Яқин Шарқдаги вазият: музокаралар бошланиши арафасида томонлар бир-бирини айбламоқда

Эрон Ҳўрмуз бўғозини блоклашни давом эттирмоқда

Жумага ўтар кечаси (Вашингтон вақти билан пайшанба куни) АҚШ президенти Доналд Трамп Trith Social ижтимоий тармоғида давомли постлар эълон қилиб, Эронни икки ҳафталик ўт очишни тўхтатиш келишувини бузишда айблади.

«Эрон Ҳўрмуз бўғози орқали нефт ўтишини таъминлаш масаласини жуда ёмон – ҳатто инсофсизларча деса ҳам бўлади – уддаламоқда. Бу биз тузган келишув эмас!» – деб ёзди АҚШ президенти.

Трамп шунингдек ўзига етиб келган маълумотларга кўра, Эрон Ҳўрмуз бўғозидан ўтаётган танкерлардан пул талаб қилаётганини айтиб, бундай йўл тутмасликни талаб қилган. «Улар бундай қилмагани маъқул, агар шундай бўлса, уларга буни зудлик билан тўхтатишни маслаҳат бераман», – деб ёзди у.

Яна бир постида эса у «тез орада Эрон ёрдамида ёки унинг иштирокисиз нефт ўта бошлаши» ҳақида гапирган, аммо бу айнан қандай рўй беришига аниқлик киритмаган.

Эрон Ҳўрмуз бўғозини кемалар қатнови учун очиши –  Трамп томонидан эълон қилинган вақтинча ўт очишни тўхтатиш режимининг асосий шартларидан биридир.

Трампнинг эълонидан кейин Ҳўрмуз бўғозидан кемалар ўтиши чекланган форматда тикланганди. Reuters агентлиги маълумотига кўра, сулҳдан кейинги биринчи куни бўғоздан нефт маҳсулотлари юкланган биргина танкер ҳамда яна бешта юк кемаси ўтказилган. AFP агентлиги аниқлашича, Яқин Шарқдаги сулҳ бошланганидан буён бўғоздан ўтган кемаларнинг жами сони 10 тани ташкил этмоқда. Бу эса урушдан олдинги давр кўрсаткичлари билан солиштирганда жуда камтарона рақамдир – урушгача жаҳондаги ташиладиган нефтнинг 20 фоизи ушбу сув йўлига тўғри келарди ва кунига ўртача 140 танкер бўғоз орқали ҳаракат қиларди.

Исроил Ливанни ўққа тутишни давом эттирмоқда

Эрон энди бўғозни яна ёпиб қўйган. Теҳрондагилар буни Исроил қўшни Ливан ҳудудини ўққа тутишни давом эттираётгани билан изоҳлаган.

Жума куни тонгда исроиллик ҳарбийлар Ливандаги 10 та ракета учириш қурилмасига зарбалар йўлланганини маълум қилди, уларнинг иддао қилишича, «Ҳизбуллоҳ» пайшанба куни шу нуқталардан Исроил шимолини ўққа тутганди. Бундан ташқари, Исроил мудофаа армияси Эрон томонидан қўллаб-қувватланадиган ушбу гуруҳ Исроил томон учирган ракеталар тўхтатиб қолинганини билдирган. «Ҳизбуллоҳ» Исроил шимолидаги Ҳайфа шаҳридаги ҳарбий инфратузилма иншоотларини нишонга олганини маълум қилган.

Исроил ва «Ҳизбуллоҳ» ўртасидаги зарбалар алмашинуви АҚШ томонидан 8 апрел куни эълон қилинган сулҳ даврида кузатилмоқда. Сулҳнинг биринчи куниёқ исроиллик ҳарбийлар Ливан ҳудудига уруш бошидан буён энг йирик зарбаларини йўллаганди. Ливан ҳукумати маълумотларига кўра, мамлакат жанубидаги шаҳарлар ўққа тутилиши оқибатида 300 дан ортиқ киши ҳалок бўлиб, мингдан ортиқ киши яраланган.

Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳу 9 апрел куни кечқурун Ливан ҳукумати билан музокаралар бошланаётгани ҳақида маълум қилди. У буни «Ливан ҳукумати бир неча бор илтимос қилгани»ни таъкидлаган. 

Унинг сўзларига кўра, бу музокараларда муҳокама қилинадиган асосий масалалар «Ҳизболлоҳ»ни қуролсизлантириш ҳамда Исроил ва Ливан ўртасида тинч муносабатлар ўрнатилиши бўлади.

Ливан президенти Жозеф Ауннинг идораси ҳозирча унинг баёноти юзасидан муносабат билдирмади.

NBC News телеканалига берган интервюсида Доналд Трамп Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳу АҚШ ва Эрон ўртасидаги музокаралар арафасида Ливан бўйлаб зарбаларни қисқартиришга ваъда берганини айтди.

«Мен Биби билан гаплашдим ва у ўз ҳаракатларида янада вазминроқ бўлмоқчи. Мен шунчаки ўзимизни бироз вазминроқ тутишимиз керак деб ҳисоблайман», – деган Трамп Исроил бош вазири билан ўтказилган телефон мулоқотидан кейин.

Ливанлик юқори мартабали мулозим Reuters агентлигига Ливан сўнгги бир кун ичида Исроил билан кенгроқ музокаралар учун шароит яратиш мақсадида вақтинчалик сулҳ тузишга эришганини маълум қилиб, уларни АҚШ ва Эрон ўртасидаги сулҳ билан бир хил бўлган «алоҳида канал, лекин бир хил модел» деб таърифлади.

Reuters агентлигининг Исроилдаги манбасига кўра, Исроил ва Ливан ўртасидаги музокаралар келаси ҳафта Вашингтонда бошланиши кутилмоқда. Давлат департаменти вакили ҳам «ўт очишни тўхтатиш бўйича давом этаётган музокараларни муҳокама қилиш» учун келаси ҳафта учрашув бўлишини тасдиқлаган.

Бироқ, кенг маънода, Исроилнинг Ливан ҳудудини ўққа тутишда давом этиши АҚШ, Исроил ва Эрон ўртасида Исломободда бўлиб ўтадиган музокараларда муҳокама қилиниши керак бўлган эҳтимолий сулҳ шартлари масаласида келишмовчиликлар борлигининг ёрқин намунасидир.

Исроил ва АҚШ ўт очишни тўхтатиш режими Ливанга тааллуқли эмаслигини таъкидлаган, Эрон эса Исроилнинг Байрут ва Ливаннинг бошқа шаҳарларига ҳужумларини тўхтатишни сулҳнинг энг муҳим шарти деб атамоқда ҳамда Исроил Ливанга зарба беришни тўхтатмагунча Ҳўрмуз бўғозини кемалар қатнови учун очишдан бош тортмоқда. Эрон парламенти спикери Муҳаммад Боқир Ғолибоф ҳам Ливан ва Эроннинг бошқа иттифоқчилари ўт очишни тўхтатиш келишувининг бир қисми эканини айтган.

Ушбу можарода воситачилик қилаётган Покистон ҳам бунга қўшилади

Томонларнинг баёнотлари вазиятни боши берк кўчага етакламоқда: Доналд Трамп Эрон «ҳақиқий тинчлик келишуви» шартларини бажармагунича америкалик ҳарбийлар минтақани тарк этмаслигини ваъда қилган, Эрондагилар эса «АҚШнинг тажовузи тўхтамагунича» Ҳўрмуз бўғози очилмаслигини маълум қилган.

Шанба куни музокаралар

Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи ҳамда Эрон парламенти раҳбари Муҳаммад Боқир Ғолибоф бошчилигидаги эронликлар делегацияси аллақачон Покистон пойтахти Исломобод шаҳрига етиб келгани айтилмоқда. Бу ерда 11 апрел куни АҚШ вице-президенти Жей Ди Вэнс бошчилигидаги Америка делегацияси билан тинчлик музокаралари бошланиши режалаштирилган.

Эроннинг Покистондаги элчиси Ризо Амири Могадам музокаралар Эрон томонидан таклиф этилган 10 та бандга асосланишини маълум қилган.

Эрон давлат нашрларига кўра, бу тинчлик режаси бутун Яқин Шарқда ўт очишни тўхтатиш, ислом республикасига қайтадан ҳужум қилинмаслиги бўйича кафолат, Ҳўрмуз бўғози устидан Эроннинг тўлиқ назорати, унинг уранни бойитиш ҳуқуқини тан олиш, барча санкцияларни бекор қилиш ҳамда товон тўланишини назарда тутади.

Трамп Исломободдаги музокараларда тинчлик келишувига эришиш бўйича «жуда оптимистик кайфиятда» эканини, чунки Эрон «барча нарсага розилиги»ни айтган.

Аммо Эрон томони Ливанда ўт очиш тўлиқ тўхтатилмагунича музокараларга киришмоқчи эмас.