Уч йил давомида фаластинликлар ҳаётини ўлим ва вайронагарчилик эгаллаб олди. Аммо бомбалар, очлик ва мажбурий кўчишлар уларнинг яхшироқ ҳаётга бўлган интилишини йўқ қила олмади.
Ғазодаги вайроналар ичида волейбол ўйнаётган болалар / Фото: New York TimesҒазодаги вайроналар ичида волейбол ўйнаётган болалар / Фото: New York Times
Ўтган йили октябрда имзоланган ўт очишни тўхтатиш келишуви гўёки Исроилнинг Ғазодаги урушига нуқта қўйди. Бироқ орадан бир йил ўтиб ҳам Исроил зарбаларни ҳануз тўхтатгани йўқ. Гарчи ҳужумлар аввалгидек тинимсиз бўлмасада, деярли ҳар куни Ғазонинг у ёки бу чеккасида фаластинликлар ўлими кузатилмоқда.
Маҳаллий соғлиқни сақлаш расмийлари маълумотига кўра, сулҳ имзоланганидан бери, яъни бир йил ичида Ғазода 1400 дан ортиқ инсон ўлдирилган. Исроил ҳануз Ҳамас жангчилари нишонга олинаётганини айтмоқда.
Ғазодаги фаластинликлар ҳаёти ва тирикчилигини қайта тиклашга уринмоқда. Уларнинг баъзилари вайроналар орасидан қўлидаги бор материали билан уйларини қайта қурмоқда. Бошқалар эса бизнесларини қайта жонлантириш ёки янгисини бошлаш пайида.
New York Times журналисти Арон Боксерман вайроналар орасида кун кечираётган ғазолик оилалар ҳаётидан ҳикоя қилади.
Вайроналардан қайта қуриш
28 ёшли Жаъфар Аталлоҳ бир пайтлар оиласига қарашли кичик фабрикада ишлаб, тирикчилик қилган. Ғазо сектори шимолидаги ал-Воҳа ҳудудида жойлашган фабрика унинг уйи ёнидаги лой конларидан коса ва гулдонлар ясарди. Исроилнинг ҳарбий кампанияси пайтида унинг уйи ер билан яксон қилинди. Шундан сўнг Аталлоҳ ва оиласи бизнесларини Ғазо марказидаги аз-Завайдада қайта йўлга қўйди.
Аталлоҳ ўзи пиширган қизил ғиштлардан камтарона бошпана қурди. Бошпана битта хонадан иборат бўлиб, у ерда ҳомиладор рафиқаси билан яшайди.
Аталлоҳда ердан лой қазиб олаётган жой / Фото: New York Times
Аталлоҳда ердан лой қазиб олиш учун зарур оғир техника йўқ. Аммо энди уларга қўл келадиган бошқа бир имконият бор. "Биз Исроил бомбасидан ҳосил бўлган чуқурга борамиз, чунки у ерда лойга етиб борса бўлади. Уни қазиб оламиз, тозалаймиз ва ишга киришамиз," дейди мақола қаҳрамони.
Сомон билан мустаҳкамланган ғиштдан қурилган деворлар Ғазонинг жазирама ёзида уйга табиий салқинлик беради. Аталлоҳ бу деворлар қишда ҳам уйни иссиқ сақлашга ёрдам беришидан умидвор.
, урушда Ғазодаги биноларнинг тахминан 80 фоизи вайрон бўлган ёки шикастланган. Исроилнинг аёвсиз ҳужуми пайтида анклавнинг катта қисми ер билан яксон қилинди.
Фото: New York Times
Фақат озчилик ғазоликларнинг омади келиб, уйлари омон қолган ёки ижара тўлашга қурби етади. Қолганларнинг аксарияти анклавдаги улкан чодир лагерларида яшайди.
Исроил Ғазога оғир техника, бетон ва цемент киритилишини чеклайди. Унинг таъкидлашича, Ҳамас бу материаллардан ҳарбий туннеллар тармоғини қуришда фойдаланган.
Шундай пайтда фаластинликлар анклавдаги энг мўл ресурс бўлган вайроналардан фойдаланмоқда. Бир қурувчи цинган бетон плиталарни ғиштга айлантириб, уй қурган.
Яна бир қурувчи, 34 ёшли Ҳасан ал-Ҳувайҳи эса шикастланган биноларнинг бетонини синдириб, ичидаги темир тиргакларни ажратиб олишни бизнесга айлантирган. Металл тўғриланади ва янги қурилаётган ёки таъмирланаётган иншоотлар учун каркас сифатида ишлатилади.
"Биз вайроналардан янги нарса яратишга ҳаракат қиляпмиз," деди ал-Ҳувайҳи.
Ғазо соғлиқни сақлаш расмийларига кўра, Исроил икки йиллик уруш давомида 70 мингдан ортиқ инсонни, жумладан ўн минглаб болаларни ўлдирган. БМТ тергови, кўплаб давлатлар ва халқаро ташкилотлар Исроил геноцид содир этганини таъкидлайди. Ҳамаснинг 2023 йил октябрь ойидаги ҳужумидан кейин операция бошлаган Исроил эса бу айбловларни рад этади. Исроилга кўра, ўшанда 1200 дан ортиқ одам ҳалок бўлган, 250 киши асир олинган.
Етиб бўлмас ҳашамат
Урушдан олдин Ғазодаги тўйлар анча дабдабали ўтарди. Уларда тўкин дастурхонлар ёзилар, тор кўчалар бўйлаб тўй кортежлари юрарди. Энди кўплаб ғазоликлар учун бундай қувончли онлар етиб бўлмас ҳашаматга айлангандек туюлади.
21 ёшли Саид Кафарна тўй харажатини қоплаш учун бир неча ой турли майда ишларда ишлади. Унинг айтишича, у ёрдам ташкилотларидан олган газ баллонлари ва ёрдам қутиларини ҳам сотиб, тахминан 2000 доллар тўплаган.
Саид Кафарнанинг тўй маросими / Фото: NYT
Ўтган ой Кафарна Ғазо сектори марказидаги кўчирилганлар лагерида Нермин Абдулҳодийга уйланди. Маросим куни Кафарна ва қариндошлари Покистоннинг бир ёрдам ташкилоти ҳадя қилган катта чодирни безади. Улар чироқлар ўрнатиб, гулларни жойлаштирди.
Ғазодаги чодирда "куёв чўмилтириш" маросими / Фото: NYT
Фаластин анъанасига кўра, куёв тўйдан олдин ҳаммомда ёки дўстининг уйида чўмилтирилади ва бу маросим одатда анча дабдабали ўтади. Кафарнага эса яқин дўстлари ва қариндошлари "куёв чўмилтириш" маросимини чодир ичида ўтказиб берди.
Фото: NYT
Шундан сўнг келин-куёв тўй маросимини ўтказди. Аммо кўплаб дўстлари ва оила аъзолари маросимга кела олмади. Ғазода ёқилғи нархи осмонда бўлгани учун ҳатто қисқа масофага бориш ҳам жуда қимматга тушади. Айримлар эса қоронғи тушгач қайтиш йўлида Исроил ҳужумига учрашдан қўрқиб, келишдан ўзини тийган.
"Асалари бўлгим келади"
Ғазо шимолидаги Жабалия шаҳрида яшайдиган Нивин ал-Ашқар уйининг томига чиққанида икки хил тинимсиз ғувиллашни эшитади. Улардан бири оила парваришлаётган асалари уяларидан келади.
Иккинчиси эса тепада айланиб юрган Исроил дронларининг овози. Бу овоз уларнинг уйи демаркация чизиғидан бор-йўғи бир неча юз метр нарида эканини эслатиб туради. Исроил армияси ўша чизиқ ортида мустаҳкам ўрнашиб олган.
Ал-Ашқар оиласига тегишли асалари уялари / Фото: NYT
АҚШнинг сулҳ режасида Исроил қўшинларининг Ғазодан босқичма-босқич олиб чиқилиши ва унга параллель равишда Ҳамаснинг қуролсизлантирилиши кўзда тутилганди. Бироқ буларнинг ҳеч бири амалга ошмади.
Урушдан олдин ал-Ашқар оиласининг 400 га яқин асалари уяси бор эди. Уларнинг деярли барчаси уруш пайтида йўқ қилинган.
Урушнинг дастлабки даврида ал-Ашқар оиласи билан Жабалиядаги жанглардан қочиб кетган. Бир йилдан кўпроқ вақт ўтиб, улар қаттиқ шикастланган уйларига қайтди ва вайроналар устида учиб юрган бир тўда асаларини топди.
Ал-Ашқарнинг асаларилари ҳозир олтита уяда яшайди, бироқ нисбатан кам асал беради. Уларни боқиш ва парваришлаш учун керак бўладиган оддий маҳсулотлар ҳам жуда қиммат.
Фото: NYT
Эри ва ўғилларидан бири урушда яралангани сабаб оилани асосан ал-Ашқарнинг ўзи боқади. У асаларичиликка қайта қўл уриб, асал сотишдан умид қилмоқда.
Ал-Ашқарнинг айтишича, у асаларилари Исроил назоратидаги ҳудуд томон учиб кетаётганини тез-тез кўради. "Баъзан асалари бўлгим келади. Шунда бу ерда қамалиб қолмасдан, учиб бошқа мамлакатларга борардим," дейди ал-Ашқар.
Урушда Ғазо иқтисодиёти вайрон бўлди. Нашрнинг ёзишича, шундай шароитда айрим фаластинликлар аста-секин бизнесларини қайта жонлантиришга уринмоқда.
Ғазо балиқчилари / Фото: NYT
Сулҳдан кейин Ғазо балиқчилари денгизга қайтмоқда. Уруш пайтида кўплаб балиқчилик қайиқлари йўқ қилинганди. Балиқчилар қирғоқдан фақат чекланган масофагача сузиши мумкин. Жуда узоққа кетиб, Исроилнинг денгиз блокадасини бузиб қўйишдан қўрқишади.
Асқалонийнинг сартарошхонаси / Фото: NYT
Ҳусомиддин ал-Асқалоний эса урушдан олдин сартарошхона эгаси бўлган. Унинг сартарошхонаси 2024 йилда Исроил ҳужумларида вайрон қилинган. Сулҳдан кейин у Ғазо шимолига қайтиб, чодирда ўз касбини давом эттирмоқда.
Яхшироқ ҳаёт илинжида
39 ёшли Муҳаммад Абдулҳодий узоқ йиллар дурадгор бўлиб ишлаган. Унинг мебель ясайдиган ўз устахонаси бор эди, бир муддат Туркияда ҳам ишлаган. Касби уни Ғазонинг ўрта синфи қаторига кўтарганди.
Исроил босқини уни яна йўқчилик ботқоғига улоқтирди. Аммо Абдулҳодий тўққиз фарзандига яхшироқ ҳаёт беришга қатъий аҳд қилганини айтади. Уларнинг энг кичиги, тўққиз ойлик Маҳмуд уруш бошланганидан кейин туғилган.
Уларда водопровод суви йўқ. Шунинг учун ҳар куни эрталаб у рафиқаси ва болалари билан яқин атрофдаги юк машинасидан пластик идишларга сув тўлдиради. Чодирда электр ҳам йўқ, шу боис улар телефонларини бир неча юз метр наридаги генератордан пул тўлаб қувватлайди.
Фото: NYT
Нашрнинг ёзишича, оила кўпинча ёрдам ташкилотлари тарқатадиган ва умумий ошхоналар тайёрлайдиган таомларга таянади.
Болаларининг аксарияти эса ҳануз мунтазам таълим ололмаяпти. Абдулҳодий баъзан уларни нима кутаётгани ҳақида хавотирга тушади. "Бу ерда уларнинг тақдири нима бўлади? Уйғониш, сув идишларини тўлдириш, хайрия ошхоналарига бориш, мактаб эса йўқ?" дейди ота.
Қоронғи тушгач, оила кемирувчиларга ҳам қарши туришига тўғри келади. Секторда тўпланиб қолган улкан ахлат уюмлари оддий гигиена шароитини ҳам издан чиқарган.
Абдулҳодий ва унинг энг кичик фарзанди / Фото: NYT
Кун охирида гулхан ёқиб, чой дамлаётган Абдулҳодий эса болаларига таскин беришга ҳаракат қилади. У чодирдан бошқа уйни кўрмаган ўғли Маҳмуд билан ўйнаб, вақт ўтказишга ҳаракат қилади.