Англия ва Аргентина нега бир-бирини ёмон кўради? Ашаддий душманлик тарихи

Қизил ва сариқ карточкалар жорий этилишига сабаб бўлган воқеа, «Аср ўғрилиги», Марадонанинг қўлда урилган голи, юз йилликнинг энг яхши голи, Фолкленд уруши учун қасос ва Бекҳэмнинг карьерасини барбод қилиши мумкин бўлган четлатиш. Буларнинг барчаси Англия – Аргентина ўйинларида содир бўлган. Ўйинлардаги юқори ҳарорат туфайли футболчилар бир-бирига оғир жароҳат етказмаслиги ва трибуналарда қонли тўқнашувлар рўй беришидан қочиш учун бу жамоалар ўртасида ўртоқлик учрашувлари ўтказилмайди. Аммо бугун улар ЖЧ яримфиналида бир-бирига қарши майдонга чиқишига тўғри келади.

15 июл куни кечқурун жаҳон чемпионатида иккинчи яримфинал ўйини ўтказилади: Амалдаги чемпион Аргентина Англияга қарши. ФҚБ ушбу ўйинни «энг хавфли ўйинлар» тоифасига киритган – стадион атрофида ва жамоалар жойлашган меҳмонхоналар атрофида хавфсизлик чоралари кучайтирилган. Бунинг сабаби шундаки, бу футбол оламидаги миллий жамоалар даражасидаги энг машҳур ва энг принципиал қарама-қаршилик ҳисобланади: бу жамоаларнинг жаҳон чемпионатларидаги бешта учрашувидан учтаси спорт доирасидан ташқарига чиқиб кетган можаролар билан якунланган.

Аргентина – Англия
Жаҳон чемпионати. 1/2 финал
16 июлга ўтар кечаси, 00:00. Mercedes-Benz Stadium (Атланта)

ЖЧ-1966: «тож учун ўғрилик» ва карточкалар пайдо бўлиши

Асосий фактлар. Англия – Аргентина 1:0. 1966 йил 23 июл, Лондон, Англия. Жаҳон чемпионати 1/4 финали

Ҳозиргача эсланадиган можаро. Ўзаро душманлик тарихи 60 йил муқаддам Англияда бўлиб ўтган жаҳон чемпионатига бориб тақалади. Ўшанда мезбонлар чоракфиналда Аргентинага қарши ўйнаган, ўйиннинг 35-дақиқасида учрашув бош ҳаками, германиялик Рудолф Крейтляйн жанубий америкаликлар жамоаси сардори Антонио Раттинни майдондан четлатганди. Ҳакам испанчани билмаган, лекин аргентиналик футболчини ўзига нисбатан «ҳақоратли сўзлар» ишлатишда айблаган – у бу қарорини футболчининг юз ифодаси ҳамда овози оҳанги билан изоҳлаган.

1966 йилда ҳали футболда сариқ ва қизил карточкалар мавжуд эмасди, шу туфайли ҳакам Раттинга шунчаки қўл ишораси билан трибуналар томонни кўрсатади. Футболчи эса майдонни тарк этишни истамайди ва кейинги 9 дақиқа мобайнида қаршилик кўрсатади.

Антонио арбитрга ўз эътирозини расмий тарзда билдириш учун таржимон тақдим этишни талаб қилади. Вазиятни ҳал қилиш учун «Уэмбли»га нафақат мураббийлар, балки ФИФАнинг юқори мартабали мулозимлари, шунингдек, отлиқ полициячилар ҳам тушиб келишади. Аргентиналикларнинг ғазабланган сардори барибир куч билан трибуналар остига олиб кетилади, лекин у йўл-йўлакай футбол тарихига абадий муҳрланиб қолган бир неча намойишкорона норозилик акцияларини уюштиради.

Британия рамзлари тасвирланган бурчакдаги байроқча ёнидан ўтаётиб, футболчи байроқчани қўллари билан намойишкорона ғижимлайди, кийим алмаштириш хонасига кетаётганида эса стадионда қиролича Елизавета II ўтиши учун махсус тўшалган ҳашаматли қизил гиламга ўтириб олади. Оёқ тираб олган футболчини трибуналардан улоқтирилаётган пиво банкалари ва бошқа турли буюмлар ёмғири остида куч билан олиб кетишга тўғри келади.

Иккинчи бўлимда кўпчилик бўлиб ўйнаган инглизлар Жеффри Ҳёрстнинг ягона голи эвазига ғалаба қозонади – аргентиналиклар бу голни яққол офсайддан урилган деб ҳисоблашади.

Ўйин якунланиши билан аргентиналиклар ҳакамга ташланади: ҳимоячи Роберто Феррейро уни қаттиқ туртиб юборади, яримҳимоячи Эрминдо Онега ФИФА вице-президенти Гарри Кавананинг юзига тупуриб юборади (кейинроқ футболчилар учтадан ўйинга дисквалификация қилинади).

Инглизлар бош мураббийи Алф Рамсей ўз футболчиларига аргентиналиклар билан либосларни алмашишни тақиқлайди, матбуот анжуманида эса рақиб футболчиларини «ҳайвонлар» деб атайди.

«Подкатлар – бу нормал ҳолат. Аммо разил хатти-ҳаракатлар ҳам бўлган, – деб эслайди инглизлар ҳимоячи Жорж Коэн ўша ўйинни. – Аргентиналиклар юзга тупурар, сочни юлишар, қулоқдан тортарди. Улар бизни қўрқитишга ҳаракат қиларди. Улар ўз мақсадига эриша олмаслигини билиб, мен кўрган энг қабиҳ ишларга қўл уришди. Шармандалик, улар ўз ўйинини кўрсатмади. Агар улар шунчаки чиқиб, нимага қодир эканликларини кўрсатишганида, биз ютқазишимиз мумкин эди».

Аргентинадагилар эса бу ўйинни ва бутун турнирни – «тож учун ўғрилик» деб эслашади: кўпчилик арбитрлар турнир мезбонлари бўлган Англия миллий жамоасини қўллаган, деб ҳисоблайди.

Футболдаги аҳамияти. Раттин ҳакамнинг оғзаки талаби бўйича майдонни тарк этишдан бош тортиши футболчилар ва томошабинлар учун янада тушунарли ва кўргазмали жазо тизимини жорий этиш заруратини юзага чиқаради. Ўша куни ўйинни трибунадан томоша қилган, судялар комиссияси бошлиғи Кен Астон уйга қайтишда светофорда тўхтаб турганида Раттин билан бўлган эпизодни ўйлаётганди. У огоҳлантириш учун сариқ, майдондан четлатиш учун қизил карточка кўрсатишни таклиф қилади. ФИФА бу ғояни қўллаб-қувватлайди. Шу тариқа, футболда карточкалар пайдо бўлади.

Уёғига нима бўлган. Англия финалгача етиб боради ва ГФРга қарши ҳал қилувчи баҳснинг қўшимча вақтида ғалаба қозониб, жаҳон чемпионига айланади. Ҳёрст финалда ҳет-трик қайд этади. Бу Англия учун ҳозиргача йирик турнирлардаги ягона чемпионлик бўлиб қолмоқда.

Орадан икки йил ўтиб, 1968 йилги Қитъалараро кубок учун курашда «Эстудиантес» ва «Манчестер Юнайтед» тўқнаш келганида, ўзаро нафрат даражаси янада ортади. Буэнос-Айресдаги ўйинда аргентиналиклар инглизларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлишади: туннелда футболчиларга тупуришади, майдонда эса «Юнайтед» етакчиси Бобби Чарлтон учун ҳақиқий ов уюштиришди (охир-оқибат унинг бошини тикишга тўғри келади).

Мезбонлар биринчи ўйинда 1:0 ҳисобида ғалаба қозонади, жавоб ўйинида эса қўрқитиш ва провокацияга асосланган тактикасини давом эттиради. Бу Жорж Бест ва Хосе Медина майдонда муштлашиб кетиши билан якунланади, ҳакам уларнинг иккисини ҳам майдондан четлатади. Ўйин 1:1 ҳисобида тугайди ва «Эстудиантес» совринга эга чиқади. Аммо аргентиналиклар «Олд Траффорд»да байрам қила олишмайди, маҳаллий фанатлар уларга қарата тангалар, шиша идишлар тош ва помидорлар отиб, ҳайдаб юборишади.

ЖЧ-1986: «Худонинг қўли» ва аср голи

Асосий фактлар. Аргентина – Англия 2:1. 1986 йил 22 июн, Мехико, Мексика. Жаҳон чемпионати 1/4 финали

Ҳозиргача эсланадиган можаро. Бу ўйин аввалбошдан принципиал характерга эга эди: 1982 йил апрел ойида Аргентинанинг ўша вақтдаги президенти, генерал Леополдо Галтери Фолкленд оролларига бостириб киради. У Буюк Британия ҳукумати олисдаги ороллардан шунчаки воз кечишини кутганди, аммо бош вазир Маргарет Тетчер британ армиясига оролни қайтариш вазифасини қўяди. 74 кун давом этган уруш аргентиналиклар тўлиқ тор-мор қилиниши билан якунланади ва 649 нафар аргентиналик аскарни ҳаётдан олиб кетади (британларда ҳам 255 ҳарбий хизматчи ҳалок бўлган). Галтери эса истеъфога чиққан, бир йил ўтиб қамоққа олинган, Аргентина замонавий тарихидаги президентлар рўйхатидан ўчирилган.

«Тоттенҳэм»нинг аргентиналик легионерлари Освалдо Ардилес ва Рикардо Вилега айниқса қийин бўлади. Урушнинг дастлабки кунларида Освалдонинг амакиваччаси, ҳарбий учувчи Хосе Ардилес ҳалок бўлган, унинг бошқарувидаги Mirage қирувчи самолёти британлар томонидан уриб туширилган. Руҳий босим ва трибуналардаги ҳуштакбозликлар туфайли икки легионер ҳам Англия чемпионатини тарк этишга мажбур бўлади. Маргарет Тэтчер эса 1982 йил ёзида Испанияда бўлиб ўтган жаҳон чемпионатидан Аргентинани четлатишни талаб қилади, аммо Лондон билан Гибралтар масаласида баҳслашиб турган Мадриддагилар бу ташаббусни рад этади.

1986 йил ёзида Мексикада бўлиб ўтган жаҳон чемпионатигага Англия ва Аргентина шундай кайфиятда етиб боради, уларнинг чоракфиналдаги тўқнашуви эса ҳақиқий триллерга айланади. Британиядаги таблоидларда «Аргентина, биз сизни яна тубга чўктирамиз!» қабилидаги сарлавҳалар чиқарилади, Аргентина медиаси эса инглизларни «қароқчилар» ва «босқинчилар» деб атаб, Малвин оролларида (Фолкленднинг аргентинача аталиши) ҳалок бўлган аскарнинг фотосуратини ўйин анонси билан бирга эълон қилади. Ўйин бошланишига бир неча соат қолганида «Ацтека» стадиони атрофида икки жамоа мухлислари ўртасида оммавий муштлашув бўлиб ўтади, Аргентина миллий жамоаси футболчилари ҳам майдонга кучли мотивация билан тушишади. Диего Марадона кейинро автобиографиясида шунга иқрор бўлади: «Интервюларда биз сиёсатни спорт билан аралаштирмаслик керак, деганмиз. Аммо бу ёлғон эди. Биз фақат Малвинда ҳалок бўлган йигитлар ҳақида ўйлардик».

Ўйиннинг 51-дақиқасида ўша машҳур воқеа рўй беради: Диего Марадона жарима майдонида баланд сакраб, тўпни қўли билан дарвозага киритиб юборади. Инглиз футболчиларининг кескин эътироз билдиришига қарамай, гол инобатга олинади – ҳакам аргентиналик мушти билан эмас, бошда зарба берган деб топади. Ўйиндан кейин Марадона гол «қисман Марадонанинг боши, қисман Худонинг қўли» билан урилганини айтади.

Футболдаги аҳамияти. Ҳисоб очилганидан тўрт дақиқа ўтиб Марадона иккинчи голни ҳам уради, бу сафар у майдоннинг иккинчи қисмидан юриш амалга ошириб, йўл-йўлакай инглизларнинг беш футболчисини ва дарвозабонни ортда қолдириб, бўш дарвозани ишғол этади. Бу голни ҳозиргача жаҳон футболи тарихидаги энг чиройли голлардан бири деб ҳисоблашади. 2002 йилда эса ФИФА уни расман «юз йилликнинг энг яхши голи» деб эълон қилган.

Ўша ўйинда инглизлар дарвозасини қўриқлаган Питер Шилтон эса шу кунларда ушбу голларни эслади: «Агар ўшанда VAR мавжуд бўлганида, Марадонанинг икки голи ҳам ҳисобга олинмаган бўларди: биринчиси – қўл билан ўйналгани учун, иккинчиси – ҳужумнинг бошланиш фазасида Гленн Ҳоддлга ишлатилган фол туфайли».

Уёғига нима бўлган: Яримфиналда аргентиналиклар Белгияни мағлуб этади (Марадона яна икки гол уради), финалда эса ГФР устидан ғалаба қозониб, икки карра жаҳон чемпионларига айланишади. Марадонани турнирнинг энг яхши футболчиси деб топишади. Кўп йиллар ўтиб у голни қўли билан урганини айтади ва буни Фолкленд урушидаги мағлубият учун «рамзий қасос» деб атайди.

ЖЧ-1998: Бекҳэмнинг қизил карточкаси ва Оуэннинг дебюти

Асосий фактлар. Аргентина – Англия 2:2 (пеналтилар сериясида 4:3). 1998 йил 30 июн, Сент-Этен, Франция. Жаҳон чемпионати 1/8 финали

Ҳозиргача эсланадиган можаро. Ўйиннинг иккинчи бўлимида 23 ёшли Дэвид Бекҳэм, аргентиналиклар сафидаги Диего Симеоненинг провокациясига учади. Рақиб уни оёғига зарба бериб йиқитган, кейин тепасига бориб нимадир деганди, инглиз футболчиси эса ётган ҳолатида унинг оёғига зарба беради ва майдондан четлатилади. Англия озчилик ҳолатида 2:2 ҳисобини сақлаб қолади, аммо пеналтилар сериясида ютқазади, инглиз матбуоти эса мағлубиятда айнан Бекҳэмни айблайди (масалан, Daily Mirror муқовасида шундай сарлавҳа чиққанди: «Ўнта қаҳрамон шер ва битта аҳмоқ болакай»). Бу эпизод футболчининг карьерасини барбод қилишига сал қолади: Бекҳэм ватанида нафрат тўлқинига дуч келади, унинг ўзи ва оиласи доимий таҳдидлар остида яшайди, АПЛдаги ҳар ўйинда мухлислар унга ҳуштакбозлик қилишади.

Футболдаги аҳамияти. Айнан ўша ўйин Майкл Оуэнни дунёга танитганди. Жаҳон чемпионатидан олдин фақат АПЛ ихлосмандлари учун таниш бўлган (у вақтларда Англия Премьер-лигаси ҳозиргидек машҳур эмасди) 18 ёшли футболчи ўша куни илк бор миллий жамоа сафида бошланғич таркибда тушганди ва Бекҳэмнинг узатмасидан фойдаланиб, ўша жаҳон чемпионатининг энг чиройли голларидан бирига муаллифлик қилганди (ҳозиргача Англия миллий жамоаси тарихидаги энг чиройли гол деб ҳисобланади).

Уёғига нима бўлган: Аргентина кейинги босқичда турнирни тарк этади. Бекҳэм эса мухлислар босимидан чиқиб кета олади ва катта юлдузга айланади. Тўрт йил ўтиб у Осиёдаги мундиалга Англия миллий жамоасини сардор сифатида бошлаб келади. Инглизлар гуруҳ босқичида Аргентинага қарши ўйнайди ва бу ўйинда инглизлар 1:0 ҳисобида ғалаба қозонади, ўйиндаги ягона голни Бекҳэм пеналтидан уради. Бу ўйин Аргентина ва Англия миллий жамоалари ўртасида катта турнирлардаги сўнгги ўйин бўлиб қолмоқда.

Кейинги даврда жамоалар фақат бир марта, 2005 йил Женевада ўртоқлик учрашувида майдонга тушган. Бу ўйинда инглизлар 3:2 ҳисобида ғалаба қозонган, трибуналарда кичик тўқнашувлар бўлиб ўтган, аммо майдонда жиддий воқеалар кузатилмаган. Шунга қарамай, ушбу жамоалар шундан буён ўзаро ўртоқлик учрашувлари ўтказишдан қочиб келишади.