Aldamaylik, öylaylik, yeb ketarga bermaylik

Öz davri uçun bu tabiiy va majburiy edi. Negaki, biz mustamlaka edik, qaram millatning futboli ham qaram böladi, özligini namoyon etolmaydigan ijtimoiy faoliyat milliy bölolmaydi.

Istiqlolga erişgaç bir yuz yigirma olti yillik qullik zanjirlarini uzil-kesil uzdik. Endi barçasi özimizga, dunyoqaraş, işni taşkil etişimizga boğliq bölib qolgandi. Adolat yuzasidan tan olganda, özga sohalar singari futbol ham tez fursatda orzularimizdek özgarib ketadi, degani emasdi. «Sovet» futboli, umuman sport maktabining ta'siri saqlanib qolişi tabiiy edi. Yangisini qurmasdan, eskisini buziş mumkin emas, aslida esa ilojsiz edi. Oradan çorak asr ötib, yangisini, jahon andozalariga munosib milliy futbol tizimi va maktabini yarata oldikmi? Yöq, desak, tağin adolat buziladi. Hurriyat yillarida özbek sporti omili dunyoga keldi, sönggi Olimpiadadagi natijalar sözni qisqa qiliş, isbot-dalillarni qalaştirib taşlaşdan tiyiliş imkonini beradi. Bularning bari ötgan davrda amalga oşirilgan misli körilmagan harakatlar, işlar, taqir yerda yaratilgan zamonaviy milliy sport infratuzilmasi, sport maktablari tufayli sportçi va murabbiylarning fidokorona mehnatlari, ularni ham ma'naviy, ham moddiy jihatdan yuksak rağbatlantirişlar evaziga yuz berdi. Lekin...

Futbol — bu futbol! Endi u millionlar emas, milliardlar öyiniga aylanib böldi. Ham töğri, ham köçma ma'noda. 2014 yilgi jahon birinçiligi final bosqiçini 3,2 milliard, Germaniya va Argentina olişuvini 1 milliarddan köproq, çempionlar ligasi hal qiluvçi öyinini esa 300 million kişi tomoşa qilgan. Aşaddiy va şunçaki qiziqişi bor işqibozlar soni esa dunyoda 3,5 milliard ekan. Xuddi şu omil vajidan ham futbol ulkan iqtisodiy bozor tusini oldi. Ingliz boş ligasi klublarining yillik daromadi 1,9 milliard yevro, öyinçilarining umumiy qiymati 4,4 milliard yevroga teng bölsa, öyinlarini teletarqatiş huquqi uç mavsum uçun 6,4 milliard yevroga sotilgan. Ötgan yili dunyo rek­lama bozorining tuşumi 532 milliard dollarga yetganini tahlil qilgan mutaxassislar mazkur körsatkiçda futbol böyiça Yevropa birinçiligining ta'siri sezilarli bölganini bejiz urğulamagan, deb öylaymiz.

Futbol — bu katta siyosat.  FIFAning neça yillik «çinorlari»ni ağdargan ham, katta davlatlar örtasini taranglaştirib turgan ham futboldir. Nega şunday bu futbol, bu qurmağurning siri nimada?

Hayvonot dunyosi uçun yemak bölsa, bas. Insoniyat uçun yemakdan taşqari köp narsa, xususan, tomoşa ham darkor. Qadimda gladiatorlar jangi, hozirgaça saqlanib qolgan xöroz, bedana, qöçqor uriştirişlar, köpkari, uloq çoptirişlar va yana boşqalar şu intiliş, ehtiyoj mahsullaridir. Futbol esa mazkur tomoşalarning şahanşohiyu malikasidir. Unga işqi tuşgan odam ölguniça sevgisidan ajralolmaydi, vaziyatga qarab bir Farhod, bir Majnun böladi, qöyib bersang, Juletta yoki Otelloning işini ham qilişdan toymaydi! Suriyaga mağlubiyatdan söng köça-köy, işxona-yu Internet tarmoğida kuzatilgan qizğin bahs-munozara jarayoni ham şundandir. Donişmand ota-bobolarimizning «jahl çiqsa, aql qoçadi» ögitini eslasak, vaziyat oydinlaşadi. Albatta, qulay fursat tuğilganda, omadni qöldan beriş alamlidir. Biroq faqat unga işonib yaşaş ham ğirt nodonlikdir. Unum — aql bilan iş tutişda.

Futbol har qanday zamonaviy jamiyatning ajralmas va öta ta'sirçan bölagi ekan, uning saviyasi şu jamiyatning umumiy ahvoli bilan boğliqligi ham çindir. Futbol işqiboz­larining aşaddiylari böladimi yoki har holda unga befarqmaslarmi, xullas, barça şu bir «oddiy hol»ni oçiq-oydin, «tap tortmas»dan omma­viy axborot vositalari, ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar, turli davralarda muhokama qilyapti, öz töğri-notöğri fikrlarini bildirmoqda. Şuning öziyoq mamlakatimizdagi bugungi muhitning qançalar erkinligidan dalolat beradi. Vaholanki, yarim-bir yil burun bunga hamma ham qöl uravermasdi. Gapning pöskallasini aytsak, uşbu mavzuda ançadan buyon pişib kelayotgan mulohaza va takliflarimizni qoğozga tuşiriş ilinji ham mazkur muhit şarofatidandir. Şu bilan birga, biz muammoni ehtirosga mukkasidan ketiş, guruhbozlik, tor manfaatlar töqnaşuvi, özaro tahqirlaş va öç oliş jarayoniga aylantirişga mutlaqo qarşimiz. Erkinlik fuqarolik jamiyatining kuçi bölsa, aql bilan iş tutiş uning unumini ta'minlaydi. Aks holda olomondan farqimiz qolmaydi. Bu esa millatni halokatga boşlaydi.

Poytaxtdagi köpriklar oçilişida Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev işni ilmga suyanib, uzoqni közlagan tarzda rejali taşkil qilişga katta urğu berdi. Buxoro viloyatidagi bunyodkorlik işlari bilan tanişiş çoğida esa voqeligimiz uçun nihoyatda kerakli gapni aytdi: quriliş olti oy keç bitsin, lekin sifatli va zamonaviy bölsin! Milliy yetakçilik faoliyatining boşidayoq, endi ura-ura, raportbozlik ketmaydi, bu bilan uzoqqa borolmaymiz, talablarini hamda Xalq qabulxonalarining joriy etilişi, davlat idoralari va mansabdor şaxslarning aholiga hisobot berişi, vakillik idoralarining örin va ta'sirini oğizda emas, amalda kuçaytiriş taşabbuslarini ham eslatgan holda mustaqil taraqqiyotimizning hozirgi bosqiçini ta'riflasak, har qanday muammoni aqli rasolik, ilmiy asosda örganiş, zamonga hamohang, milliy manfaatlarimizga javob beradigan, eng ilğor xalqaro yutuq va tajribaga tayangan pişiq-puxta dastur, loyihalar tayyorlaş, keng muhokamadan ötkaziş muhiti va pallasida yaşamoqdamiz. Bunday yondaşuvlar futboldek juda dolzarb yönalişni ham çetlab ötolmasligi mantiqlidir.

Milliy futbolimiz negizini yaratiş jarayoni boşlanişida yangisi hali yöq şaroitda ma'muriy-buyruqbozlik, kommunistik mafkura va davlat iqtisodi hukmron, egalik hissi, şaxsiy manfaatdorlik va erkinlik yöq rejimda tuğilib, ildiz otgan, şakllangan sovet futboli yaroqsiz ekanligi, samara bermasligini tarixning özi isbotlab qöygan eskisini qöllab turiş, aytganimizdek, ötkinçi ilojsizlikdan edi. Şu bilan birga, fursatni boy bermasdan, bu borada eng rivojlangan mamlakatlar tajribasini har tomonlama örganib va, albatta, öz xususiyatlarimizni ham inobatga olgan holda yangisini yaratiş lozim edi. Fikri ojizimizça, bugungi özbek futbolining poydevori mustahkam bölmay, murabbiy, omad yoki qandaydir mö'jizaga boğliq bölib qolayotganligining boş sababi yangisini eskiça dunyoqaraş va yondaşuvlar asosida barpo etişga urinib kelayotganimiz bilan boğliqdir. Şuning uçun ham ötgan yillar içida yaratib berilgan barça şart-şaroit, yoşlarimizning yangilik, eng yuksak marra va tajribaga intiluvçanligi, ularni singdira oliş qobiliyati mavjudligiga qaramay futbolimizning sifat darajasi köngildagidek emasligi yaqqol körinib turibdi. Biz ham barça qatori jahon birinçiligiga boriş tarafdorimiz. Biroq orzularimiz uşalgan taqdirda ham mazkur haqiqat özgarmas bölib qolaveradi. Vaqtinçalik yutuq tuğdirgan dimoğçoğlik ötgaç, uzil-kesil hal etilmagan muammolar yana çiqib kelaveradi. Ular nimalardan iborat?

Birinçisi, futbol klublarining taşkiliy-huquqiy şakli va faoliyati zamonaviy emasligidadir. Bozor munosabatlariga ötdikmi, boşqa tarmoqlar qatori futbol tizimi ham mazkur qoidalarda rosmana yaşaşga örganişi kerak. Ya'ni, avvalo har bir klubning öz qonuniy egasi bölsin, hoh yakka şaxs, xoh aksiyadorlik tartibida. Klublarimiz şundoq ham aksiyadorlik jamiyati şaklida tuzilgan-ku, e'tirozini qabul qilolmaymiz. Çunki, ular asosan homiylik yöli bilan tirikligini yaxşi bilamiz. Homiylik — yeb ketarga beriladigan har qanday mablağ, hatto toğdek bölsin, öpqonga tuşgandek yöq bölib ketaveradi. Vaholanki, mazkur kattadan-katta mablağlar, nisbatan oz tuyulsa-da, aslida umumiy qozonimiz — milliy iqtisodiyotimizning bir bölagi. Hozirgi holatda natija bo‘­yiça heç kim javobgar emas: na klub, na futbolçi, na murabbiy. Klubning haqiqiy, puli kuyayotgan egasi (egalari) bölsa, qanday talab qilib olişni ham, işni taşkil qilişni ham özi biladi.

Zamonaviy futbol allaqaçon katta işbilarmonlikka aylanib bölganiga bejiz urğu bermadik. Bugungi futbol stadion — öyin — televizordan iborat tomoşa emas. Myunxenning «Bavariya» jamoasining daromadida çiptalar 21, teletarqatuv 23, tijorat faoliyati esa 53 foizni (!) taşkil etadi. Mazkur raqamlar orqali jahon professional klublarining 33-38 milliard dollarlik yillik daromadlari qanday şakllanayotgani va iş ham şunga yaraşa yölga qöyilayotganini ilğab oliş qiyinmas.

Dunyoning oldi jamoalari öz işqibozlari uyuşmasi — fan-klub­lari bilan yaqindan va rang-barang iş olib boradi. Misol uçun, arzimagan yillik a'zolik badali evaziga navqiron işqibozlarga ramzlar, çiptalar sotib olişda çegirmalar, turli tadbirlar, jumladan jamoa maşğulotlariga bepul taklif etiş imtiyozlarini taqdim etiş orqali tarafdorlari safini tarbiyalab, köpaytirib boradi.

Buni va yana köp narsalarni biz ham bilamiz, lekin bizga hali bor, tayyor emasmiz, deguçilar diqqatiga: hadeb «velosiped ixtiro qilavermasdan», özimiz kabi, ammo zamonaviy yondaşuvlarga dadil kirişgan mamlakatlar tajribasiga razm solaylik. Masalan, ötgan hafta yutganimiz Qatar (aholisi 1,9 million kişi) futbol ligasining 2010 yilgi daromadi 100 million dollarni taşkil etgani holda 2013 yilda 260 million dollargaça ösgan bölsa, uşbu raqamlar Yevropa futbol tizimidagi Ozarbayjonda (aholisi 9,5 million) 12-30 million, Armanistonda (aholisi 3,2 million) 1,2-3,5 million, Gruziyada (aholisi 3,7 million) 2,7-20,7 million, Qozoğistonda (aholisi 17,5 million) 45-115 million dollarga teng bölgan. 2009 yili 0,5 million dollar daromad topgan Tailand (aholisi 70 million) ligasi uç yil ötib 30 million dollarlik darajaga, ya'ni 78 foizlik ösişga erişgani kişini öylantirişi kerak-ku, axir!

Ikkinçi muammo — futbolçi va murabbiylarni tayyorlaşdek oğir masalaga tegişlidir. Uşbu öta jiddiy, balki eng asosiy yönalişda mamlakatimizda hamon eski maktab uslublari ustuvorligiga şubhamiz yöq. Şu ma'noda mustamlaka zamonida Minskning «Dinamo» jamoasi gurkiragan qisqa muddatda uning murabbiysi E.Malofeyevning namunaviy maşğulotlariga bağişlangan körsatuv esga tuşadi. U futbolçilarga şunday körsatma bergandi: töp bilan oldinga bordingmi, albatta tep, söng tezda orqaga qayt! Hozir ham maydonda tinmay yuguriş, qarsillatib tepiş, bosim ötkaziş asosiy omillar sanalişiga oid şaxsan guvoh bölgan holatlar yetarlidir. Töğri, ular ham darkor (ayniqsa jismoniy çidam), mazkurlarni eng peşqadam jamoalarda ham kuzatiş mumkin (duç kelgan yoqqa tepişdan taşqari, albatta). Biroq futbolçilar yetiştirişdagi eng katta kamçilik borki, uni neça yillar burun «Yuventus» jamoasiga taklif qilinib, katta şov-şuvga sababçi bölgan, hozirda uşbu jamoada yoşlarga murabbiylik qilayotgan Ilyos Zeytullayev oçiqlab berdi. Ma'lum vaqt muqaddam qurgan suhbatida, Özbekiston va Italiyada futbolçilarni tarbiyalaşdagi eng asosiy farq nimada, savoliga uning javobi şunday jarangladi: bizda bolalikdan aldaşga (ya'ni raqibni aldab ötişga), bu yerda esa maydonda öyinni qanday uyuştiriş böyiça fikrlaşga örgatiladi!

Öz murabbiylarimizni yerga urişdan mutlaqo yiroqmiz. Ular şaxsiy saviya va imkoni darajasida astoydil ter tökayotganidan yaxşi xabardormiz. Şu bilan birga, çet ellik ilğor maktablardan, maşhurlarini emas, indamay halol va fidokorona mehnat qiliş qon-qoniga singib ketgan mutaxassislarni taklif qilib, bolalarni öşalarga topşiriş kerak, deb işonamiz. Yillar ötib, natija bölişiga şubha yöq. Şu ma'noda 1998 yilgi jahon birinçiligida çorak finaldan çiqolmagan, 2000 yilgi Yevropa birinçiligida guruhda bir oçko ololgan nemislar uşbu muvaffaqiyatsizlik-fojiani xolis va har tomonlama örganib, şunday xulosaga kelganlar: futbolçilarni tayyorlaş işini tubdan özgartiriş! Şu tariqa mamlakat futbol federatsiyasining yoş qobiliyatlarni topiş va parvarişlaşga qaratilgan keng kölamli «Iste'dod istab» («Talentforderung») dasturi işlab çiqilgan va 2002 yildan hayotga tatbiq etila boşlangan. 2014 yili esa mevasini ham oldilar — yarim finalda mezbon Braziliyani 7:1, finalda Messi Argentinasini 1:0 hisobida yengib, jahon çempioni böldilar.

Yana bir gap. Bir paytlar «Sport» telekanali «Bunyodkor»da töp surgan maşhur Rivaldodan, Özbekiston va Braziliyada bolalar uçun bu borada yaratilgan şaroitlarga munosabati haqida söraganida, «sixni ham, kabobni ham kuydirmasdan» mana bu haqiqatni aytgandi: men öta kambağal oilada tuğilganman, maktabga borişga pulimiz yöq edi, özimni futbolga bağişladim, öz ustimda tinmay işladim, şu tariqa maşhur futbolçi böliş va oilamni qaşşoqlikdan qutqariş orzusida taqir yerlarda ter tökdim va bunga erişdim, sizlarda esa yoşlarga barçasi muhayyo, maktablar tekin, tögaraklar, maydonlar, stadionlar ularga muntazir, meningça, şu narsa ularni bamaylixotirroq qilib qöygan bölsa kerak!..

Albatta, bu işlar birdan bölmaydi, lekin kirişiş ham kerak-ku. Ötgan çorak asr qanday ğizillab ötib ketgan bölsa, buyoği ham şunday bölişi muqarrar. Tayyorgarlik körib, keng muhokamadan söng uzil-kesil hal qilib, futbol sanoatimizni zamonaviy yölga solib yuboriş lozim. Soha qonunçiligini yaratiş, imtiyozlar beriş, davlat va jamoatçilik nazoratini qattiq örnatiş singari taşkiliy-huquqiy qadamlar ham zarur böladi. Birdan natija bölmasligi, xatolar, qoqilişlar yuzaga çiqişi turgan gap. Biroq yaqin yillarda jarayon qolipga tuşib ketişi, yangiça tizim işlay boşlaşiga işonçimiz komil.

Azamat Ziyo