Сўнгги пайтларда иқтисодиёт, жамият, маданият, хавфсизлик ва халқаро тартиб каби бир қатор соҳаларни қамраб олган мавҳумот ва ноаниқлик дунё мамлакатларини тобора кўпроқ ташвишга солмоқда. Давлат тузилиши, мафкураси ва эксклюзив сиёсий элита тармоғи туфайли кам мослашувчанликка эга бўлган Эрон ҳам бу жараённи бошдан кечирмоқда.
Фото: Ali Mohammadi/BloombergФото: Ali Mohammadi/Bloomberg
Принципларни ўзгартириш керак
Эрон айни дамда Ҳасан Руҳоний ҳукумати ҳокимият тепасига келган пайтдагидан (2013 йил) кескин фарқ қилади. Ортда қолган йиллар шуни кўрсатмоқдаки, Руҳоний кўплаб масалаларда «Б» режасини тузиб қўймаган. Бунинг асосий сабаби эса унинг тизим ичида ҳаракатлар соҳасини чекловчи тўсиқларга дуч келганидир. Айни дам унинг ҳаракатчан президент эмаслиги ва Маҳмуд Аҳмадинажотнинг ортидан бориши каби камчиликларини бир четга қўйиб туриш, эҳтимол, тўғри бўлар. Аммо вазият шуни тақозо қилмоқдаки, Эрон кўп соҳаларда ўз муносабат ва принципларини ўзгартириши лозим.
Қора булутлар қуюқлашиб бормоқда
Янги турдаги коронавирус тарқалиши уфқдаги қора булутларни янада қуюқлаштириб юборди. Шубҳасиз, мазкур вазиятда шароитга мослашувчанлик қобилиятига эга бўлганларгина «яшаб» қолиши мумкин. Чунки турли ўлчамдаги бўҳронларнинг бир вақтнинг ўзида юзага келиши ҳукуматлардан тезкор, айни пайтда, ортидан катта муаммолар келтириб чиқармайдиган чоралар кўришни талаб қилмоқда.
Мамлакат ва чет элда содир бўлаётган сўнгги воқеалар Эрон келажаги хусусида бир фикр айтиш имконини бермоқда. 2009 йилдаги «Яшил Ҳаракат» ва ундан бироз ўтгач, Яқин Шарқда юзага келган ўзгаришлар ортидан критик жараёнга кирган Теҳрон маъмурияти ҳозирда ўз қаршисидан чиққан «довон»ни қисқа муддат ичида босиб ўтолмайдигандек, назаримизда. Зотан, мамлакатдаги сиёсий тизимнинг тузилиши ҳам ушбу жараённи бошқаришга имкон бермайди.
Муаммо фақат санкциялар билан боғлиқми?
2020 йилнинг дастлабки кунларида Ислом инқилоби муҳофизларининг Ал-Қудс бўлинмаси қўмондони Қосим Сулаймонийнинг америкалик ҳарбийлар томонидан ўлдирилиши натижасида юзага келган вазият Эроннинг тартибсиз қиёфасини намоён этди. Давлатнинг эҳтимолий хатарларни ҳисобга олган ҳолда, суиқасдга ҳарбий ҳужум билан жавоб бергани тушунарли ҳол, албатта. Аммо бундан кейин содир бўлган воқеалар ривожи тамоман издан чиқиб кетди.
Биринчидан, Сулаймонийнинг дафн маросими вақтида юзага келган тиқилинчлар ўнлаб одамлар ҳаётига зомин бўлди. Қолаверса, Эрон 8 январь куни АҚШнинг Ироқдаги базаларига ракета ҳужуми уюштириш вақтида рўй берган хатолик туфайли Теҳрон халқаро аэропортидан парвоз қилган Украина самолётини уриб туширди. Натижада самолёт бортидаги 176 киши ҳалок бўлди.
Энди эса Теҳрон маъмуриятининг Сovid-19 пандемиясига қарши чора кўришга жуда кеч қолгани туфайли бугун 50 мингдан ортиқ киши касалликка чалинди, улардан 3 минг 160 нафари вафот этди.
Мавзуга оид
Мана шундай кутилмаган воқеалар содир бўлаётган бир пайтда Эрон АҚШнинг санкцияларидан муттасил озор чекмоқда ва буни ўзи ҳам шикоятомуз тарзда тез-тез ифода этмоқда. Айни пайтда Эроннинг нефть даромади тезлик билан пастга қуламоқда ва табиийки, ҳукумат бундан хавотирга туша бошлади.
Гарчи, АҚШ санкциялари фармацевтика саноатига тўғридан-тўғри таъсир қилмаса-да, ушбу сектор ҳам «санкция режими»дан «бебаҳра» қолаётгани йўқ: хорижий компаниялар Эрон билан олди-берди қилишда қийинчиликларга дуч келишмоқда. Аммо Эроннинг соғлиқни сақлаш соҳасидаги муаммоларини фақат АҚШ санкциялари билан изоҳлаш тўғри бўлмайди.
Соғлиқни сақлаш инфратузилмасининг аҳволи
Гарчи соғлиқни сақлаш инфратузилмасининг миқдорий кўрсаткичлари минтақадаги бошқа давлатларга нисбатан яхши бўлса-да, 82 миллион аҳолига эга бўлган ушбу мамлакат киши бошига ҳисоблаганда касалхоналар ва шифокорлар сони, умуман, соғлиқни сақлаш харажатлари бўйича дунёда ўртача кўрсаткичдан пастда туради. Оддий шароитларда 15 мингта жонлантириш бўлимига муҳтож бўлган Эронда бу рақам 7 мингни ташкил этади. Ҳар минг кишига 1,6 шифокор тўғри келади. Бундан ташқари, шифохоналарда асбоб-ускуналар етишмовчилиги, шунингдек, ҳудудларда шифохоналар тақсимоти бўйича номутаносибликлар бор.
«Қаршилик иқтисодиёти» амалда
Шунга ўхшаш вазият Эроннинг умумий иқтисодий тенденцияси учун ҳам хос. Давлат бугун 30 ёшгача бўлган ёш аҳолини иш билан таъминлашда бир қатор қийинчиликларга дуч келмоқда. Гарчи ҳукумат сўнгги 40 йил мобайнида аҳоли ўсишини рағбатлантириб келган бўлса-да, тобора ортиб бораётган аҳолини иш билан таъминлаш, унинг озиқ-овқат, сув ва турар-жойга бўлган эҳтиёжини тўлиқ қондириш учун етарли тузилмавий ечимлар ишлаб чиқилмади. Давлат иқтисодий сиёсатини «Қаршилик иқтисодиёти» деб номлаётган Эрон ўзининг мафкуравий муносабатини принципиал асосда давом эттирмоқда.
Трамп маъмурияти ҳам Эронни шу маънода ўз муносабатини ўзгартиришга ундамоқда. Давлатни иқтисодий соҳада кутаётган энг муҳим ноаниқлик – бу унинг иккиёқлама муносабатни ўзгартириш иродасини намойиш этиш-этмаслигидир. Бу гап Эроннинг ташқи сиёсатига ҳам тегишли: айниқса, Яқин Шарқдаги сўнгги воқеалар Эрон билан чамбарчас боғлиқ.
Минтақавий мақсадлар аниқ эмас
Эроннинг ташқи сиёсатини, хусусан, Яқин Шарқ қарашларини белгиловчи жиҳатлар мамлакатнинг амалдаги сиёсатини тушунтиришда муҳим аҳамиятга эга. Муътадилликни бўғувчи бўрттирилган таҳдидлар, ҳарбий имкониятларга бўлган чексиз ишонч, халқаро майдоннинг тартибсиз тус олгани ҳақидаги фикрлар қабули шулар жумласидандир. Шоҳ томонидан ўтган асрнинг 70-йилларида Эроннинг минтақавий таъсирини кучайтиришга қаратилган чораларни амалга оширган Эрон Ислом Республикаси 1979 йилдан сўнг минтақавий ҳаракатларни шу уч асосга кўра кенгайтирди. Ушбу ҳаракатлар 2001 йилда АҚШнинг Афғонистонга бостириб кириши билан янада кенгайиб борди ва кейинги йилларда Эрон минтақада катта таъсир доирасига эга бўлди. Бироқ бу таъсир икки жиҳати билан муаммоли эди, шунинг учун ҳам у ҳануз Эрон ишини мураккаблаштирмоқда.
Бунга кўра, Эрон минтақада ўз нуфузини сақлаб қолиш, айниқса, минтақадаги вакил кучларни назоратда ушлаб туриш учун доимий равишда катта харажатларни ўз зиммасига олишга тўғри келади. Эрон расмийларининг бир-бирига зид баёнотларига қарамай, ҳозирги иқтисодий пасайиш даврида бу жиддий муаммо туғдирмоқда.
Бундан ташқари, Эрон ушбу таъсирни сақлаб қолиш учун глобал ҳимояга эҳтиёж туймоқда. Бу борада Хитойнинг кўнгилли эмаслиги аниқ. Россиянинг қўллаб-қувватлаши эса у кутган даражада катта эмас. Эроннинг минтақавий мақсадлари аниқ эмаслиги ҳам вазиятни янада мураккаблаштирмоқда. Бу, айниқса, Яман ва Сурияда яққол кўзга ташланмоқда.
Ҳар тарафлама сиқув остида
Ливан ва Ироқ Эроннинг таъсири нисбатан кучли бўлган давлатлардир. Ушбу икки мамлакатда ҳозирги шароитда Эронни четга чиқариб ташлаш деярли имконсиз. Ироқ кўчаларида Эронга қарши кайфият тобора ортиб бораётган бўлса-да, Эрон бунга аҳамият бермаяпти. 2015 йил мартида бошланган ва бешинчи йилини якунлаган Яман урушида эса Эрон камида ўз рақиби Саудия Арабистони каби муаммоли вазиятда.
Ҳозирга қадар Ямандаги Эрон ва Саудия Арабистони бошчилигидаги кучларнинг бемаъни урушида чорак миллион одам, асосан, болалар ҳалок бўлди. Мамлакатда очлик фожиали тус олган. Янги вируснинг тарқалиши эса инқирозни янада чуқурлаштирмоқда. Гарчи халқаро ҳамжамият ўзини Яман уруши ҳақида унутиб қўйгандек тутаётган бўлса-да, аслида, урушда қатнашаётган давлатлар аллақачон ҳолдан тойган. Эрон ва Саудия Арабистонининг ўзаро душманлиги паранойя даражасига кўтарилгани минтақада жиддий муаммоларни юзага келтирмоқда.
Бундан ташқари, Яманда қийинчиликларга дуч келган Саудия Арабистони–Бирлашган Араб Амирликлари (БАА) бошчилигидаги кучлар Сурияда Эронни сиқув остига олмоқда. Эроннинг Сурия масласида Туркия ва маълум маънода Россия билан бирлик йўқотганини ҳам ҳисобга олсак, унинг аҳволи анчагина оғирлиги ойдинлашади.
Эрон олдидаги яна бир ноаниқлик
Узоқ вақт давомида БААни бошқарган Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад ибн Зайднинг 27 март жума куни Башар Асадга қўнғироқ қилгани, янги турдаги коронавирус тарқалиши муносабати билан бирдамлик хабарини бергани жуда муҳим аҳамиятга эга. Бу 2018 йил декабрь ойида Дамашқ элчихонасини расмий равишда очган БААнинг Асад билан яқинлашувига доир энг сўнгги маълумотдир.
Маълумки, Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад ибн Салмон ҳам шунга ўхшаш муносабатда бўлган ва яна Асадни ўзига мофил қилмоқчи бўлаётгани аён. Ҳар икки мамлакатнинг Асаддан кутган умумий мақсади унинг Эрондан узоқ туришидир.
Зайд Асадга қўнғироқ қилишидан бир неча кун олдин, 21-22 март кунлари БАА армияси ва америкалик 4 минг аскар Сovid-19 эпидемиясига қарамай, БААнинг «Ал-Ҳамра» лагерида ўқув-машғулот йиғинини ўтказишди. Шу асно кўрфазда ҳарорат ортаётган бир пайтда Эроннинг Суриядаги позицияси ўзгармай қолиши мумкин эмас. Қолаверса, Туркия ва Россия орасида 5 март куни Москвада эришилган келишувга Эрон ҳукумати рози эмас. Янгиланган сулҳ ҳолатини бекор қилиш учун уюштириладиган провокацияга Эроннинг бевосита алоқадор бўлиши кутилмаса-да, унинг билвосита ҳаракат қилиши ажабланарли ҳол эмас.
Қисқача қилиб айтганда, Суриядаги ўз мақсадларини янгилаш жараёни Эрон олдида турган яна бир ноаниқликдир.
Ҳаммасини вақт кўрсатади
Собиқ прзидентлардан бири Ҳашими Рафсанжани янги конституция зарурлиги ҳақида гап очар экан, юқорида баён этилган кўплаб жиҳатларга ишора қилганди. Бироқ ҳатто янги конституция ҳам Эронда муҳим парадигмавий ўзгаришларга олиб келмайди. Шуни ҳам унутмаслик керакки, замонавий Эрон тарихида сиёсий тизимлар табиий йўналишда ривожланиб борган диаграмманинг ўзи йўқ.
Эрон Ислом Республикасини кутаётган бу ноаниқликлар эҳтимол келгусида янги саҳифа очилишини таъминлар? Эҳтимол, Эрон эҳтиёж туяётган асосий нарса мослашувчанликдир? Албатта, бу каби саволларга вақт жавоб беради.
