«У очилса, водийда чироқ ўчмас экан». Ўзи ҳам электр сотиб оладиган «Тўрақўрғон» ИЭС ҳақида афсоналар қанчалик ҳақиқатга яқин?

Ҳар йили қиш келиши билан электр узилиши бошланади. Бу одатга айланиб улгурган. Шу сабаб водийда, айниқса, Наманганда анча вақтдан бери «Тўрақўрғон» иссиқлик электр станцияси бўйича халқ орасида ҳар хил миш-мишлар кўпайиб кетган ва бунга кўпчилик ҳанузгача ишонади. Хўш, бу гаплар қанчалик ҳақиқатга яқин?

Кўпчилик яхши эсласа керак, бундан 5-6 йил аввал қишда электр токи кунига атиги бир неча соат узатиладиган даврлар бўларди. Ўша вақтлар талаба эдим, китоб ўқишда қийналмаслик учун чироқ бўлган бир неча соатда фонарлар қувватини тўлдириб олардик. Ажойиб кунларнинг бирида Наманганда «Тўрақўрғон» ИЭС қурилиши ҳақида гаплар пайдо бўлди. Ўшанда кўпчиликнинг оғзида бир гап эди: «Янги ИЭС ишга тушса, бутун водийда йил бўйи умуман чироқ ўчмас экан».

«Тўрақўрғон» ИЭС ишга тушса, чироқ ўчмаслигига ишона бошлаган водийликлар бир неча йил яхши умид билан барча узилишларга бардош бериб яшади...

Ниҳоят 2019 йил «Тўрақўрғон» ИЭСнинг биринчи блоки ишга туширилди. 2020 йилга ўтиб эса синовлардан сўнг иккинчи блок ҳам электр ишлаб чиқара бошлади. Лекин «афсонавий» ИЭС ишга тушган бўлса-да, электр ўчиши тўхтамади. Ноябр ойида республика ҳудудига кириб келган совуқ иқлим сабаб узилишлар яна кўпайди ва ушбу ишлаб чиқарувчи бўйича саволлар кун тартибига чиқди. «Тўрақўрғон» ИЭСга сафар чоғида шундай саволларга жавоб топишга ҳаракат қилдик.

Маълум бўлишича, бугунги кунда «Тўрақўрғон» ИЭС тўлиқ қувват билан ишламоқда. Лекин унинг ишлаши тармоққа одамлар ўйлаганчалик таъсир ўтказмайди. ИЭС лойиҳасига асосан ҳар бир блок 450 мВт қувват билан ишлаши назарда тутилган. Бугунги кунда ИЭС ўртача 915-920 мВт қувват ишлаб чиқармоқда. Бу эса водий вилоятлари ўртача истеъмолининг (2000-2500 мВт) 45-50 фоизи, республика истеъмолининг 9-10 фоизи дегани.

Ушбу ИЭС бошқа электр ишлаб чиқарувчи корхоналар сингари умумий энерготизимга боғланган бўлиб, ундан алоҳида ишлай олмайди. Шундай бўлса-да, ҳозир «Сардор» ҳамда «Қизировот» нимстанциялари орқали 500 мВт атрофидаги қувват айнан Наманганга узатилмоқда. Наманган вилоятининг бугунги кундаги истеъмоли 620-625 мВтни ташкил этмоқда.

Хўш, нега «Тўрақўрғон» ИЭС кутилганидек водийдаги энергия таъминотини кескин яхшилай олмади? Бир нарсани унутмаслик керак: ИЭС қуриш ҳақида илк фикр билдирилган 2013-2014 йиллардаги истеъмол ҳажми бугунгидан анча кам бўлган. Шу билан бирга, Фарғона водийсининг бугунги кунда газ трубалари бўлса-да, гази ёнмаётган ҳудудларида милтираб бўлса-да, газ ёниб турган. Яъни, одамлар қишда уйни иситиш учун газдан ҳам фойдаланган. Иситишда энергиядан кўпроқ фойдаланиш эса унинг сарфини каррасига оширади.

Шу ўринда қизиқ факт: «Тўрақўрғон» ИЭС шунчалик кўп энергия ишлаб чиқарса ҳам, маъмурият бинолари учун электр энергиясини ҳудудий электр тармоқлари корхонасидан 1 киловатти учун 450 сўмдан сотиб олади. Чунки ИЭС ишлаб чиқарадиган энергия жуда юқори кучланишда ва ундан қайта ишламай фойдаланиб бўлмайди.

Аслини олганда ҳар бир соҳа сингари электр энергияси ишлаб чиқаришда ҳам аҳолининг ўсиш суръати, яшаш тарзи ҳамда ишлаб чиқариш қувватларининг ҳисоби бўйича узоқ муддатга мўлжалланган ўсиш режаси бўлиши керак, бизнингча. Ўйлаймизки, «Тўрақўрғон» ИЭС ушбу режанинг илк босқичи бўлиб хизмат қилади ва бу каби ишлаб чиқарувчи корхоналар сони кўпаяди. Водийда эса чинакамига электр ўчмайдиган даврлар келади...

Тоҳиржон Турсунов, Kun.uz мухбири