Европа Кенгаши президенти Шарл Мишел Европа Иттифоқи депутатлигига сайланиш учун кенгаш раҳбарлигидан эрта кетишини эълон қилди. Натижада, агар яқин ойларда унинг ўрнига янги номзод топиб тасдиқланмаса, ЕК раиси ваколатлари Венгрия бош вазири Виктор Орбанга ўтади. Чунки 2024 йил июл–декабр ойларида кенгашга раислик навбати Венгрияда бўлади.
“Геосиёсат” бу ҳолатни шарҳлаб бериш учун сиёсий таҳлилчилар Камолиддин Раббимов ва Жаҳонгир Акрамовни таклиф қилди.
— Европа Иттифоқи Кенгаши раҳбари қандай ваколатларга эга?
Камолиддин Раббимов: — ЕИда муҳим органлар бор. Биринчиси, ЕИга кирувчи барча давлатлар раҳбарларидан иборат Европа Кенгаши. Иккинчиси – ЕИнинг ижро ҳокимияти бўлмиш Еврокомиссия. Учинчиси – Европа парламенти.
Европа кенгаши низомига кўра, ҳар бир аъзо давлат 6 ой давомида бу кенгашга раислик қилади, яъни бир йилда иккита давлат раис бўлади. 2024 йилнинг иккинчи ярмида раислик навбати Венгрияга келади. Раиснинг вазифаси долзарб масалаларда кенгаш мажлисини чақиради, кун тартибини белгилайди, лекин қарор қабул қилиш консенсус асосида, яъни ҳамманинг розилиги билан бўлади.
Жаҳонгир Акрамов: — 2009 йилдаги Лиссабон келишувига кўра, Европа Кенгашининг президенти лавозими жорий этилганди. Бу лавозим эгаси 2,5 йилга сайланади, Шарл Мишел иккинчи марта ҳам сайланганди. Унинг асосий вазифаларидан бири – иттифоқдаги консенсусни, бирдамликни таъминлаш. Шарл Мишелнинг иккинчи раислик муддати 2024 йил ноябр ойида якунланар эди.
Европа Кенгаши йилига камида 2 марта йиғилади, фавқулодда ҳолатларда 4 мартагача йиғилган. Асосий вазифалар – бирликни таъминлаш, Европарламентга ҳисобот бериш, йирик сиёсий қарорлар қабул қилиш бўлади. Мисол учун, Украинага 50 млрд доллар маблағ ажратиш каби таклифларни ҳам беролади. Шу маънода йирик сиёсий ваколатларга эга.
Камолиддин Раббимов: — Шарл Мишел ўз шахсий манфаатларини ЕИ манфаатларидан устун қўйгани учун танқидларга учради. Ваколатидан эртароқ кетиб, Европарламентга сайловларда қатнашмоқчи.
Жаҳонгир Акрамов: — Камолиддин ака айтгандек, у ўзининг сиёсий карьерасини ўйлаб, ваколатини эртароқ тугатди. Унинг партиясида имконият катта бўлиб турибди, ҳатто Европарламент раиси бўлиши эҳтимоли ҳам бор.
Мавзуга оид
— Виктор Орбаннинг эҳтимолий раислиги Европа Иттифоқининг Украина бўйича қарорларига қандай таъсир кўрсатади?
Камолиддин Раббимов: — Экспертлар Виктор Орбанни Путиннинг Европадаги қуроли деб атайди. 2009 йилга қадар Виктор Орбан Путин ҳукуматига нисбатан танқидий қарашдаги сиёсатчи эди. Ўша йили Россияга келиб, “Ягона Россия” партияси йиғилишида иштирок этгач, унинг позицияси ўзгара бошлагани айтилади.
ЕИда ҳеч бир аъзо давлатнинг овозини инкор этиб бўлмайди, қайсидир давлат вето қўйса, ўша қарор қабул қилинмайди, ЕИнинг таъсис ҳужжатларига кўра шундай. 27 та давлатнинг барчаси розилик билдирсагина қарор қабул қилинади. Айнан Украинага берилиши керак бўлган 50 млрд доллар Виктор Орбан ветоси туфайли тўхтатилди.
Виктор Орбан евроскептик сиёсатчи сифатида кўрилади. Лекин Евроиттифоқ унга нисбатан ҳеч нарса қилолмайди, чунки у демократик йўл билан сайланган. Венгрияда сўз эркинлиги, демократия бор. Шу сабабли ЕИ уни халқ иродаси сифатида қабул қилади ва келишишга ҳаракат қилади.
Аммо Россия, Украина масалаларида келишиб бўлмаяпти. ЕИдаги Россияга нисбатан санкцияларни четлаб ўтаётган ягона давлат – Венгрия. Қолаверса, Путин Орбан билан яхши муносатда бўлгани учун Венгрияга қулай нархларда газ ва бошқа маҳсулотларни бериб келяпти.
Орбаннинг Европа кенгаши раиси бўлиши 6 ойга бўлса ҳам унинг ваколатини янада кучайтиради. Қайси масалани кун тартибига қўйишни у белгилайди.
Жаҳонгир Акрамов: — Виктор Орбан бошқарувидаги Венгрияни Бонапардчи республика деб аташ ҳам кенг тус олганди. Яъни унинг тафаккурида бутун венгерлар ери уларга тегишли деган қараш бор. Шунинг учун ҳам ўзига ўхшаш давлатларга ўхшашликни кўриш мумкин.
Виктор Орбан 1998 йилда Европа халқ партиясининг вице-президенти бўлганидан бери шу сиёсатни давом эттиради. Бундай раҳбарларга ички легитимликни сақлаш муҳим, бунинг учун эса ғалабалар керак. Унинг ўзи ҳам мен ЕИни тарк этмоқчи эмасман, балки уни эгалламоқчиман, деганди, яъни сиёсий-мафкуравий жиҳатдан. Умуман, унинг ташқи ва ички сиёсати ўнг консерватив характерга эга.
Камолиддин Раббимов: — Бу демократиянинг фундаментал қоидаларидан бири. Ғарб демократияси сиёсий савдолашувга асосланган. АҚШ, Европадаги демократик жараёнларда сиёсий кучларнинг савдолашуви одатий ҳол. Виктор Орбан ҳам доимий равишда Эрдўғанга ўхшаб савдолашишни яхши кўради.
Венгрияга берилиши керак бўлган тахминан 20 млрд евро музлатилган эди. ЕИ томонидан Украинанинг иттифоқ таркибига қўшилиши ва Украинага 50 млрд евро ажратиш масалалари кўрилди. Украинани қўшиш масаласи кўрилаётганда Виктор Орбан залдан чиқиб кетди. Пул ажратиш масаласи кўрилаётганда залга қайтди ва вето қўйди. У Венгрияга берилиши керак бўлган 20 млрд евро берилгани йўқ, нега Украинага берилиши керак, деган фикрни беряпти. Шунинг учун ҳам Зеленский Орбан билан алоҳида кўришиб, муносабатларни яхшиламоқчи, аммо Орбан бунга шошилмаяпти.
Туркий давлатлар ташкилотида Венгрия кузатувчи сифатида қатнашади. Виктор Орбан миллатчи сифатида айтадики, биз тарихан туркиймиз, гарчи христианликни қабул қилган бўлсак-да, дейди. Бир томондан Россия, Туркия, умуман туркий давлатлар билан яхши муносабатда, аммо доим Исроилни қўллаб овоз беради. Мана шундай қизиқ ҳолат мавжуд.
Жаҳонгир Акрамов: — Виктор Орбан прагматик сиёсатчи эканини ҳам таъкидлаш керак. Шу сабабли Венгрия манфаатларига кўра ҳаракат қилади. Украинага пул ажратиш масаласида Венгрия билан келишишга ҳаракат бўляпти, яъни вето қўйиш ҳуқуқини сақлаган ҳолда пул ажратиш (ажратилган пулни назорат қилган ҳолда).
Украина масаласида Орбан украиналик венгерларни ҳимоя қилиши мумкин, шунда унинг ички легитимлиги ҳам ошади, аммо бу бошқа томондан Украина суверенитетига таҳдид сифатида қабул қилиши мумкин. Шу боисдан ҳам бу кураш давом этади, яъни Украина масаласи, Россия масаласи, миллий озчилик ҳуқуқлари кабилар яқин 10 йилликда бу давом этади деб ўйлайман.
— Раислик масаласида Орбаннинг ўрнига бошқа сиёсатчи қўйилиши мумкинми?
Камолиддин Раббимов: — ЕИ бундай қилмайди. Алмаштириш уёқда турсин, бу масала кўтарилиши биланоқ ЕИдаги сиёсий парокандалик кучайиб кетади. Венгрия ҳукумати қандай бўлса ҳам, ЕИ 6 ой чидашга мажбур ва вазиятни кузатади. Юқорида айтилгандек, Орбан – прагматик сиёсатчи, у билан келишиш мумкин, фақат маълум бир нархи бор. Агар ЕИ бу борада келишувга эришса, Венгрия ҳукумати ҳам раислик даврини қониқарли ўтказишга уринади.
Виктор Орбан доим ҳам вето ишлатмайди. Венгрия – НАТОнинг ҳам аъзоси. Швеция ва Финландиянинг НАТОга қўшилиши борасида Туркия вето кўйганда Венгрия индамай турди, лекин Туркия ветосини олганидан кейин Венгрия бизнинг эътирозимиз бор, деб чиқди. Умуман, Орбан ҳукумати сиёсий савдолашишни яхши кўради.
Жаҳонгир Акрамов: — Венгриянинг раислик даври ўзига яраша синовли давр бўлади. Агар раислик бошқага берилса, евроскептицизм кучайиши ва нисбатан кичик давлатларнинг шубҳаланиши кучайишига, бирдамликка таъсир қилади. Шунинг учун ҳам раислик олинишига шахсан мен ишонмайман.
Аммо бу ерда Шарл Мишел кетса, ўрнига президент сайлаш масаласи чиқади. Мутахассислар фикрича, бир пайтлар ЕИ ташқи ишлар бўйича вакили бўлган Федерика Могерини хоним келиши ҳам мумкин. Шарл Мишел ўрнини Орбан эгаллашига кўпчилик ишонмайди. Аммо халқаро муносабатларда кутилмаган ҳолатлар ҳам бўлиб турибди.
Камолиддин Раббимов: — Юқоридаги масалаларга аниқлик киритиб кетишимиз керак. 6 ой бир давлат раислик қилади, аммо 2,5 йилга сайланадиган Европа кенгаши ижрочи раиси ҳам бор, ҳозир Шарл Мишел шу лавозимда. У Европарламентга сайланиш учун муддатидан олдин истеъфо беряпти. Айни ўша вақтда Венгриянинг раислик даври бўлгани учун Орбан кенгаш раҳбари вазифасини ҳам вақтинча бажарувчи бўлиши мумкин. Агар Шарл Мишел ўрнига бошқа номзод келса, Венгрия фақат ўзининг 6 ойлик даврида раислик қилади.
Жаҳонгир Акрамов: — 6 ойлик раислик жуда муҳим лавозим ҳам эмас, бошқалари билан солиштирганда. ЕИ номидан баёнотлар бериш, гапиришга асосан Европа кенгаши ва Еврокомиссия президентлари ҳақли бўлади. Шунинг учун ҳам Шарл Мишел ўрнига ким келиши муҳимроқ.
