Instagram илк бор суратлар алмашиш платформаси сифатида пайдо бўлган бўлса-да, ҳозирда ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланиб улгурган. Ҳар куни миллионлаб фойдаланувчилар унда сурат, видео, “story” ва “reels”лар билан бўлишади ва асосан, энг бахтли лаҳзаларини улашади. Хўш, бу ҳолат инсон руҳиятига ижобийдан кўра кўпроқ салбий таъсир кўрсатмаяптимикан?
Гўзаллик ва мукаммаллик талаби
Instagram ва шунга ўхшаш ижтимоий тармоқлар одамларга ўзини бошқалар билан солиштиришни ўргатади. Платформадаги сурат ва видеолар кўпинча идеал қомат, қиммат машиналар, ҳашаматли уйлар, қизиқарли саёҳатлар ва мукаммал ҳаёт тарзини акс эттиради. Шу сабабли фойдаланувчи ўзини доимий равишда бошқалар билан таққослай бошлайди. Оддий кундалик ҳаёт эса Instagramʼдаги “бахтли ҳаёт”лар билан солиштирганда зерикарли, аҳамиятсиз ёки паст даражадагидек туюлади.
Психологияда бу жараён ижтимоий таққослаш (social comparision) деб аталади. Instagram’дан узоқ вақт фойдаланадиган шахсларда ўзини паст баҳолаш, ташқи кўринишидан норозилик ва “мен етарли эмасман” деган туйғу кўпроқ учрайди. Айниқса, ёшлар ва ўсмирлар “мен кимман?” деган саволга жавоб излаётган даврда бу таққослашдан кўпроқ зарар кўриши мумкин.
Instagramʼдаги идеализацияланган ҳаётлар ҳаммаси ҳам реал вазиятни акс эттирмайди. Фойдаланувчи уларни ҳақиқий ҳаёт стандарти сифатида қабул қилса, руҳий босим ошади, стресс кучаяди, оилавий низолар юзага келиши мумкин ва ҳатто турли соғлиқ муаммолари ҳам пайдо бўлиши эҳтимоли бор.
Узоқ муддат давомида ўзини бошқалар билан солиштириб яшаш эрта қариш, уйқу бузилиши ва руҳий беқарорликка олиб келади. Шунинг учун ижтимоий тармоқларда гўзаллик ва мукаммаллик талаби билан боғлиқ контентни кўришда онгли бўлиш муҳим. Фойдаланувчи доимо ёдда сақлаши керакки, лайклар ва кузатувчилар сони, шунингдек, идеал ҳаёт тасвирлари — бу фақат рақамлар ва суратлар. Ҳақиқий бахт инсоннинг реал ҳаёти, ички тинчлиги ва муносабатларида намоён бўлади.
Like ва “follower”лар босими
Инстаграм’да “like” ва “followers”лар сони кўпчилик учун ўзини қадрлаш мезонига айланиб қолди. Оддий рақамлар сифатида кўринган бу кўрсаткичлар аслида инсон руҳиятига кучли таъсир қилади. Пост кам лайк тўпласа, фойдаланувчи ўзини қизиқарсиз, ортиқча ёки эътиборсиз ҳис қилади. Натижада кайфият пасайиши, тушкунлик, хавотир ва ўзига нисбатан ишончсизлик кучаяди. Кўплаб психологик тадқиқотларда қайд этилишича, айниқса ўсмирлар ва ёшлар ташқи баҳолашга кўпроқ боғланади, чунки улар идентитетини шакллантириш жараёнида бўлади.
Лайклар психологик жиҳатдан
