Туркиядаги ўзбек келинлар: улар қандай ҳуқуқларга эга?

Туркияда аёлларнинг сиёсий ва ижтимоий ҳаётдаги ҳуқуқлари 1934 йил 5 декабрда Мустафо Камол Отатурк ташаббуси билан тўлиқ эътироф этилган. Шу санада аёлларга сайлаш ва сайланиш ҳуқуқи берилиб, мамлакатда тенг ҳуқуқли жамият шаклланишига йўл очилган. Орадан бир йил ўтмасдан турк аёллари парламентга ўз номзодлари билан кириб келган.

Туркиядаги янги воқелик — ўзбек келинлар сони ошиб бормоқда

Сўнгги йилларда турк фуқаролари билан турмуш қурган хорижлик аёллар орасида ўзбекистонликлар биринчи ўринни эгалламоқда. 2023 йил статистикасига кўра, Туркияга келин бўлган ҳар 10 нафар хорижлик аёлдан бири — ўзбек.

Бироқ шу билан бирга, уларнинг катта қисми Туркия қонунчилигидаги аёлларга тегишли ҳуқуқлардан хабардор эмас. Бу эса айни пайтда ҳуқуқий муаммолар, оилавий келишмовчиликлар ва турмушда босим ҳолатларида ўзбек аёлларини ҳимоясиз қолдириши мумкин.

Туркиядаги ҳуқуқий тизим Ўзбекистонникидан фарқ қилади. Шу боис мигрант аёллар учун никоҳ, мулк, меҳнат ва болалар ҳуқуқи бўйича қонун нормаларини билиш жуда муҳим.

Никоҳ ва оила ҳуқуқлари

Туркияда никоҳ — фақат диний маросим эмас, балки ҳуқуқий битим саналади. Қонунга кўра, эр-хотинлар тенг ҳуқуқларга эга.

Туркия Конституциясининг 41-моддаси: “Оила жамиятнинг асосидир ва эр-хотин тенглиги асосида қурилади.”

Турк фуқароси билан турмуш қурган аёл эркин юриш, ижтимоий ҳаётда қатнашиш, тадбирларга бориш, ўқиш ёки ишлаш ҳуқуқига эга. Эр уни уйда қолишга мажбур қилиш ёки ижтимоий алоқаларни чеклаш ҳуқуқига эга эмас. Аёл касб танлаш, карьера қилиш, таълим олиш ёки бизнес очиш учун эридан рухсат сўрашга мажбур эмас. Ҳомиладорлик сабабли ишдан бўшатиш ёки камситиш тақиқланган. Эр-хотиннинг никоҳдан олдинги мулки шахсий ҳисобланади. Никоҳ даврида олинган мулк эса, агар никоҳ шартномаси бўлмаса, умумий мулк сифатида қаралади. Ҳомиладорлик таътили, туғуруқдан кейинги таътил ва бола парвариши учун рухсат қонун билан кафолатланади. Ҳомиладор аёлни ишдан бўшатиш тақиқланган.

Ажрим ҳолатида аёлнинг ҳуқуқлари қандай таъминланади?

Агар никоҳ бекор қилинса, қуйидаги ҳуқуқлар қонун билан ҳимоя қилинади: агар аёл ишламаса, болаларни тарбиялаётган бўлса ёки меҳнат қобилияти чекланган бўлса, нафақа талаб қилиш ҳуқуқига эга. Ажримда суд боланинг манфаатларини асосий ўринга қўяди. Агар оилада зўравонлик бўлган бўлса, суд кўп ҳолларда онани устун қўяди. Мулкни тақсимлашда никоҳ даврида топилган мулк (агар шартнома бўлмаса) икки тараф ўртасида бўлинади. Никоҳдан олдинги мулк эса эгасида қолади. Агар оилада зўравонлик ҳолати кузатилган бўлса аёл эркакни уйдан чиқаришни талаб қилиш, эрга яқинлашмаслик буйруғини олдириш ёки шошилинч ажрашишни талаб қилиш ҳуқуқига эга.

Чет эллик келинлар учун ҳуқуқий аҳамиятли жиҳатлар

• Туркия фуқароси билан расмий никоҳ қургандан кейин, чет эллик аёл ҳам Туркия қонунларида белгиланган барча ҳуқуқларга эга бўлади.
• Никоҳ асосида бериладиган яшаш рухсатномаси одатда 1–3 йилга берилади. Учинчи йилдан кейин фуқароликка ариза бериш мумкин.
• Агар никоҳ ажрашиш билан тугаса ва бошқа асослар бўлмаса, яшаш рухсатномаси бекор қилиниши мумкин.
• Фақат шаръий никоҳ тузилган ҳолларда эса аёлга қонуний ҳимоя ва расмий ҳуқуқлар берилмайди.