиқот институтлари негизида мос факультетлар очилиб илмий ходимларни педагогик ва илмий тадқиқот жараёнларига жалб этиш мумкин. Халқаро ҳамкорликни кучайтиришда ҳам университет алоҳида аҳамият касб этади.
Университетда очиладиган магистратура ёшларни ҳам фундаментал билимга, ҳам амалий кўникмага эга бўлган, илмий натижаларни бевосита ишлаб чиқаришга татбиқ этишда муҳим рол ўйнайдиган мутахассислар етиштиришга йўналтирилган бўлади. Мисол учун, техника университетини битирган талаба ЎзМУ математика факультетини битирган талаба билан биргаликда таҳсил олиши мумкин. Ўқиладиган курслар амалий кўникмага эга бўлган талабага фундаментал билимларни беришга қаратилса, ЎзМУни битирган талабага эса амалий кўникма ва тажрибани бериш устивор бўлишига эътибор берилади.
— Чет эллик кучли савияли ўқитувчиларни жалб қилиш халқаро рейтингларга кириш омили бўлиб хизмат қиладими?
— Бунда, аввало, асосий иш жойидан sabbatical leave (пул тўланадиган йиллик таътил)олиш имконияти бор профессорларни ишга жалб қилишни ўйлаш керак. Имкониятимиз барибир чет эл университетларидек катта маошни кўтармайди. Яна бир камчиқимроқ вариант бу чет эл университетларида ишлаб нафақага чиққан тажрибали профессорларни жалб қилиш. Идеал вариантда эса халқаро стандартдаги маош таклиф қилиб очиқ конкурс асосида кадрларни танлаб олишдир.
Кези келганда айтиб ўтиб кетмоқчиманки, ҳозирда ОТМларимиздан талабалар учун чет эллик профессорлар дарс ўтишини таъминлаш борасида амалий қадамларни талаб қилишмоқда. Аксарият ҳолларда бу вазифа хўжакўрсинга бажариляпти, тизимли механизм ишлаб чиқилмади. Бунга асосий сабаб яна молиявий етишмовчилик бўлиб турибди. ОТМларнинг миллий рейтингини ишлаб чиқишда инглиз тилида ўтилган курсларга ҳам эътибор қаратишибди. ОТМларимизнинг бу категориядаги кўрсаткичлари умуман яхши эмас. Бу борада кичик бир таклифни ўртага ташламоқчи эдим. Мамлакатимизда фаннинг барча йўналишларида ҳам инглиз тилида бемалол дарс ўтувчи маҳаллий кадрларимиз топилади. Вазирлик бир ишчи гуруҳ тузиб, суҳбат асосида ана шундай кадрлар рўйхати шакллантирилса, ОТМлар билан бу кадрлар ўртасидаги муносабатлар координация қилинса мақсадга мувофиқ бўларди. ОТМларда маълум бир фанлар сараланган гуруҳларга цикл асосида дарслар ташкил қилинса ана ўша маҳаллий кадрлардан фойдаланиш яхши самара беради деб ўйлайман. Маҳаллий кадрларимиз дарс ўтиш мобайнида ОТМ ўқитувчилари учун тажриба, соҳага оид терминлар луғати, маърузалар, адабиётлар қолдиради. Шундай ташкил қилинган курсларнинг бир нечтасидан кейин ўша ОТМ ўқитувчиларининг ичидан ҳам худди шундай машғулот олиб борадиганлар чиқишига ишончим комил.
— Ҳозирда илм-фанни тижоратлаштириш бўйича ишлар кетяпти. Математика институтини ишлаб чиқаришга, саноатга кўпроқ боғлаш учун нималар қилиниши керак?
— Яқинда имзоланган президент фармонида Математика институтининг яқин ва узоқ келажакдаги фаолияти қандай йўналишда кетиши белгилаб берилган. Сиз назарда тутган илмий натижаларни тижоратлаштириш масаласи ҳам долзарб, албатта. Лекин бу тез муддатда бўладиган иш эмас. Аввало, айнан амалиёт билан боғланган масалаларнинг ўзимиз учун мосларини аниқлаб олиш керак бўлади. Буни амалга ошириш учун инновация вазирлиги «мотивацион грантлар» ажратса мақсадга мувофиқ бўларди. Айтайлик, Математика институти ва ноорганик химия институти ходимлари биргаликда айнан амалиётга тааллуқли бўлган химиявий жараёнларнинг математик моделлари устида ишлаб, керакли маълумотларни йиғиб, олинган грантнинг ҳисоботи сифатида бир неча йилга мўлжалланган, конкрет амалий мақсадга йўналтирилган илмий лойиҳани тақдим қилиши белгиланса, бевосита амалий масалалар билан шуғулланиш, пировардида, олинган илмий натижалар тижоратлашувига эришишга бир қадам ташланган бўларди.
Сир эмаски, Математика институти илмий ходимлари асосан фундаментал тадқиқотлар устида ишлашган, бирданига амалий характердаги ишларга ўтиб кетиш ҳам осон бўлмайди. Бу жараён самарали кечиши ёш олимларга бевосита боғлиқ. Бу йўлда яна бир халал берадиган фактор бу ҳозир амалда бўлиб турган илмий даража бериш тизимидир. Маълумки, бизда ҳозир 2та илмий даража – фалсафа доктори (PhD) ва фан доктори (DSc) берилади. Иккинчи даражанинг мавжудлиги ва бу даражани олиш учун қўйилган талаблар тадқиқотчиларни янги йўналишларни ўрганишга, бевосита амалий характерга эга бўлган, лекин математик томондан янги йўналиш, янги натижаларга олиб келмайдиган йўналишлардан имкон қадар қочишига сабаб бўлиши мумкин. PhD даражасига эга тадқиқотчилар кейинги илмий даражани ўйлаб эмас, балки янги тадқиқот йўналишлари, конкрет моделлар устида ишлашга ўтиши муҳим.
— Ўзингизнинг илмий фаолиятингиз ва тадқиқот ишингиз ҳақида тўхталсангиз?
— Менинг илмий тадқиқотларим кўпроқ назарий характерга эга бўлиб, Ўзбекистон учун нисбатан янги бўлган каср тартибли дифференциал тенгламалар учун чегаравий масалаларни тадқиқ этишга бағишланган. Бу йўналиш билан мамлакатимизда 90-йиллардан бошлаб шуғуллана бошлашган бўлса, ҳозирга келиб ҳам бу соҳада тадқиқотлар олиб бораётганлар кўпчиликни ташкил қилмайди. Қаралаётган соҳада типини ўзгартирувчи хусусий ҳосилали дифференциал тенгламалар аралаш типдаги дифференциал тенгламалар дейилиб, мен ўрганаётганлари диффузия ва тўлқин ҳодисаларини ифодаловчи параболик-гиперболик типдаги аралаш тенгламалардир. Бундай тенгламалар учун турли синфдаги тўғри ва тескари масалаларнинг бир қийматли ечилишига оид изланишлар олиб бораман. Умуман олганда, олинган илмий натижалар ер ости сувлари ҳаракатларини ифодаловчи математик моделларда, турли аномал диффузион жараёнларда қўлланиши мумкин.
Маълумки, аксарият ҳолларда табиий жараённинг математик модели чизиқсиз дифференциал тенгламалардан иборат бўлади. Кечаётган жараёнларни кераклича идеаллаштириш натижасида (мисол учун тор тебранишларини ўрганишда торни бир жинсли деб ҳисоблаш) моделларда чизиқли дифференциал тенгламаларни ҳам олиш мумкин ва бу тенгламаларни сифат жиҳатидан тўлароқ ўрганиш имкони бор. Олинган илмий натижалар, қурилган назариялар чизиқсиз ҳоллари учун ҳам маълум хулосалар қилишга имкон яратади.
Аралаш типдаги тенгламалар учун ўрганиладиган чегаравий масалаларнинг бир қийматли ечилишида улаш шартлари ҳам муҳим рол ўйнайди. Мен ўрганаётган масалаларда интеграл кўринишдаги, умумийроқ характерга эга улаш шартларидан фойдаланилган. Бундан ташқари, қаралаётган соҳа чегараларида бериладиган изланаётган функция қийматлари турли кўринишдаги нолокал шартлар ҳам тадқиқот олиб боришда махсус алгоритмларни қўллашни тақозо қилади. Турли типдаги каср тартибли интегро-дифференциал операторларнинг қўлланиши қуриладиган ечимлар турли махсус функциялар орқали ифода қилинишини тақозо қилса, бу функцияларнинг янги хоссаларини ўрганиш орқали ечимнинг хусусиятларини тадқиқ қилиш имконияти пайдо бўлади.
— Илмий даража бериш тизими яқин ўн йил ичида икки марта ўзгарди. Лекин муаммолар бу билан ҳам ҳал бўлганга ўхшамаяпти. Бунга таъсир қилаётган омиллар нималар деб биласиз?
— 2012 йилдан 2017 йилгача шошма-шошарлик билан киритилган, гўёки ривожланган давлатлардагидек битталик илмий даражага ўтилди. Афсуски, ўйлаб топилган бу гибрид битталик илмий даража тизими илмий соҳага кадрлар маъносида катта зарба берди. Кўплаб ёшлар бу қўл етмас илмий даражани олиш учун 5 йиллик умрларини беҳуда сарфлашди. 2017 йилнинг охирларидан бошлаб яна эски иккиталик илмий даража бериш тизимига қайтдик. Илмий даражалар номи янги, лекин мазмуни эски. Мос равишда қўйиладиган талаблар ҳам шунга яраша. Фан доктори даражаси дунёнинг кам сонли мамлакатларидагина сақланиб қолинган тизим. Илмий тадқиқотларни олиб борувчиларнинг манёврини қийинлаштиради, янги йўналишларни ўрганишга (вақт йўқотишдан қўрқилади) мотивация бермайди, халқаро илмий ҳамкорликни ривожлантиришга ҳам йўналишлар номутаносиблиги жиҳатидан халақит қилиши мумкин. Энг асосийси — бу илмий даражага эга мутахассис чет элда PhD илмий даражаси билан эквивалент сифатида қабул қилинади, ваҳоланки, унда ўша PhD илмий даражаси ҳам бўлади. Илм-фан борасида ҳам жаҳонга юз бурар эканмиз, тизимимизни ҳам уйғунлаштирганимиз яхши эмасми?
— Тадқиқотчилар учун ОАК тизими ўзини қанчалик оқлайди?
— Ривожланган давлатларда ОАК тизими йўқ. Илмий даражаларни бевосита университетларнинг ўзи беради. Университетнинг рейтингига қараб унинг илмий даражасининг обрўси ҳам шунга яраша бўлади. Биз ҳам шундай тизимга ўтамизми? Менимча, ўтсак керак. Лекин ОТМларимизнинг ҳозирги ҳолатида эмас! Бунинг учун бизга маълум бир йиллар ОАК керак бўлади. Марказлашган тарзда, умумий талаблар асосида илмий даража бериш тизимини ушлаб турмасак Ўзбекистон илмий даражасининг дунёда обрўсини тушириб қўйишимиз мумкин.
ОАК илмий даража берувчи илмий кенгашлар ишини координация қилиши керак, албатта, лекин ҳозиргидек ҳимоя жараёнига етарли асоссиз аралашувлар орқали эмас. ОАКнинг иши илмий даража олиш учун талабгорнинг иши илмий кенгашда ҳимоя жараёни тугагач бошлангани маъқул. Ҳозиргидек плагиатга текширишнинг техник экспертизаси, автореферат чиқаришга рухсат бериш, ҳимоя ҳақидаги эълон каби аралашувларни йўқотиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайман. Ҳозирги ахборот коммуникацион воситалар ривожланган даврда автореферат чоп этиш каби кераксиз талаблар олиб ташланиш вақти етди, менимча. ОАКнинг асосий вазифаси диссертация ишини холис экспертизадан ўтказиш ва барча талабларга жавоб берса, илмий даража бериш ҳақида қарор қабул қилишдир. Ўзбекистон илмий даражасининг бериш тартиби ҳамда ҳар бир илмий даража соҳиби ҳақида (ОАКга тақдим этган ҳужжатлари асосида) камида учта тилдаги маълумотларни веб-сайтига жойлаб бориши мақсадга мувофиқдир.
— Ўзбекистондаги маҳаллий илмий журналларни жаҳон даражасидаги юқори рейтингга чиқариш учун қандай вазифалар уддаланиши керак деб ўйлайсиз?
— Дунёда илмий журналлар рейтингини тузиб борувчи иккита йирик база бор. Бу Clarivity Analytics’га қарашли Web of Sciences ҳамда Elsevier’га қарашли Scopus’дир. Афсуски, Ўзбекистондаги илмий журналлардан иккитасигина бу икки базага кирган, холос. Иккала базага кириш учун ҳам маълум талаблар қўйилган. Мен бу жараённи Ўзбек Математика журнали (ЎзМЖ) мисолида тасвирлаб берсам дегандим. Бу журнал 1957 йилдан бери чоп этиб келинаётган илмий журналдир. Биз, аввало, ишни журналнинг имкон қадар кўп сонларини журнал сайтига очиқ ҳолда қўйишдан бошладик. Журнал муҳаррирларини ҳам халқаро миқёсда қилишга эътибор қаратдик. Чоп этиладиган мақолалар фақат инглиз тилида бўлиши талабини қўйдик. ЎзМЖда 2018 йилдан буён илмий мақолалар фақат инглиз тилида чоп этиляпти. Ҳар бир мақола учун алоҳида DOI беришни йўлга қўйдик. Бунинг учун ҳомийлик маблағларини жалб қилиб CrossRef билан шартнома туздик. Йилига 100тача илмий мақола чоп этиладиган журнал учун 450 АҚШ доллари керак бўлади. Турли илмий базаларда журналдаги мақолалар киритилиши учун шартномалар туздик. Мисол учун, EBSCO билан шартнома бизга текинга тушди. SCOPUS’га кириш учун илмий журналларга қўйиладиган талабларга жавоб берадиган даражага етгандан сўнг онлайн тарзда базага кириш учун ариза топширдик. Якуний жавоб 6 ойдан 1,5 йилгача бўлган муддатда бериларкан. Бу муддат ичида масъуллар журнал фаолиятини назорат қилиб борса керак. Ҳали жавобни олганимиз йўқ. Умид қиламизки, Ўзбек Математика журнали бу базага киришга муваффақ бўлади.
Мамлакатимиздаги энг муваффақиятли илмий журнал сифатида «Гелиотехника» журналини айтиб ўтсак бўлади. Бу журнал инглиз тилига Allerton Press компанияси томонидан таржима қилинади ва шу сабабдан мақола муаллифларига гонорар ҳам тўланади. Бу ҳозирги замонда камёб ҳолатлардан бири.
