Хорижлик инвесторларнинг ер «сотиб олиши»: хавотирлар ва ҳуқуқий кафолат ҳақида

Аслида чет эл фуқаролари ва компанияларига ер қандай асосларда ажратилади? Завод ёки бошқа объект қурилиши ушбу ернинг хорижий компания мулкига ўтганини билдирадими? Шу каби масалаларни ҳуқуқшунос Шерзод Пирматов таҳлил қилади.

Сўнгги йилларда Ўзбекистон ва хорижий мамлакатлар ўртасидаги иқтисодий ҳамкорлик сезиларли фаоллашди. Чет эл компаниялари иштирокида саноат, энергетика, автомобилсозлик, транспорт ва бошқа соҳаларда йирик лойиҳалар амалга оширилмоқда.

Инвестициялар ҳажми ошиши билан бирга, Ўзбекистонда чет эл компаниялари иштироки кенгайиб, мамлакатга келаётган хорижликлар сони ҳам ортмоқда. Бу эса жамоатчилик орасида турли саволлар ва хавотирларни юзага келтирмоқда.

Хусусан, ижтимоий тармоқларда «хориж компаниялари, айниқса, хитойликлар Ўзбекистон ерларини сотиб оляптими?», «хитойлик инвесторларга катта ҳудудлар бериб юборилмаяптими?» каби саволлар кўп муҳокама қилинмоқда. Айримлар йирик инвестиция лойиҳалари учун ер ажратилишини мамлакат ерларининг хорижликлар қўлига ўтиши сифатида баҳоламоқда.

Аслида хорижий компанияга ер ажратилиши нимани англатади? Бошқа давлат инвесторлари Ўзбекистондан ер сотиб олиши мумкинми? Завод ёки бошқа объект қурилиши ушбу ҳудуд хорижий компания мулкига ўтганини билдирадими?

Бу саволларга жавоб топиш учун Ўзбекистон қонунчилигида ерга эгалик қилиш ва ундан фойдаланиш қандай тартибга солинганини кўриб чиқамиз.

Ер сотилиши ва ердан фойдаланиш ҳуқуқи — икки хил тушунча

Ер ҳар қандай давлат учун энг муҳим ресурслардан бири ҳисобланади. Шу сабабли мамлакатларда ер муносабатлари алоҳида қонунчилик орқали тартибга солинади.

Ўзбекистон Конституциясининг 68-моддасида ер, ерости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий ресурслар умуммиллий бойлик экани, улардан оқилона фойдаланиш зарурлиги ва улар давлат муҳофазасида бўлиши белгиланган.

Ер билан боғлиқ муносабатлар эса Ер кодекси орқали тартибга солинади. Қонунчиликда ерга нисбатан бир нечта ҳуқуқ шакллари мавжуд. Масалан, ер мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлиши ёки ундан ижара асосида фойдаланилиши мумкин.

Шу сабабли бирор корхона ёки инвесторга ер майдони ажратилиши автоматик равишда «ер сотилди» деган маънони англатмайди. Бунда айнан қандай ҳуқуқ берилгани муҳим ҳисобланади.

Ўзбекистон Ер кодексининг 17-моддасига кўра, чет эллик фуқаролар ва юридик шахслар, фуқаролиги бўлмаган шахслар, чет эл инвестициялари иштирокидаги корхоналар ер участкаларига фақат ижара ҳуқуқи асосида эга бўлиши мумкин.

Яъни хорижий инвестор Ўзбекистонда ишлаб чиқариш корхонаси ташкил этиши, завод қуриши ёки бошқа лойиҳа амалга ошириши ер участкаси унинг шахсий мулкига айланишини билдирмайди. Инвестор фақат қонунчиликда белгиланган тартибда ердан вақтинча (ижара шартномаси муддатида) фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлади.

Ижара ҳуқуқи нимани англатади?

Кўпинча ер атрофидаги муҳокамаларда «ижара» ва «эгалик» тушунчалари аралашиб кетади. Ер кодексига кўра, ижара — ер участкасидан шартномада белгиланган муддат давомида ҳақ эвазига фойдаланиш ҳуқуқидир.

«Ижара тўғрисида»ги қонуннинг 3-моддасига кўра ер (қишлоқ хўжалиги учун ажратилган ерлар ижарага фақатгина қишлоқ хўжалик маҳсулотлари етиштириш учун берилади) ва бошқа табиий ресурслар ижара муносабатларининг объектидир.

Чет эл юридик ва жисмоний шахслари ҳам ижара субъектлари бўла олади.

Оддий қилиб айтганда, ижарачи ерда келишилган фаолиятни амалга ошириши мумкин, бироқ бу ернинг ҳуқуқий эгаси ўзгарганини англатмайди. Бундан ташқари, қонунчиликда ижарага берилган ер участкалари олди-сотди, ҳадя ёки айирбошлаш объекти бўлиши мумкин эмаслиги белгиланган. Яъни ижарачи ерни ўз мулки сифатида сотиши ёки бошқа шахсга ҳадя қилиши мумкин эмас.

Шу билан бирга, қонунчиликда айрим ҳолатларда ижара ҳуқуқи ва унга боғлиқ мажбуриятларни бошқа шахсга ўтказиш имконияти мавжуд. Бироқ бу ер участкасининг сотилиши ёки ерга мулк ҳуқуқи бошқа шахсга ўтишини англатмайди.

Умуман олганда, Ўзбекистонда сўнгги йилларда ер муносабатларини тартибга солиш бўйича қатор ислоҳотлар амалга оширилди.

2026 йил 21 апрелда президент Шавкат Мирзиёев раҳбарлигидаги йиғилишда сўнгги беш йилда ер ажратиш ваколати ҳокимлардан олиниб, ер участкаларини аукцион орқали реализация қилиш тартиби жорий этилгани таъкидланганди. Ушбу даврда 616,3 минг гектар ер аукцион орқали ажратилди, бюджетга 1,4 триллион сўм тушум таъминланди.

Давлат раҳбарига тақдим этилган таклифларда ер муносабатларида хорижий тажрибадан фойдаланиш ва замонавий технологияларни жалб қилиш билан бирга, миллий манфаатларни ҳимоя қилиш зарурлиги ҳам қайд этилди.

Хорижлик инвесторларга ер қандай шартларда берилади?

Йирик инвестиция лойиҳаларини амалга оширишда ер масаласи муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Чунки завод қуриш, логистика маркази ташкил қилиш ёки ишлаб чиқариш объектини ишга тушириш учун маълум ҳудуд ва инфратузилма талаб қилинади.

Шу билан бирга, хорижий инвесторларга ер бериш тартиби қонунчилик билан чегараланган. 2026 йил апрел ойидаги тақдимотда хорижий инвесторларнинг қишлоқ хўжалиги ерларидан фойдаланиш тартибини қайта кўриб чиқиш масаласи ҳам кўтарилган.

Унга кўра, хорижий инвесторлар учун қишлоқ хўжалиги ерлари фақат вилоят ҳокимликлари ҳузуридаги дирекциялар орқали, қиймати камида 10 миллион доллар бўлган инвестиция лойиҳалари доирасида, яйлов, лалми ва фойдаланишдан чиққан ерларни қайта айланмага киритиш шарти билан иккиламчи ижара асосида ажратилиши таклиф қилинган.

Шунингдек, қишлоқ хўжалиги ерларини олиш бўйича аукционларда фақат маҳаллий деҳқон ва тадбиркорлар иштирок этиши кераклиги қайд этилган. Мудофаа, чегара ҳудудлари, тарихий-маданий ерлар ва ўрмон фонди ерлари эса фақат мамлакат фуқароларига берилиши белгиланиши айтилган.

Ер ижараси ҳақида гап кетганда, бир жиҳатни инобатга олиш керак: йирик ишлаб чиқариш лойиҳалари қисқа муддатда амалга ошмайди. Завод қуриш, ускуналар олиб келиш, янги технологияларни жорий қилиш ва мутахассислар тайёрлаш катта вақт ҳамда маблағ талаб қилади. Шу сабабли халқаро тажрибада инвесторлар учун ерга эгалик қилиш эмас, балки ундан узоқ муддатли ва кафолатланган фойдаланиш механизмлари қўлланади.

Жаҳон банки блогида эълон қилинган таҳлилда ҳам ерга бўлган ҳуқуқларнинг аниқ белгиланиши замонавий иқтисодиёт учун муҳим омиллардан бири экани қайд этилади. Муаллифларга кўра, самарали ер бошқаруви тизими фуқаролар ва бизнесга инвестиция киритишда ишонч беради. Хусусий сектор эса ишлаб чиқариш объектлари, тижорат бинолари ва бошқа лойиҳаларни амалга ошириш учун ердан фойдаланиш имкониятига муҳтож.

Инвестиция миқдори ошиши ер сотилиши дегани эмас

Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги маълумотларига кўра, 2025 йилда Ўзбекистонда ўзлаштирилган хорижий инвестициялар ҳажми 43,1 миллиард долларга етди. Бу аввалги йилга нисбатан 24 фоизга кўп. Шундан 38,2 миллиард доллар тўғридан тўғри хорижий инвестициялар ҳиссасига тўғри келган.

Вазирлик маълумотида Хитой, Россия, Туркия, Саудия Арабистони ва БАА билан ҳамкорликнинг ривожланиши инвестициявий фаоллик ошишининг омилларидан бири сифатида қайд этилган.

Хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва ер ресурслари устидан назоратни сақлаб қолиш бир-бирига зид жараён эмас. Бунда асосий масала — инвесторларга аниқ ва барқарор ишлаш имкониятини яратиш ҳамда ер муносабатларини қонун асосида тартибга солишдир.

Ўзбекистон қонунчилигида хорижий инвесторларнинг ерга бўлган ҳуқуқлари алоҳида тартибга солинган. Чет эллик фуқаролар, хорижий компаниялар ва чет эл инвестицияси иштирокидаги корхоналар ер участкасидан фойдаланиш имкониятига эга бўлиши мумкин. Аммо бу ернинг уларга сотилиши ёки мулк сифатида ўтишини англатмайди.

Инвестиция лойиҳаси учун ер ажратилиши — ишлаб чиқариш, янги технологиялар ва иқтисодий фаолият учун шароит яратиш механизми ҳисобланади. Ерга эгалик қилиш масаласи эса қонунчиликда белгиланган алоҳида тартиблар асосида ҳал қилинади.

Ер вақти-соати билан давлатга қайтади

Ижара тўғрисидаги қонунга кўра ижара шартномаси тугатилгач, ижарачи мулк, ер ва бошқа табиий ресурсларни шартномада айтиб ўтилган ҳолатда ижарага берувчига ўз вақтида қайтаришга мажбурдир.

Агар ижарачи ижарага олинган мулкнинг ҳолатини ёмонлаштирган бўлса ёки уни ўз вақтида эгасига қайтармаса, шунинг оқибатида етказилган зарарни ижарага берувчига тўлашга мажбур.

Шерзод Пирматов
ҳуқуқшунос