Jurnalist Şuhrat Şokirjonov qöşiqçilarning soliq tölaşi kerakligi mavzusini yana davom ettirdi va öz pozitsiyasini yanada kengroq bayon qildi. U şu mavzudagi ikkinçi maqolasida birinçi maqoladan keyin bildirilgan e'tirozlarga javoblar qaytargan.
Maqolani savol bilan boşlamoqçiman:
Özbekiston Qahramoni unvoni nufuzliroqmi yo ayrim artistlarimizning «Özbekiston xalq artisti» unvonimi?
Uruş qatnaşçilari davlat tomonidan körsatiladigan imtiyozga loyiqmi yoki tört muçasi soppa-soğ «xizmat körsatgan artist»larimizmi?
Doimiy parvarişni talab qiladigan farzandi bilan birga yaşab, uni tarbiyalayotgan ota-onadan biri kömak va ardoqqa muhtojroqmi yoki biror tayinli qöşiği bölmasa-da, somon qöşilgan «loysuvoq»qa arzimasa-da, özlarini «Somon yöli galaktikasida xizmat körsatgan megayulduz» hisoblovçi «otarçi»lar?
Nega unda soliştirişda birinçi sanalganlar daromadidan soliq tölaşda qisman imtiyozga ega-yu, «Özbekkonsert»ning tegişli litsenziyasini qölga kiritgan barça turdagi san'atkorlar Soliq kodeksiga köra, töy-tomoşalardan topgan daromadlaridan soliq tölaşdan töliq ozod qilingan?
Kuni-keça Kun.uz saytida e'lon qilingan «Ozodbek Nazarbekov töğri gapirdi, lekin...» maqolasi san'atimizning yoş va örta avlod vakillariga murojaat edi. Agar ularni bir futbol jamoasiga qiyoslansa, uning sardoriga murojaat — aslida butun jamoaga murojaat hisoblanganidek, gap faqat Ozodbek Nazarbekov haqida emas edi. Bilamiz, uşbu san'atkorimiz şak-şubhasiz, zamonaviy san'atimizning darğasi hisoblanadi, juda köp narsada aksariyatga örnak bölib kelgan, kelayapti, böla oladi. Maqolaning söngida «gapirmang», deganimda ham u kişi nazarda tutilmagandi. Albatta, O.Nazarbekov, Ş.Qayumov, Ğ.Yoqubov kabi ustoz san'atkorlarning har qança sözga çiqişga haqlari bor.
Ijtimoiy tarmoqlarda köpçilik öquvçilar maqola mohiyatini notöğri tuşunib, yoppasiga Ozodbek Nazarbekovni tanqid ostiga olişgan, özlariça talqin qilişgan. Yana bir marta takrorlayman, maqola Özbekiston xalq artisti Ozodbek Nazarbekov haqida emas.
Maqola e'lon qilinganidan keyin ijtimoiy tarmoqlardagi şarhlar orasida «jurnalistlar birovning pulini sanaşi yaxşi emasligi», «otarçilarning soliq tölaşi bilan jurnalist emas, soliq idoralari şuğullanişi kerakligi» haqida özbekona koyişnamo maslahatlaru izohlar ham uçrayapti. Şu narsa oydinlaşayaptiki, litsenziya uçun haqni tölab qöydikmi, soliqdan ozodmiz yoki litsenziya tölovi — öşa soliq degani, deb tuşunuvçilar juda köp ekan.
Mavzuga oid
Töğri, san'atkorlar konsertu tomoşalari uçun soliqdan ozod ekanligi Soliq kodeksining 180-moddasi, 1-bölim, 8-bandida belgilab qöyilgan. Ideal jamiyatda xalqning e'tiboridagi, özini vatanparvar, xalqparvar hisoblovçi har qanday odam bir yilda vijdon amriga böysunib deklaratsiya töldiradi, qança daromad qilganiyu ulardan qança soliq tölaganini oçiq-oydin körsatadi.
Boz ustiga, ötgan safar «Özbekkonsert» davlat muassasasidagi öşa tadbirda Madaniyat vazirligi qoşida qanaqadir umumiy jamğarma oçilib, hamma öşa yerga pul tölasin, degan taklif yangragan edi. Bu juda töğri taklif, lekin bu holatda faqat san'atkorlarga qulay bölişi öylanayapti. «Bepul xizmat qilganimiz uçun hurmatimiz qolmayapti, joni açişib, pul tölab qöyişsa, hurmat-izzatimizni joyiga qöyişar balkim», degan iddao bor.
Ammo, hurmat pulga sotib olinmaydi-ku? Hurmat faqat öşa san'atkorlarimizning qöşiqlarida tarannum etilayotgan jömardlik, halollik, töğrilik, rostgöylik bilan qölga kiritiladi, deb yurar ekanman.
Bu yerda bir qiziq jihat bor: şuni san'atkorlar va ularning ayrim tarafdorlari mutlaqo tuşunişmayapti. Nega endi bu taklif faqat tekin tadbirlar uçun qöllanilişi kerak? Dollarda haq tölanadigan töy-tomoşalar esa e'tibordan çetda qolişi kerakmi? Aslida, öşa narsa pullik tadbirlar uçun qöllanilsa, töğri bölmaydimi? Ana öşanda san'atkorlarimizning hurmati, xuddi bir paytlardagi katta artistlarimiz darajasiga kötarilarmidi.
Yiğilişda tilga olib ötilgan fakt — öşa dasturxon uçun pulga sotib olinadigan non va suv işlab çiqaruvçilar soliq tölaşadi. Farq şu yerda emasmi? Keling, soliq mavzusiga qaytaylik va Soliq kodeksiga murojaat qilaylik.
Kodeks 180-moddasining birinçi bandiga köra, konsert-tomoşa faoliyati bilan şuğullaniş huquqini beruvçi litsenziyasi bölgan şaxslardan taşqari diplomatlar, xalqaro nohukumat taşkilotlarni mansabdor şaxslari, şuningdek, mudofaa, içki işlar, favqulodda vaziyatlar vazirliklarining, milliy xavfsizlik xizmatining harbiy xizmatçilari, içki işlar organlari hamda bojxona organlarining oddiy xizmatçilari va boşliqlari tarkibiga kiruvçi şaxslar, Konstitutsiyaviy sudning, umumiy yurisdiksiya sudlarining va xöjalik sudlarining sudyalari, şuningdek, prokuratura organlarining mansab darajalariga ega bölgan xodimlari — ularning xizmat vazifalarini bajarişi munosabati bilan olgan daromadlari böyiça soliqdan töliq ozod!
Anglayapsizmi?! Artistlarimiz öşa diplomatlar, prokurorlar, sudyalar, huquq-tartibot idoralari kabi topayotgan daromadiga solinadigan soliqdan töliq ozod. Ya'nikim, hattoki soliqçi daromadidan soliq tölaydi — artist esa — YÖQ.
Endi qarang, olingan daromadidan QISMAN ozod qilinganlar röyxatida kimlar bor (ular daromadining 4 ta minimal iş haqi miqdorigaça bölgan summasi — 600 ming sömgaça bölgan qismidan soliq tölamaydi, bundan yuqori qismidan TÖLAYDI):
• «Özbekiston Qahramoni», Sovet Ittifoqi Qahramoni, Mehnat Qahramoni unvonlariga sazovor bölgan şaxslar, uçala darajadagi Şuhrat ordeni bilan taqdirlangan şaxslar.
• uruş nogironlari va qatnaşçilari, şuningdek, doirasi qonun hujjatlari bilan belgilanuvçi ularga tenglaştirilgan şaxslar.
• bolalikdan nogiron bölib qolganlar, şuningdek, I va II guruh nogironlari.
• ikki va undan ortiq ön olti yoşga tölmagan bolalari bor yolğiz onalar.
• ikki va undan ortiq ön olti yoşga tölmagan bolalari bor va boquvçisini yöqotganlik uçun pensiya olmaydigan beva ayol va beva erkaklar.
• bolaligidan nogiron bölgan, doimiy parvarişni talab qiladigan farzandi bilan birga yaşab, uni tarbiyalayotgan ota-onadan biri.
Yuqorida sanalgan toifadagi kişilarga qisman imtiyoz taqdim etilib, oyiga 600 ming sömdan yuqori daromad topganda soliqqa tortilib turilganida, bir kunda «birrov»da buning ön-yigirma barobarini topib yurgan san'atkorlarimiz örnida bölganimda, yumşoqroq qilib aytganda, salgina uyalardim...
Vaziyat, albatta, nazorat ostiga olinişi kerak. Köryapmiz-ku, san'atkorlarimiz baribir noşukr. Balkim ularni şunça boşimizga kötarganimiz yetar? Balkim tizimga özgartirişlar kiritiş vaqti yetgandir, nima dedingiz? Albatta, ular soliq tölaşlari şart va bu jarayonni nazorat qilişning samarali mexanizmini işlab çiqiş zarur.
Har qanday insonda, har qanday taşkilotda soliq tölovçining identifikatsiya raqami — STIR bor. Öşa böyiça faoliyat körsatiş kerak. Hamma artist yuridik şaxs bölib, aytaylik, YaTTlar singari hisob-raqam oçişsin. Yoki şunday ijodkorlar (aktyor, artist, raqqosa, yozuvçi-şoir, bastakor, rassomlar va haykaltaroşlar) ning barçasi uçun alohida bir yuridik şaxs maqomi öylab topilsa.
Ana şunday maqomda bankda hisob-raqam oçilsin va davlat tadbiri uçun pulni ham, konsertlardan tuşumni ham, odamlar ham töy-tomoşasiga aytgani uçun gonorarni ham, reklama (darvoqe, buning soliğidan artistlarimiz ozod emas) va xayriya ortidan topgan daromadini ham öşa yerga tölaşsin. Mijozlar bilan kiçik şartnoma tuzilsin, bönak olinsin, xizmat körsatilgaç, mijozga çek berilsin. Zarurat bölsa buxgalter yollansin.
Faqat töy-tomoşa emas, albomi, diski sotilgani, internetda taronalari, ringtonning savdosidan tuşadigan pullar ham şu yerga töplansin — albatta, bu köpçilik uçun yangilik bölişi mumkin, biroq xorijdagi hamkasblaringiz daromadi aynan şunday tartibga solinadi.
Ana şunda yiğilgan pullardan qonunçilikda belgilanadigan ma'lum bir soliq tölanişi kerak. Böldi! Barça pullar iqtisodiyotimiz içida aylanadi, soliqlari tölanadi, Özbekiston iqtisodiyoti ravnaqiga (ya'ni, xalqqa) xizmat qilinadi, qöşiqlarda tarannum etilayotgan vatanparvarlik real hayotda ham namoyiş etib beriladi.
Hozir esa, vijdonan ayting, töylardan topayotgan daromadingizning hammasi ham Özbekistonning real iqtisodiyoti ravnaqi uçun xizmat qilayaptimi yoki yaşirin (xufyona) iqtisodiyot uçun? Vijdonan, içingizda öz-özingiz uçun javob bering-çi?
Odamlar töyimga kelgan san'atkorga dollar beraman, deb qonunni buzib, «qora bozor»da dollar almaştirib yurmasligi kerak. Sömda, plastikda, firmasidan pul ötkaziş yöli bilan ham töyga çaqira olişsin. Çunki davlat idoralari anavi tuzilişi taklif etilgan jamğarmaga, albatta, pulni köçiradi. Şunday ekan, nega ularga mumkinu, xalqqa mumkin emas? San'atkorlarimizdan kimdir mana şunday takliflarni örtaga taşlaganida haqiqiy millatparvar, xalqparvar, vatanparvar kişining fikrini bildirgan bölardi.
Tuşunamiz, studiya xarajatlari bor, klip xarajatlari bor. Radio-televideniyeda qöşiqni aylantiriş xarajatlari bor. Bitta qöşiqni tanitişning özi bölmaydi. Doim e'tiborda bölmasa, san'atkorning «narxi» tuşişini ham hamma biladi. Hamma artist ham öz niyatiga yeta olmaydi. Bu yölda juda köpçilik sinib, tang ahvolga tuşib qoladi, faqatgina mehnat qilganlar va omadlilar közlagan marrasiga erişadi, degan fikrlar ham yangrayapti.
Buning otini — şou-biznes, deb qöyibdilar. Barça (işlab çiqariş, savdo-sotiq sohasida faoliyat körsatayotgan) biznesmenlarda ham ahvol şunaqa — kimdir sinadi, kimdir muvaffaqiyatga erişadi. Ularning ham yoppasiga barçasi ravnaq topib ketmaydi. Ular ham reklamaga, tanilişga pul tikişadi. Faoliyat körsatiş uçun litsenziya olişadi va... soliq tölaşadi.
Farqi — ular mahsulotini sotişadi, sizlar esa... iste'dodingizni. Ularning mahsuloti dasturxonni bezasa, sizning özingiz töyxonaga fayz kiritasiz.
«Televizorda bitta klip namoyişiga falon yevro tölayapman» deyayotganlar qiziqib köringlar-çi, boşqa biznesmenlar uçun reklamaning daqiqasi neça pul ekan? Bir klip davomiyligidagi (3 daqiqalik) reklama qançaga tuşar ekan? Hammagayam oson emas non topiş... Birgina san'atning noni qattiq emas.
Viloyatliklar, ayniqsa, falon restorandagi bir töyga «Ozodbek kelibdi», deb eşitib qolasiz. Yoki «Yulduz Usmonova kelibdi», deyişadi. Bilasizmi, avtomatik ravişda menda ham, bu yangilikni eşitgan boşqasida ham «töy egasi juda boy ekan», degan fikr keladi va bu rost bölib çiqadi. Qiziğ-a, san'atkorlarimiz xalqqa xizmat qilişyaptimi yoki puli köplarga? Artistlarimiz xalq deganda faqat boy insonlarni tuşunişadimi? Albatta, bu xato...
Endi litsenziya masalasiga töxtalsak...
«Özbekkonsert»ning litsenziyasi esa bu qadar qimmat bölmasligi kerak. Lisenziya uçun tölangan haqning 70 foizi estradani rivojlantiriş fondiga, 30 foizi esa davlat byudjyetiga tuşar ekan. Unvoniga qarab, katta pul evaziga litsenziya berilib, Ozodbek Nazarbekovday «bozori çaqqon» artistlarimizdan pul undiramiz, deb öz vaqtida xalq artisti unvonini olgan keksa avlod vakillari umuman konsert berolmaydigan qilib qöyilmoqda.
Bizning-ça, «Özbekkonsert»ning litsenziyasi nomiga — 1 minimal iş haqi evaziga bölişi kerak. Lisenziya tölovi hamma uçun BIR XIL va arzon bölişi kerak. Masalan, xalq artisti, xizmat körsatgan artist unvonlarini san'atkorlar mehnat qilib olişgan. Bu ularga qöşimça tölov emas, aksinça, imtiyoz keltirişi kerak emasmi?! XALQ ARTISTI va XIZMAT KÖRSATGAN artistning özi e'tirofli unvon. Unga yana litsenziya — bu davlat işonib topşirgan unvonni tahqirlaş emasmi? Unvon olgan katta artistlar, şuningdek, «E'tirof», «Nihol», «Kamolot» tanlovlarida ğolib çiqqan yoşlar avtomatik bepul litsenziyaga ega bölişlari kerak.
Hozirgi şaroitda eng qimmat litsenziyani kiritganlarga çet eldayam konsert beriş imkoni taqdim etilar ekan. «Özbekkonsert» umuman bu narsaga — san'atkorlarning çet eldagi faoliyatiga, topayotgan puliga aralaşmasligi kerak. Bu adolatdan emas, axir! Hammayam çet elda konsert bera olmaydi. Buning özi katta e'tirof, «Özbekkonsert» hozirça Özbekistonning içinigina nazorat qilsa ham yetarli.
Yoki yaxşi homiylar tarafidan katta-katta pul tikilib, şou-biznes loyihasi sifatida sun'iy kötarilgan, ekranlardan tuşmaydigan xonandalar va guruhlar paydo bölmoqdaki, ularning allambalo kiyinişlari, qöşiqlari yoşlarimiz ongini zaharlamoqda. Bot-bot gapirilayotgani bilan barça gap havoga uçmoqda, bunga qarşi samarali kuraşiş yöli öylab ham topilmagan, oqibati öylab ham körilmayapti. Puli yöq iqtidorlar esa çekkada munğayib turişga, bora-bora san'atdan keçişga majbur.
Xullas, san'atkorlarga noörin taqdim etilgan 100 foizlik soliq imtiyozi olib taşlanib, oğzaki kelişuvlardan qoçib, litsenziyani formallaştiriş, körsatgan xizmat uçun tölovni yiğib, tasarruf etiş san'atkorning öz gardaniga yuklansa, davlat idoralari san'atkorlarimizga bosim qila olmasdi: xuddi dasturxonga non va suv pulga sotib olinganidek, artist ham puli tölanib olib kelinardi.
«Iya, unaqada artistlar umuman tölamaydi-ku?!», deya körmang aslo. Tölaydi, avvalo ularning barçasi — vatanparvar. Ikkinçidan, tölaşni istamasa ham tölatsa böladi, yöli köp. Ana, Messi va Kriştianu Ronaldu ham tölaşyapti, heç vaqo urgani yöq ularni...
