Хитой асосчиси Мао ҳақидаги муҳим маълумотлар акс этган ҳужжатлар АҚШ ҳудудида қолади

Стэнфорд (АҚШ) университети замонавий Хитой давлати асосчиси Мао Цзэдун собиқ котибининг кундаликларини сақлаши мумкин. Бу ҳақда Калифорния (АҚШ) суди қарор чиқарди, деб хабар берди BBC.

Умрининг сўнгги йилларида Хитой Коммунистик партиясини (ХКП) танқид қилиш билан танилган юқори мартабали амалдор Ли Руи ҳозир қимматли тарихий ёзувлар ҳисобланган кундаликларни қунт билан юритган.

Ли кундаликларини унинг қизи Стэнфордга совға қилган. Аммо унинг ўлимидан сўнг, беваси ҳужжатларни Пекинга қайтариш учун судга мурожаат қилди. Стэнфорд бу ишни Хитой ҳукумати цензурасига қарши кураш сифатида расмийлаштирди, у кундаликларнинг қонуний эгаси эканини ва агар улар қайтарилса, ёзувлар тақиқланишини таъкидлади.

31 март куни суд Стэнфорддаги Ҳувер институтига қилинган хайр-эҳсон «қонуний ва Лининг хоҳишига мос» деган қарорга келди.

Аниқланишича, Ли Руи «Хитой Коммунистик партияси ўз кундалигини махфийлаштириши, цензура қилиши, таҳрирлаши ёки йўқ қилиши мумкин» деб ҳисоблаган ва уларни «Хитойдан олиб чиқиб кетиш ва Ҳуверга совға қилиш мақсадида» қизига топширган.

Суд қарори «замонавий Хитой тарихи ҳақидаги энг қимматли ҳикоялардан бири ўрганиш учун мавжуд бўлишини кафолатлайди», деди АҚШ собиқ давлат котиби, ҳозир Ҳувер институти директори Кондолиза Райс.

Ҳужжатлар орасида Ли 1938 йилдан 2019 йилгача юритган кундаликлар, ХКП бошқарувининг катта қисмини қамраб олган ёзишмалар, учрашувлар баённомалари, унинг фаолиятига оид қайдлар, шеърлар ва фотосуратлар мавжуд.

Унинг кундаликлари машҳур бўлиб, у Тянанмен майдонидаги қирғинни балкондан кузатган гувоҳнинг «Қора дам олиш кунлари» деб номланган ҳикоясини ҳам ўз ичига олади. Бу Хитойда камдан-кам муҳокама қилинадиган жуда нозик масала. Унинг ҳикоясида айтилишича, аскарлар майдонда тўпланган намойишчиларга қарата ўқ узган, зирҳли техника намойишчилар томонидан қурилган баррикадаларни вайрон қилган, майдон атрофидаги биноларни, жумладан, у жойлашган бинони ўққа тутган.

Ислоҳотчилик қарашлари билан танилган ХКП таниқли арбоби Ли партия оқсоқоли сифатида ҳурматга сазовор бўлган, аммо раҳбарларни, жумладан, раис Си Жинпингни шафқатсиз ва кескин танқид қилгани учун ёлғизланиб қолган. Унинг асарлари цензурага учради, китоблари эса Хитойда тақиқланди.

Унинг қизи Ли Нанян 2014 йилда, у ҳали тирик бўлганида, ҳужжатларини Стэнфордга топшира бошлади. 2019 йилда унинг ўлимидан сўнг, бу отасининг истаги эканини айтди.

Шу йили Лининг иккинчи хотини Чжан Ючжен Хитойда ўгай қизи Ли Нанянга қарши даъво қўзғатди. Чжаннинг таъкидлашича, Ли ҳужжатлари Стэнфордга ноқонуний равишда топширилган. Пекин суди унинг фойдасига қарор чиқарди ва Ли Нанянга кундаликларни қайтариш мажбуриятини юклади.

2024 йилда Калифорнияда бошланган суд жараёни Стэнфорд томонидан АҚШда Чжанга қарши қўзғатилган алоҳида даъвога тааллуқли бўлиб, университет ўзини Ли Руи ҳужжатларининг қонуний эгаси деб эълон қилишни сўради.

Калифорния суди Пекин суди қарорини АҚШда ижро этиб бўлмаслигини маълум қилди. Унда, шунингдек, Хитой даъвоси аслида Чжан томонидан қўзғатилмагани, балки унинг иродасига қарши қўзғатилгани, Чжан Ли Нанянни судга беришни шахсан хоҳламаслиги ҳақида баёнот берганини таъкидлайди.

Суд Хитой даъвоси, катта эҳтимол билан, ХКП томонидан қўзғатилган деган хулосага келди. Кейинчалик, суд жараёнида Чжан вафот этди.

31 март куни Стэнфорд адвокатларининг таъкидлашича, Ли Руи «ўз кундаликлари ва суҳбатларида Ҳувер институти томонидан ўзининг тарихий ҳужжатларини сақлаб қолинишини қўллаб-қувватлаш ниятида эканини жуда аниқ кўрсатган».

«Биз суднинг қароридан жуда мамнунмиз, жаноб Лининг хоҳиши инобатга олинади ва бу муҳим материаллар Ҳувер ва Стэнфордда қолади ва барча қизиқувчилар учун очиқ бўлади», деди улар.