Инсон бош терисида 100 мингдан 150 минггача соч фолликуласи мавжуд бўлиб, ҳар куни ўртача ҳисобда 50–100 та толанинг тўкилиши табиий янгиланиш жараёни ҳисобланади. Аммо кундалик йўқотишнинг 100 тадан ошиши сочларнинг патологик тўкилаётганидан, яъни организм ички мувозанатида жиддий ўзгаришлар юзага келганидан дарак беради. Ирсий омиллар, гормонал бузилишлар, стресс, нотўғри овқатланиш ёки айрим дори воситаларининг ножўя таъсири соч тўкилишининг турли кўринишларига сабаб бўлиши мумкин:
Нотўғри овқатланиш. Темир, рух, D витамини, биотин (B7), оқсил етишмовчилиги соч фолликулаларини заифлаштиради. Айниқса, кетогеник пархез ёки ўзини-ўзи очликка маҳкум қилиш (масалан, экстремал парҳезлар) ҳам соч тўкилишига олиб келади.
Стресс ва психологик босим. Кучли ҳаяжон, хавотир ёки руҳий босим таъсирида соч илдизлари “дам олиш” ҳолатига ўтади. Яъни улар фаол ўсишдан тўхтайди ва бироз вақт ўтгач, тўкила бошлайди. Бу жараён одатда 2–3 ой ичида юз беради ва кўплаб сочлар илдизи бир вақтнинг ўзида мўртлашади.
Гормонал мувозанат бузилиши. Аёлларда поликистик тухумдон синдроми (PSOS), туғуруқдан кейинги давр, менопауза каби ҳолатлар, эстроген ва тестостерон даражасидаги ўзгаришлар сабабли эркакларда эса диҳидротестостерон (DHT) номли гормоннинг ортиши туфайли соч тўкилади.
Медикаментоз омиллар. Қандли диабет, қалқонсимон без касалликлари, ревматоид артрит, яллиғланишли ичак касалликлари учун мўлжалланган дори воситалари, шунингдек, кимётерапия ёки антидепрессантлар соч ўсишини тўхтатиши мумкин.
Асосий турлари
Ирсий соч тўкилиши (андрогенетик алопесия): Бу турдаги соч тўкилиши наслдан-насл ўтади. Эркакларда 18–25 ёш оралиғида илк белгилари сезила бошлайди. Жараён пешона чизиғининг орқага чекиниши ёки бошнинг тепа (вертех) қисмида соч сийраклашиши шаклида намоён бўлади. Аёлларда 25–40 ёш оралиғида кузатилади, уларда эркакларникидан фарқли равишда соч бутун бош терисида тарқоқ тарзда камаяди. Пешона чизиғи сақланиб қолади, аммо соч умумий зичлиги озаяди. Мазкур турдаги алопесияни бутунлай тўхтатиш қийин бўлса-да, ташхисни эртароқ қўйиш ва тўғри даволаш билан жараённи секинлаштириш, мавжуд сочларни сақлаб қолиш мумкин. Шунинг учун дастлабки белгилар сезилганидаёқ мутахассисга мурожаат қилиш муҳим ҳисобланади.
Стресс ёки касалликдан кейинги соч тўкилиши (телоген эффлувиум): Мазкур ҳолат кўпинча стресс, туғуруқ, жарроҳлик амалиёти, юқори ҳарорат билан кечадиган инфекциялар (масалан, Covid-19) ёки овқатланишдаги етишмовчиликлардан кейин юзага келади. Одатда, бу вақтинчалик бўлиб, организм тиклангач сочлар яна ўз-ўзидан ўсиб чиқади.
