Жаҳон иқтисодиётига янги таҳдид: Ямандаги ҳусийчилар Боб-ал-Мандабни тўсиб қўймоқчи
|17:098198 мин
Трамп ҳусийчиларга зарба беришни рад этган.
Ҳусийчилар сафида жанг қилувчи ҳарбийлар. Фото: ReutersҲусийчилар сафида жанг қилувчи ҳарбийлар. Фото: Reuters
Якунланаётган ҳафтанинг иккинчи ярмида жаҳон ахборот агентликлари Ямандаги қонуний ҳукуматга таянган ҳолда мухолифатдаги ҳусийчилар Боб-ал-Мандаб бўғозидан 80 километр масофадаги Моҳа шаҳрини эгаллагани ҳақида хабар тарқатди.
AFP агентлиги хабарига кўра, ҳафта бошидан буён олиб борилган тўқнашувларда 500 дан ортиқ киши ҳалок бўлган, ўн минглаб кишилар ўз уйларини тарк этган.
Ҳусийчиларнинг юриши Саудия Арабистони ҳудуди бўйлаб йўлланган зарбалар билан бирга кечмоқда. Саудия коалициясига кўра, исёнчилар баллистик ракеталар ва дронлар билан Абҳа, Ҳамис-Мушайт ва Жизан шаҳарларига ҳужум қилишган. Ар-Риёд ҳам ёпирилма ҳаво зарбалари билан жавоб қайтарган.
Ҳафта охирига келиб эса ҳусийчилар Перим оролига етиб боргани ҳақида хабар тарқалди. Бу орол Осиё ва Европани боғловчи савдо йўлининг жанубий дарвозаси ҳисобланадиган Боб-ал-Мандаб бўғозини иккига ажратиб туради.
Бундан олдинроқ Ямандаги Саудия томонидан қўлланувчи қонуний ҳукуматдаги манбалар ҳукумат кучлари Перим оролини тарк этгани, ҳусийчилар эса Қизил денгиз соҳилидаги Зураб шаҳрини эгаллагани (ушбу шаҳар орол рўпарасида жойлашган) ҳақида хабар берганди.
Айни вақтда ҳусийчиларнинг ўзи Перим оролини эгаллаб олгани ҳақида расман эълон қилмаган.
Ҳусийчилар қуролли кучлари вакили Яҳё Сариа ўз телеграм-каналида гуруҳ тез орада «жиддий оқибатларга олиб келадиган кенг кўламли ҳарбий операция» эълон қилиши ҳақида ёзган.
Ҳозирги эскалация 2022 йилдан буён Ямандаги фуқаролик урушини тўхтатиб турган мўрт битимни узил-кесил йўққа чиқариши мумкин. Ушбу мамлакатдаги ҳарбий тўқнашувлар 2014 йилда ҳусийчилар пойтахт Санони эгаллаб олганидан кейин бошланган, 2015 йил мартида эса Саудия Арабистони бошчилигидаги араб коалицияси ҳам можарога тортилган.
Бугунги кунда ҳусийчилар мамлакатдаги энг йирик ҳарбий куч ҳисобланади ва Яман аҳолисининг тахминан 50-60 фоиз аҳолиси истиқомат қиладиган ҳудудларни ўз назоратига олган.
Бўғоз нимаси билан муҳим?
Қизил денгизнинг энг жанубий қисмидаги бўғоз бўлиб, уни Адан қўлтиғи ва ундан кейин Ҳинд океани билан боғлайди.
Мавзуга оид
Унинг узунлиги 100 километрга яқин, эни эса энг тор жойида атиги 30 километр атрофида. Бўғоз Арабистон ярим оролидаги Яманни Африкадаги Жибути ва Эритреядан ажратиб туради.
Қизил денгиз – Европа ва Осиё ўртасидаги энг муҳим денгиз йўлагидир, шунинг учун Боб ал-Мандаб анъанавий равишда дунёдаги энг гавжум кема йўлларидан бири ҳисобланади.
Нефт танкерлари ва юк кемалари у орқали Сувайш каналига ва ундан Ўрта Ер денгизига ўтади. Бу йўналиш Осиёдан Европа ва Шимолий Америкага борадиган йўлни минглаб километрга қисқартириш имконини беради.
2024 йилда, ҳусийчилар Ғазодаги уруш фонида Қизил денгиздаги кемаларга ҳужум қилишни бошлаганида, Сувайш канали орқали ҳаракат кескин қисқарган ва ҳозиргача олдинги даражасига қайтмади.
IMF PortWatch маълумотига кўра, 2023 йилда канал орқали 26 895 та кема ўтганди – бу кунига ўртача 73,7 та дегани. 2024 йилда уларнинг сони 14 498 тагача қисқарган, 2025 йилда – 14 070 та.
Ҳусийчилар фаластинликлар билан бирдамлик белгиси сифатида ҳаракат қилаётганини, фақат Исроил билан алоқадор бўлган кемаларга ҳужум қилганини даъво қилган.
Глобал аҳамиятга эга можаро
Урушнинг янги босқичи глобал аҳамиятга ҳам эга. Ҳўрмуз бўғози Эрон томонидан тўсиб қўйилганидан кейин Саудия Арабистони нефт экспортининг катта қисмини Қизил денгиз орқали амалга оширишга ўтганди. Ҳусийчилар Боб-ал-Мандиб устидан тўлиқ назоратни қўлга олиши эса уларнинг ҳомийси бўлган Эронга АҚШ билан қарама-қаршиликда ҳал қилувчи устунликни тақдим этиши мумкин.
Иккинчи энг муҳим транспорт йўлаги орқали етказиб бериш ҳажми қисқаради, нефт нархи эса кескин кўтарилади.
Нефт нархи ҳафта давомида, АҚШ ва Эрон ўртасидаги навбатдаги зарбалар алмашинуви ортидан бир баррел учун 100 доллардан ошганди. Икки мамлакат ҳам бир-бирининг нефт ташувчи танкерларини ўққа тутган. Теҳрон Иорданиядаги Америка ҳарбийлари жойлашган базага ҳам мунтазам равишда ҳужум қилмоқда.
Financial Times газетаси манбалари хабар беришича, Яқин Шарқ мамлакатлари ташқи ишлар вазирлари Ҳўрмуз бўғозида кемачиликни тартибга солиш бўйича вақтинчалик келишувга эришишга ҳаракат қилмоқда.
Reuters хабарига кўра, Яман ҳукумат кучлари шу ҳафта Қизил денгиз қирғоқлари бўйлаб бошланган шиддатли ҳужумда ҳусийчилар эгаллаб олган ҳудудларни қайтариб олиш ниятида эканини маълум қилган.
Адандаги ҳукумат стратегик муҳим ҳудудларда, жумладан Моҳа шаҳрига олиб борадиган йўлда «террорчи» ҳусийчиларнинг ҳар қандай ҳаракатини тўхтатиш учун қурол-яроғ ва авиация жўнатилишини эълон қилган. Яман қуролли кучлари расмий вакили тинч аҳолини Таиз ва Моҳа шаҳарлари ўртасидаги йўлдан фойдаланмасликка ва ҳусийчилар техникасидан узоқроқ туришга чақирган.
Reuters манбалари хабар беришича, ҳусийчиларнинг Қизил денгиз соҳиллари бўйлаб жадал силжиши Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг бевосита раҳбарлиги остида амалга оширилган. Агентлик суҳбатдошлари Теҳрондагилар Эрон АҚШ билан қарама-қаршиликда янги фронт очишга интилаётганини айтишган.
Нашрнинг Эрондаги манбаларига кўра, Теҳрон ҳусийчиларга қўшимча маблағ ва қурол-яроғ беришга, шунингдек, ҳарбий ҳаракатларга ёрдам бериш учун юқори мартабали зобитларни юборишга ваъда берган (Эрон ҳусийчиларни ўз иттифоқчилари деб атайди, лекин уларни бошқаришини рад этади).
Фото: Houthi Media Center via Getty Images
Трамп Саудия сўровини рад этган
Axios нашри маълум қилишича, Саудия Арабистони ҳукумати сўнгги воқеалардан кейин АҚШдан америкалик ҳарбийлар ҳусийчиларга зарба беришини сўраган.
Нашрнинг ёзишича, Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад ибн Салмон пайшанба куни президент Доналд Трампга икки марта қўнғироқ қилиб, гуруҳ жангарилари Боб ал-Мандаб бўғозига яқинлашаётган пайтда зарба беришга чақирган.
Axios манбалари таъкидлашича, Трамп рад жавобини берган, чунки унинг маъмурияти ҳусийчилар билан можарога бевосита аралашишдан қочишга интилмоқда.
Шу билан бирга, Қўшма Штатлар Ямандаги ҳарбий ҳаракатлар тез авж олишидан хавотирда ва Саудия Арабистонини қўллаб-қувватлашни кучайтирмоқда, шу билан бирга тўғридан тўғри ҳарбий аралашувдан қочишга ҳаракат қилмоқда. Унга кўра, АҚШ Марказий қўмондонлиги қўмондони Брэд Купер пайшанба куни шошилинч йиғилишлар учун Саудия Арабистонига келган.
Саудия Арабистони ва ҳусийчилар ўртасидаги қарама-қаршилик июл ойида Яман пойтахтидаги ҳусийчилар назорати остидаги аэропортга зарба берилишидан кейин кескинлашганди – бу орқали саудияликлар ҳусийчиларнинг Али Хоминаий дафн маросимидан қайтаётган юқори мартабали вакиллари самолёти аэропортга қўнишига йўл қўймасликни мақсад қилганди.
Бунга жавобан ҳусийчилар саудияликларнинг Қизил денгиздаги танкерларига ҳужум қилди, Саудия Арабистони ва унинг Ямандаги иттифоқчилари эса ҳусийчиларнинг позицияларига авиазарбалар йўллаш ва қуруқлик амалиётлари ўтказиш билан жавоб қайтарди.
Саудия Арабистонининг АҚШдан тўғридан тўғри ҳарбий аралашувни сўраши – июл ойидаги ҳолатдан кескин фарқланади, икки ой олдин Ар-Риёддагилар Вашингтондагиларни ҳусийчилар билан мустақил курашишга қодир эканига ишонтираётганди.
Пайшанба куни ҳусийчилар Моҳа шаҳрига ҳужум қилаётганда ва Саудия Арабистони томонидан қўллаб-қувватланадиган яманлик кучлар чекинаётганда, валиаҳд шаҳзода Трампга қўнғироқ қилиб, вазият ёмонлашгани ҳақида хабар берди, дея хабар берди нашр манбалари. Бир неча соат ўтгач, шаҳзода яна қўнғироқ қилиб, АҚШни ҳусийчиларнинг позицияларига зарба беришга чақирган.
Трамп рад жавобини берган, бироқ АҚШ маъмурияти вакили Вашингтон Саудия Арабистонига ҳусийчилар ҳақидаги разведка маълумотларини ва нишонларни аниқлаш учун маълумотларни тақдим этишини айтди, деб ёзади нашр. Манбага кўра, Саудия Арабистонида 200 га яқин америкалик ҳарбий хизматчи мавжуд бўлиб, улар бевосита ҳарбий ҳаракатлар билан боғлиқ бўлмаган ишларни бажаради.
