Тошкент халқаро молия маркази: Ўзбекистон жаҳон молияси харитасида ўз ўрнини эгалламоқда

Халқаро молия маркази нима?

Тасаввур қилинг: бир шаҳар ичида алоҳида ҳудуд бор. Бу ҳудудда дунёнинг энг йирик банклари, инвестиция компаниялари, суғурта ташкилотлари, молиявий технология (финтех) фирмалари фаолият юритади. Улар бу ерга келишининг сабаби — ушбу ҳудудда улар учун таниш, тушунарли ва ишончли қоидалар амал қилади: халқаро стандартларга мос ҳуқуқий муҳит, мустақил суд, солиқ имтиёзлари ва бюрократик тўсиқларнинг йўқлиги.

Айнан шундай модель ХХ аср охири — XXI аср бошида жаҳон амалиётида ўзини тўла оқлади. Лондон ва Нью-Йорк каби тарихий молия пойтахтларидан ташқари, сўнгги ўн йилликларда "янги авлод" молия марказлари пайдо бўлди. Уларнинг энг ёрқин намуналари — Дубай халқаро молия маркази (DIFC), Сингапур ва қўшни Қозоғистондаги Остона халқаро молия маркази (AIFC).

Дубай тажрибаси айниқса ибратли. 2004 йилда ташкил этилган ДИФС бугунги кунда Яқин Шарқ, Африка ва Жанубий Осиё минтақасининг энг йирик молиявий уясига айланди: бу ерда минглаб компаниялар рўйхатдан ўтган, ўн минглаб юқори малакали мутахассислар ишлайди. Унинг муваффақияти сири оддий: араб давлати ўз ҳудудининг бир қисмида инглиз умумий ҳуқуқини жорий этди, мустақил суд ва регулятор тузди — ва халқаро капитал бунга ишонч билан жавоб берди. Остона ҳам 2018 йилда худди шу йўлдан борди ва қисқа муддат ичида Марказий Осиёда инвестицияларни жалб қилишнинг муҳим воситасига айланди.

Энди бу қаторга Тошкент қўшилмоқда. Ва муҳими — биз бошқаларнинг тажрибасини шунчаки нусхаламаяпмиз, балки энг илғор амалиётларни ўрганиб, уларни миллий манфаатларимизга мослаштирган ҳолда жорий этмоқдамиз.

Нега бу қонун «Конституциявий» деб аталади?

Бу савол кўпчиликни қизиқтирса керак. Гап шундаки, молия маркази ҳудудида одатий қонунлардан фарқ қилувчи махсус ҳуқуқий режим амал қилади. Бундай режимни жорий этиш учун эса энг юқори даражадаги ҳуқуқий асос талаб этилади. Шу боис қонун билан бир вақтда Конституциямизнинг 15-моддасига ўзгартириш киритилиб, алоҳида ҳудудларда Конституциявий қонун асосида махсус ҳуқуқий режим ўрнатилиши мумкинлиги мустаҳкамланди. Бундан ташқари, еттита кодекс ва ўттиздан ортиқ қонунга мувофиқлаштирувчи ўзгартишлар киритилди.

Бу — ҳуқуқий тизимимиз тарихида мисли кўрилмаган кенг кўламли ислоҳот. Ва у шошма-шошарлик билан эмас, пухта парламент муҳокамаси орқали амалга оширилди: Сенат қонуннинг дастлабки таҳририни қайта ишлаш учун қайтарди, келишув комиссияси инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш нормаларини кучайтирди ва фақат шундан кейингина ҳужжат маъқулланди. Бу жараён ўзи ҳам давлатимизнинг сифатли қонун ижодкорлигига бўлган ёндашувини кўрсатади.

Марказ қандай бошқарилади ва тартибга солинади?

Қонунга мувофиқ, Молия маркази тўртта асосий органга эга бўлади.

Молия марказининг кенгаши — стратегик бошқарув органи. Унинг раиси лавозимига кўра Ўзбекистон Президенти ҳисобланади, бу эса лойиҳага энг юқори давлат даражасидаги эътиборни кафолатлайди. Муҳим жиҳати: Кенгаш аъзоларининг камида учдан бир қисми давлат лавозимларини эгалламаган, халқаро молия ва тижорат ҳуқуқи соҳасидаги мутахассислардан иборат бўлиши шарт. Бу — бошқарувга халқаро экспертизани жалб этишнинг ҳуқуқий кафолати.

Молия марказининг маъмурияти — кундалик фаолиятни ташкил этувчи ижро этувчи орган.

Молиявий хизматлар бошқармаси — мустақил регулятор. У банклар, инвестиция компаниялари, суғурта ташкилотлари ва бошқа молия институтларини лицензиялайди, уларнинг фаолиятини назорат қилади. Қонун унга замонавий воситаларни ҳам беради: масалан, "тартибга солиш қумдони" — янги молиявий технологияларни назорат остидаги синов муҳитида жорий этиш имконияти. Бу финтех-стартаплар учун айниқса қадрли.

Тошкент халқаро тижорат суди — Марказнинг мустақил суд органи. У икки инстанциядан — биринчи инстанция ва апелляция судидан иборат бўлиб, ўз юрисдикциясига кирувчи низоларни ҳал этишда мутлақ ваколатларга эга. Судьялар орасида халқаро тижорат ҳуқуқи, молия, арбитраж соҳаларида тан олинган хорижий ҳуқуқий экспертлар ҳам бўлиши мумкин. Суд иш юритиши инглиз тилида олиб борилади, қарорлари эса Ўзбекистон Республикаси номидан чиқарилади ва бутун мамлакат ҳудудида ижро этилади.

Энг эътиборли янгилик — Марказ ҳудудида, миллий қонунчилик билан бир қаторда, унга зид бўлмаган доирада Англия ва Уэлс умумий ҳуқуқи ва адолат принциплари қўлланилишидир. Нега айнан инглиз ҳуқуқи? Чунки асрлар давомида сайқалланган бу ҳуқуқий тизим жаҳон молияси ва халқаро савдонинг умумэътироф этилган «тили» ҳисобланади: дунёдаги йирик тижорат шартномаларининг катта қисми айнан инглиз ҳуқуқи бўйича тузилади. Инвесторга таниш ҳуқуқни таклиф этиш — унга "бу ерда сизнинг қоидаларингиз асосида ўйналади" дейиш билан баробар.

Инвесторлар ва иқтисодиёт учун нима беради?

Қонун Марказ иштирокчилари учун кенг имкониятлар яратади. Улар чет эллик мутахассисларни меҳнат фаолиятига рухсатнома олмасдан ишга қабул қилиши мумкин. Марказ шахслари ва уларнинг оила аъзоларига беш йилгача муддатга визалар берилади. Пул мажбуриятларини хорижий валютада, рухсат этилган доирада эса рақамли активларда бажариш мумкин. Капитал ва даромадни чекловларсиз репатриация қилиш ҳуқуқи кафолатланади. Малакали иштирокчилар учун 2076 йилгача солиқ имтиёзлари назарда тутилган — бу ярим асрлик истиқболни кўрсатувчи, халқаро амалиётда кам учрайдиган узоқ муддатли кафолатдир.

Айни пайтда қонун мувозанатни ҳам сақлайди: жиноий даромадларни легаллаштиришга, терроризмни молиялаштиришга қарши курашиш талаблари тўлиқ кучда қолади, йирик трансмиллий компаниялар учун эса халқаро стандартларга мос минимал солиқ механизми қўлланилади. Яъни Тошкент "назоратсиз ҳудуд" эмас, балки шаффоф ва масъулиятли халқаро молия майдони сифатида шакллантирилмоқда. Буни Марказ фаолиятининг қонунда мустаҳкамланган принциплари ҳам тасдиқлайди: самарадорлик, шаффофлик, ҳалоллик ва касбий маҳорат.

Мулк дахлсизлиги масаласида қонун алоҳида қатъий: Марказ шахсларининг активларини мусодара қилиш, национализация, экспроприация ёки музлатишга йўл қўйилмайди. Ҳар қандай истисно чора фақат қонуний асосда, мутаносиб равишда ва суд назорати остида амалга оширилиши мумкин.

Иқтисодий кутилмалар ҳам салмоқли: 2030 йилгача Марказ орқали иқтисодиётга 20–25 миллиард доллар инвестиция жалб этиш, ўн беш мингга яқин иш ўрни яратиш режалаштирилган. Бироқ рақамлардан ҳам муҳимроқ натижа бор — бу ишонч. Халқаро молия бозорида ишонч энг қиммат активдир ва уни фақат мустаҳкам ҳуқуқий кафолатлар билан қозониш мумкин.

Янги давр — янги ҳуқуқшунослар: таълим тизими олдидаги вазифалар

Ҳар қандай ислоҳотнинг тақдири уни амалга оширувчи кадрлар билан ҳал бўлади. Тошкент халқаро молия марказининг ишга тушиши мамлакатимизда мутлақо янги тоифадаги мутахассисларга — инглиз умумий ҳуқуқини чуқур биладиган, халқаро молия ҳуқуқи, арбитраж ва корпоратив ҳуқуқ соҳаларида инглиз тилида эркин ишлай оладиган ҳуқуқшуносларга улкан талаб туғдиради. Дубай ва Остона тажрибаси шуни кўрсатадики, молия марказининг муваффақияти кўп жиҳатдан айнан маҳаллий юридик кадрлар салоҳиятига боғлиқ: акс ҳолда барча юқори малакали ишлар хорижий маслаҳатчиларга ўтиб кетади.

Қувонарлиси шундаки, Ўзбекистон ҳуқуқий таълими бу чақириққа олдиндан тайёргарлик кўриб келмоқда. Тошкент давлат юридик университети бу йўналишда изчил қадамлар ташлади: бир йил аввал университетда махсус Инглиз ҳуқуқи кафедраси ташкил этилди — бу миллий юридик таълим тизимида умумий ҳуқуқ анъаналарини тизимли ўқитишга қаратилган илк тажрибадир. Ўтган йилдан бошлаб Лондон университети билан қўшма бакалавриат дастури йўлга қўйилди, жорий йилдан эса Гринвич университети билан қўшма бакалавриат дастури иш бошлади. Бу дастурлар талабаларга инглиз ҳуқуқини бирламчи манбалар асосида, халқаро стандартлар бўйича ўрганиш имконини беради.

Бошқача айтганда, Тошкент халқаро тижорат судида, Молиявий хизматлар бошқармасида, Марказда фаолият юритувчи халқаро юридик фирмаларда ишлайдиган биринчи авлод ўзбек ҳуқуқшунослари бугун университет аудиторияларида таҳсил олмоқда. Молия маркази улар учун шунчаки иш жойи эмас — бу ўз ватанида туриб жаҳон даражасидаги профессионал карьера қуриш имкониятидир.

Хулоса

"Тошкент халқаро молия маркази тўғрисида"ги Конституциявий қонун — бу қарийб ўн йилдан буён изчил олиб борилаётган иқтисодий ислоҳотларнинг мантиқий чўққиси ва айни пайтда янги босқичнинг бошланишидир. Қонунга кўра, Марказ органлари ўн икки ой ичида фаолиятни бошлаш учун зарур қарорларни қабул қилиши лозим. Демак, яқин келажакда биз Тошкентда жаҳон молия капитали учун эшикларнинг расман очилишига гувоҳ бўламиз.

Дубай чўл ўртасида, Остона даштда жаҳон даражасидаги молия марказларини ярата олган экан, бой тарихий меросга, қулай географик жойлашувга, ўсиб бораётган иқтисодиётга ва энг муҳими — ислоҳотларга қатъий сиёсий иродага эга Ўзбекистон бунга албатта эриша олади. Тошкент халқаро молия маркази — бу келажакка қўйилган инвестиция, фарзандларимиз авлоди учун яратилаётган имкониятдир.

Исламбек Рустамбеков

Юридик фанлари доктори, профессор, халқаро арбитр

ТДЮУ проректори