Göşt narxi nega 70 foizgaça kötarildi?

Qoramol boqiş ­qiyinlaşdimi?

— Toşkent şahri bozorlarida asosan Qaşqadaryo, Surxondaryo va Buxoro viloyatlari şaxsiy dehqon xöjaliklari hamda fermerlari tomonidan yetiştirib, olib kelingan qoramollar söyib sotiladi, — deydi poytaxtimizning «Eski Jöva» dehqon bozorida savdo qiluvçi qassob Z.Yoqubov. — Joriy yilning aprel oyida bitta buqani kuşxonalardan söyib oliş narxi 7 mingga oşdi. Mart oyida bir kilogramm mol göştini 23-24 mingdan söyib olib, 25-27 ming sömdan sotgan bölsak, hozirda tirik vazndagi buqaning kilosini 31 ming sömdan söyib, 32-33 ming sömgaça, lahm qismini 38-40 ming sömdan sotyapmiz. Fermerlar bilan gaplaşganimizda ular qoramolni boqiş xarajatlari oşgani uçun uning narxini ham kötarişga majbur bölişganini aytişmoqda.

«Toşkent ozuqa yem ta'minoti» mas'u­liyati çeklangan jamiyati direktori Dilşod Mannonovning aytişiça, bugungi kunda respublikamizning barça hududlarida çorva mollari uçun zarur ozuqani maqbul narxlarda yetkazib beriş maqsadida ozuqa-yem ta'minoti korxonalari taşkil etilgan. Mazkur MÇJning ham Toşkent şahri va Toşkent viloyatida 16 filial va 137 maxsus şoxobçasi faoliyat körsatib, aholi ehtiyojlari imkon darajasida qondirib kelinmoqda. Belgilangan tartibga köra, Respublika tovar xom­aşyo birjasidan tegişli grafik asosida yem mahsulotlari xarid qilinib, 20 foiz ustama haq hisobidan savdo şoxobçalariga çiqariladi. Ayni kunda mamlakatimizda mavjud ozuqa-yem jamiyatlari tasarrufidagi barça şoxobçalarda şrot 1200 sömdan, şeluxa 600 sömdan sotilmoqda. Narxlar 2016 yilning fevralidan buyon özgargani yöq.

Namangan viloyatidagi «Namangan ozuqa yem ta'minoti», Samarqand viloyatidagi «Samarkand yem ta'minoti» MÇJlariga qaraşli şoxobçalardagi narxlarni örganganimizda yem mahsulotlari bu yerda ham bir xil narxlarda sotilayotganiga guvoh böldik. «Namangan ozuqa yem ta'minoti» MÇJning şahar va tumanlardagi 155 ta ozuqa yem sotişga ixtisoslaşgan şoxobçalari tomonidan joriy yilning ötgan davrida 14 ming 157 tonna şrot, 8 ming 627 tonna şeluxa va 3 ming 621 tonna omuxta yem mahsuloti sotilgan. Biroq yoğ-moy korxonalari aprel-may oylarida töla quvvat bilan işlamagani bois bugungi kunda ta'minotda uzilişlar kelib çiqqan.

«Samarqand yem ta'minoti» MÇJ rahbari Faxriddin Hamrayevning ta'kidlaşiça, olib borilayotgan çora-tadbirlarga qaramay, aholi çorvasini ozuqa-yem bilan töliq ta'minlaşning hozirça iloji yöq. Jamiyat şoxobçalari ötgan may oyida reja böyiça aholiga 4 ming tonna omuxta yem yetkazib berişi kerak bölsa, amalda 1 ming 700 tonna yem tarqata oldi, xolos. Buning ham asosiy qismi çorvaçilikka ixtisoslaşgan fermer xöjaliklariga berildi. Natijada aholining şaxsiy xöjaliklarida parvarişlanayotgan çorva mollari uçun yem taqçilligi kuzatildi. Xususan, Kattaqör­ğon tumani, Yodgorxöja qişoğida joylaşgan «Samarqand yem ta'minoti» MÇJga qaraşli 16-sonli şoxobçada ikki-uç oydan buyon yem mahsulotlari umuman sotilmayapti. Odamlar qoramol uçun eng asosiy ozuqa hisoblangan şrotni tadbirkorlar qölidan 1800-2200 sömgaça bölgan qimmat narx­larda sotib olişga majbur bölmoqda.

Çorvaçilikka ixtisoslaşgan fermer xöjaligi rahbari Bobur Saurboyevning aytişiça, bir yoşga tölgan oriq buqani bördoqiga boqiş uçun kamida 3 oylik mehnat talab etiladi. Bunda har kuni unga örtaça 9 kilogramm yem, ya'ni 3 kilo şrot, 2 kilo kepak, 3 kilo şeluxa va 1 kilo maydalangan makkajöxori yoki buğdoy aralaşmasi beriladi. Bundan taşqari, kuniga qöşimça 7-8 kilogramm atrofida beda yoki dağal xaşak berib boriş kerak. Hozirgi kunda savdogarlar qölida bir boğ presslangan beda 8 ming (yanvar-fevralda 12 ming bölgan), somon 2 ming (qiş mavsumida 4 ming edi), şrot 1800-1900 söm ekani (fevralda 1400 söm bölgan) hisobga olinsa, qoramol boqişning xarajatlari qançaga tuşuşini hisoblab çiqiş qiyin emas.

Respublika böyiça yem mahsulotlari yetkazib beruvçi korxonalarning faoliyati örganilganda, ular yem-ozuqaga bölgan talabni bor-yöği 12-15 foizinigina qondirişi mumkinligi oydinlaşdi. Bu ham faqat tegişli grafik asosida belgilangan iste'molçilarga sotiladi, xolos. Aholining qariyb 85 foizi yemni savdogarlar qölidan olişga majbur bölmoqda.   

Göşt işlab çiqariş 2,8 marta oşdi, ammo...

Qişloq va suv xöjaligi vazirligining Çorvaçilik, parrandaçilik, asal­ariçilik va baliqçilikni rivojlantiriş boş boşqarmasi boşliği Maqsud Yusupovning qayd etişiça, mamlakatimizda qişloq xöjaligi mahsulotlari yalpi uluşining 42 foizini çorvaçilik mahsulotlari taşkil etadi. Bu respublikamiz aholisining göştga bölgan talabini töliq qondiradi. Çorvaçilik sohasida erkin bozor mexanizmlari şakllantirilgani, köplab imtiyozlar taqdim etilayotgani natijasida çorva mollari boş soni hamda göşt va sut mahsulotlari işlab çiqariş hajmi muttasil ravişda ortib boryapti. Xususan, keyingi yillarda amalga oşirilgan keng kölamli islohotlar natijasida qoramollar boş soni 2,6, qöy va eçkilar boş soni 2 martaga ösdi. Buning natijasida göşt mahsulotlari işlab çiqariş hajmi 2,8 barobarga oşişiga erişildi. Vazirlik aholining göştga bölgan ehtiyojini töliq qondiriş, bozorlarimizda göşt, sut, tuxum, baliq va boş­qa çorvaçilik mahsulotlarini köpaytiriş böyiça ham qator çora-tadbirlarni amalga oşirmoqda.

Hozirgi kunda 662 ta qoramolçilik yönalişidagi naslçilik xöjaliklarida 100 ming boşdan ziyod yuqori mahsuldor naslli qoramol parvarişlanmoqda. Birgina 2016 yilda ular tomonidan 9 ming boşdan köproq qoramol şaxsiy yordamçi, fermer va deh­qon xöjaliklariga sotilgan. Çorvaçilik sohasini 2021 yilgaça bölgan muddatda rivojlantiriş borasida belgilangan çora-tadbirlar dasturiga köra, yirik şoxli qoramollar boş soni 14 million 800 ming boşga, mayda şoxli mollar boş soni 23 million 127 ming boşga yetkaziladi. Bu esa mamlakatimizda göşt yetiştirişni 26,2 foizga oşirib, aholi ehtiyojlaridan ortiqçasini eksport qiliş imkonini ham beradi.

Miş-mişlarda asos yöq

Xöş, mamlakatimizda çorvaçilikni rivojlantiriş, göştga bölgan talabni qondiriş böyiça keng kölamli çora-tadbirlar, dasturlar amalga oşirilayotgan, fermerlarga özgarmas narx­larda yem yetkazib berilayotgan bölsa, unda muammo nimada? Nega göştning narxi sezilarli darajada kötarildi? Qoramollar kasallanib ölişi natijasida ularning soni kamayib ketdimi? Yoki haqiqatan ham göştning çetga eksport qilinayotgani oziq-ovqat sanoatida göşt va göşt mahsulotlari işlab çiqarişda uzilişlarni yuzaga keltirdimi?

– Mamlakatimizda oziq-ovqat xavf­sizligini ta'minlaşga strategik vazifa sifatida alohida e'tibor qaratiladi, – deydi «Özbekoziqovqatxolding» xolding kompaniyasi göşt va sut mahsulotlari işlab çiqarişni rivojlantiriş boşqarmasi boşliği örinbosari Abdulatif Qodirov. – 1990 yilda Özbekistonda iste'mol qilinadigan göşt mahsulotlarining 50 foizi çetdan olib kelingan bölsa, hozir vaziyat butunlay özgargan. Aholining göştga bölgan talabi özimizda yetiştirilayotgan qoramol, qöy-eçki va tovuqlar hisobiga töliq qondirilmoqda. Göşt mahsulotlari işlab çiqariş sanoati ham yil sayin rivojlanib, uning quvvati 96-99 foizga yetdi. Bu mamlakatimizga göşt va göşt mahsulotlari deyarli import qilinmaydi, deganidir. Joriy yilda davlatimiz rahbarining tegişli körsatmasi asosida göştni çetga eksport qilişga ruxsat berildi. Ammo bu boradagi zarur çora-tadbirlar, hujjatlar va göşt eksportiga qöyilayotgan talablar endi işlab çiqilmoqda. Şuning uçun mamlakatimizda yetiştirilayotgan göşt hozirça heç qaysi davlatga eksport qilinayotgani yöq. Şuni alohida qayd etiş kerakki, göştning eksport qilina boşlaşi uning içki bozordagi narxining keskin oşişiga yoki uluşi kamayişiga ta'sir körsatmaydi. Bu bilan alohida ixtisoslaştirilgan va xalqaro sifat standartlariga javob beradigan çorvaçilik xöjaliklari şuğullanadi.

Çorvaning ahvoli barqaror

Davlat veterinariya qömitasi raisi örinbosari Abror Akbarovning ta'kidlaşiça, mamlakatimizda boqilayotgan çorva mollarining ayni kundagi ahvoli barqaror. Ularga heç qanday yuqumli kasallik xavf solmayapti. Respublika hududida veterinar osoyiştalikni saqlab turiş maqsadida, birinçi navbatda, çegara mintaqalaridagi şaxsiy yordamçi, dehqon va fermer xöjaliklari hamda aholi qaramoğida bölgan çorva mollari klinik körikdan ötkazilib, belgilangan profilaktik tadbirlar rejali ravişda olib borilmoqda.

Jurnalistik suriştiruv davrida töplagan, biroq maqolaga kiritilmagan materiallar, joylarda ötkazgan muloqotlardan şunga amin böldikki, göşt narxining bu qadar keskin kötarilişiga jiddiy sabab yöq. Töğri, uning narxi 2013 yildan buyon deyarli özgarmasdan qolayotgan edi. Oxirgi tört yilda yem, dağal ozuqa mahsulotlari narxi birmunça oşdi. Bundan taşqari, sönggi ikki-uç yilda ob-havoning seryoğin kelib yaylovlardagi öt-ölanlar köp bölgani, çorva mollarini boqişga qöşimça imkoniyat yaratganiga qaramay, bahor va yoz oylarida dağal yem-haşak jamğarişda ayrim muammolar saqlanib qolmoqda. Bu ayniqsa, dehqon va fermer xöjaliklari tasarrufidagi yerlarda ozuqabop ekinlar ekişga ruxsat etilmayotgani, ajratilgan yerlarning esa yem-xaşakka bölgan talabni qondira olmayotganida yaqqol kuzatilmoqda.

Qişloq va suv xöjaligi mutasaddilarining aytişiça, ana şunday muammolarni bartaraf etiş maqsadida Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 29 dekabrdagi «2016-2020 yillarda qişloq xöjaligini yanada isloh qiliş va rivojlantiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qarori qabul qilingan. Unga asosan, 2021 yilgaça bölgan muddatda 170,5 ming gektar paxta va 50 ming gektar ğalla maydonlari örniga sabzavot, kartoşka, ozuqabop va moyli ekinlar ekiş, tokzor hamda intensiv boğlar barpo etiş vazifalari belgilab berilgan. Jumladan, 50,3 ming gektar maydonga ozuqabop ekinlar joylaştiriladi.

Demak, ana şunday omillar hisobga olinsa, göştning qimmatlaşganini ham tabiiy hol, deb qabul qiliş mumkin, aslida. Ammo şundoq ham aholining xarid qobiliyatiga nisbatan baland narxda bölgan bu mahsulotning aytarli sabablarsiz qariyb 70 foizgaça oşirilişi tuşunib bölmaydigan holdir. Bu borada tegişli nazorat örnatilmasa, joriy yilning keyingi davrida göşt narxi yanada kötarilişi aytilmoqda.

Qahramon Saydaliyev,
Sohibjon Rafiqov,
Şuhrat Qarşiyev,
Rustam Mamajonov,
«Jamiyat» ijtimoiy-siyosiy gazetasining muxbirlari