Mundialni kutib. Şveytsariya

Jahon uruşidan keyingi ilk mundialda, maydon egalari Braziliya terma jamoasi bilan durang öynaganliklariga qaramasdan guruhda qolib ketişdi, 1954 yilda esa, terma jamoa turnirni mezbon sifatida qabul qilganiga qaramasdan yana çorak finalda qolib ketişdi. Bu safar ham esda qolarli ğalaba kuzatildi, ikki karra çempion Italiya ustidan qozonilgan ğalaba bilan boşlangandi turnir, ammo çorak finaldagi Avstriyadan qabul qilingan mağlubiyat (5:7) barçasini unuttirib yubordi. Öşa öyinda mezbonlar ilk yigirma daqiqada uçta töp kiritişga muvaffaq bölişgan, lekin oqibatda taşabbusni qöldan çiqarişganda. Öyin “Lozanna jangi” nomi bilan mundial tarixi zarvaraqlariga muhrlandi.

Uyoğiga esa Şveytsariya çinakamiga autsayderga aylana bordi. JÇ-58 ga bora olişmadi, Çilida ötgan keyingi jahon çempionatiga yöllanma ança qiyin bahslarda, aniqroği Şvetsiyaga qarşi keçgan qöşimça uçraşuvdagi ğalaba evaziga kiritilgan bölsa-da, final bosqiçining barça öyinini boy berdi. Italiyalik taniqli murabbiy Alfredo Foni qöl ostida ham jamoa öziga kelmadi, saralaşni omadli yakunlaganiga qarmasdan, yana musobaqaning barça öyinini boy berdi, buning ustiga uçta öyinda hammasi bölib töqqizta gol terma jamoa darvozasidan joy olgandi. Raqiblar kuçli, GFR, Ispaniya va Argentina edi, ammo mahalliy matbuot mağlubiyatining asosiy sababini yetakçilar Yakob Kun, Leo Eyxman va Verner Lyaymgruberning tungi sayohatlaridan axtardi. Uşbu voqea ança janjalga sabab bölgandi, bir yil ötibgina futbolçilar va matbuot orasidagi muammoga barham berilgandi.     

Şu bilan Şveytsariya terma jamoasi AQŞda, ya'ni oradan 28 yil ötibgina dunyo muxlislari köz öngida paydo böldi. Bu orada bölib ötgan 6 mundialda Şveytsariya saralaşda qolib ketgandi. Angliyalik murabbiy Roy Hojson boşqaruvidagi terma jamoa saralaş bosqiçini muvaffaqiyatli ötkazdi va Italiya bilan birgalikda AQŞ-94 ga yöl oldi. Guruhdagi raqiblar esa bir qaraganda oddiy, ammo teng kuçli jamoalardan taşkil topgandi. Ilk uçraşuv maydon egalariga qarşi keçdi va tomonlar murosa köçasini tanladilar. Şapiyuza, Bregi, Sfortsa kabi futbolçilar ilk öyindanoq omma e'tiborini torta boşlagandilar. Ruminiyaga qarşi keçgan ikkinçi uçraşuv esa umuman benefisga aylanib ketdi, Xaji boşçiligidagi ruminlar 4:1 hisobida tor-mor etildi va Şveytsariya guruhda yaqqol peşqadamga aylanib oldi. Sönggi tur oldidan har qanday variant ham şveysariyaliklarni pley-off iştirokçisiga aylantirardi, balki şuning uçunmi, Kolumbiyaga qarşi keçgan uçraşuvda janubiy amerikaliklar har tomonlama ustunlik qildilar 0:2. Ammo bu öşa Pele çempion deb böladi, deb başorat qilgan Kolumbiyaliklarning mundialdagi ilk oçkolari edi, tabiiyki, nimçorak finalga Kolumbiya emas, Şveytsariya yöl oldi. Töğri, guruh ğolibligi keyingi raqiblarning kuçi borasida biroz yengillik berişi mumkin. Ammo bizning holatimizda unday deb bölmasdi. Masalan, guruh ğolibligini qölga kiritgan Ruminiya nimçorakda Argentinaga, AQŞ esa Braziliyaga röbaru kelganda. Guruhdoşlar içida eng “omadli” bölib çiqqan qahramonlarimizga esa nisbatan “kuçsiz” bölgan Ispaniya raqiblik qiladigan böldi.

Öşa öyinda Ispaniya har tomonlama kuçlilik qildi. Yyerro 15-daqiqada hisobni oçgan bölsa, keyinçalik, ispanlar yana ikkita töp kiritdilar va pley-offdagi yagona yirik hisob aynan öşa uçraşuvda qayd etildi.

Yangi asr boşlaridan terma jamoaga ötmişdagi maşhur futbolçi Yakob Kun murabbiylik qila boşladi. Köpçilik bu qarorni navbatdagi xato deb baholagan bölsa-da, murabbiy tez fursatda natijalarni olib kela boşladi. Jumladan JÇ-2006 saralaşida çinakamiga qahramonlik körsatib, Istambuldan “omon çiqiş”ni uddaladilar. Ilk uçraşuvni uyda ötkazib 2:0 hisobida ğalaba qozongan jamoa, javob uçraşuvida çinakamiga qattiq qarşilikka uçradilar. “Dahşatli bosim” ostida keçgan öyin 4:2 hisobida mezbonlar ğalabasi bilan yakunlandi, safardagi gol ustunligi Şveytsariyani pley-off ğolibiga, ya'ni mundial iştirokçisiga aylantirdi. Öyindan söng katta janjal çiqdi, hakamning noxolis boşqarganligi, mehmonlarning simulyant ekanligi haqida “xulosalar” turklar va mehmonlar örtasida janjalni keltirib çiqardi. Futbolçilar, murabbiylar, muxlislar örtasida töqnaşuvlar bölib ötdi. Juda turk futbolçilari, şuningdek, şveysariyalik Benjamin Xuggel katta miqdorda jarima töladi. Sönggi söz, ya'ni janjal taşabbuskori Turkiya terma jamoasi ustidan yakuniy xukm esa Yozef Blatterda qolgandi. Öşanda turklar uçun hatto bir neça yilga FIFA musobaqalaridan çetlaştiriş xavfi ham mavjud bölib, köpgina turk ommaviya axborot vositalari, şuningdek, futbol kişilari Blatterning asli şveysariyalik ekanligiga urğu berib, bosim ötkaza boşladilar. Albatta Blatter bu bosim ostida keskin çora qöllay olmasdi, oqibat Turkiya keyingi uçta uy uçraşuvini tomoşabinlarsiz ötkazişga majbur qilindi. 

Germaniya-2006 da Şveytsariya Fransiya, Togo va janubiy Koreya terma jamoalari bilan bir guruhdan joy oldi va ikki ğalaba, bir durang bilan guruh ğolibiga aylandi. E'tiborli jihati, bu öyinlarda Şveytsariya öz darvozasini saqlab qoldi, jumladan keyingi öyinlarda ham, Tsyuberbuller JÇ-2006 da öz darvozasidan töp ötkazmagan yagona darvozabon sifatida qayd etildi. Sababi, Ukrainaga qarşi keçgan nimçorak final uçraşuvida ham darvozalar daxlsiz qolgan, öyindan keyingi penaltilar seriyasidagina ukrainaliklarning qöli baland kelgandi.

Şveytsariya keyingi jahon çempionatida ham “quruq seriya”ni davom ettirdi. Raqib esa, yevropa çempioni Ispaniya terma jamoasi edi. Fernandeşning goli evaziga ispanlar mağlub etildilar. Bu mağlubiyat Ispaniya uçun yagona bölgani, keyinçalik ketma-ket olti uçraşuvda ğalaba qozongan Del Boske şogirdlari yakunda jahon çempioni bölganini yaxşi bilasiz. Şveytsariya esa, guruhdagi bu ustunlikni saqlab qola olmadi, avvaliga Çiliga boy bergan Xittsfeld şogirdlari sönggi turda Honduras darvozasini işğol qila olmadilar – 0:0. 4 oçko terma jamoaning keyingi bosqiçga çiqişiga yetarli bölmadi.

Braziliyada ötgan mundialda Şveytsariya guruh masalasini hal qila oldi. Frantsuzlardan yirik hisobda mağlub bölinganiga qaramay, bu safar “qahramonlarimiz Hondurasning darvozasiga yöl topa bilişdi. Xerdan Şakiring xet-trigi Şveytsariyani keyingi bosqiçga olib çiqdi. Jamoa yanada uzoqroqqa borişi mumkin edi, bunga juda yaqin ham qolgandi. Argentina bilan öyinda Messi va uning jamoadoşlari 118-daqiqa davomida yevropaliklar darvozasiga yöl topa olişmadi. Ikki jamoaning imkoniyatlarini tenglaştirişi mumkin bölgan penaltilar seriyasiga juda yaqin qolganda, Anxel Di Mariya Messining töp uzatişini golga aylantirdi.

SARALAŞ

Saralaş bahslarida Şveytsariya Portugaliya, vengriya, ferrer orollari, Latviya va Andorra bilan bir guruhdan joy oldi. Körinib turibdiki, bu guruhdan eng kuçli ikki jamoa allaqaçon aniqlanib bölgandi. Faqat guruh ğolibi böliş va töğrida töğri yöllanmani qölga kiritiş masalasi turgan va bu oson emasdi.

Şveytsariya dastlabki 9 öyinni ğalaba bilan yakunlab, guruh peşqadami bölib turgan bölsa-da, Portugaliya ham izma iz ta'qib qilar, Ronaldu jamoadoşlari ham Şveytsariyadagi mağlubiyatni aytmasa, 8 ğalaba bor edi. Hammasi sönggi turda, Portugaliyada hal bölar edi. Öyin 2:0 hisobida mezbonlar foydasiga hal böldi va şveysariyaliklar guruhda 2-öringa tuşib qoldilar. Ammo Şimoliy Irlandiya terma jamoasiga qarşi ötiş öyinlarida (1:0, 0:0) Şveytsariya tajribaliroq ekanini isbotladi.

MURABBIY:

Vladimir Petkoviç, 54 yoşli bosniyalik murabbiy terma jamoani 2014 yildagi jahon çempionatidan keyin qabul qilib olgandi. Ungaça, Petkoviç faqat Şveytsariyaning bir qator jamoalari va Turkiyada faoliyat olib bordi. Uning murabbiylik faoliyatidagi eng yorqin davri 2012-14 yillarga töğri keladi. Petkoviç öşanda “Latsio” bilan birga Italiya kubogida ğolib kelgandi. Italiyada “Yuventus”dan boşqa jamoalar uçun sovrin yutiş qançalik qiyin ekanini yaxşi bilasiz. Aynan Rimdagi muvaffaqiyat Şveytsariya federatsiyasining e'tiborini köproq jalb qilgan bölişi mumkin.

Petkoviç tarixda birinçi marta Şveytsariyani Yevropa çempionatida guruhdan olib çiqdi. Bu safar ham Şveytsariyaga guruhda fransuzlar hamroh bölişganini ham ta'kidlaş joiz. Ammo nimçorak finalda jamoa raqibidan yaxşiroq öyin körsatganiga qaramasdan, durang qayd etildi va penaltilar seriyasida Polşaning qöli baland keldi.

BUGUNGI ŞVeYTsARIYa

Bugungi Şveytsariya terma jamoasiga umumiy qilib tajribali deb baho beriş mumkin. Tarkibda sakkiz nafar futbolçi terma jamoa safida 50 dan ortiq öyinlarda maydonga tuşib ulgurganining öziyoq köp narsadan darak bermoqda. Şuningdek, jamoa tarkibidagi muvozanat ham doimo Şveytsariyaning öziga xosligi va yutuği bölib kelgan. Ya'ni tarkibdagi futbolçilarning saviyasi bir biridan u qadar uzoq emas. Töğri, Şakiri, Djaka kabi maşhurroq nomlar bor, lekin qolgan futbolçilar ham ularning darajasiga çiqa oladilar.

Darvozani Menxengladbaxning “Borussiya” klubi vakili Yann Sommer qöriqlaydi. U Bundesligada nomi çiqqan darvozabonlardan sanaladi va öz vaqtida “Bavariya” ham unga xaridor bölgandi. Boşqa “Borussiya” darvozaboni Roman Burki ham Şveytsariya terma jamoasi a'zosi ekaniga ham e'tibor qaratiş lozim.

Rikardo Rodriges, Stefan Lixştayner, Fabiyan Saar, Yoxan Juru kabi himoyaçilarni alohida taniştirib ötirişning hojati bölmasa kerak. Yuqorida tilga olingan yulduzli yarim himoyaçilardan taşqari, Gelson Fernandes (Ayntraxt), Steven Tsuber (Xoffenxaym), Valon Behrami (Udineze) kabi futbolçilar ham ötgan mavsumni yuqori saviyada ötkazdilar.

E'TIBOR BeRIŞ KeRAK: Brel EMBOLO

Brel Embolo 1997 yilda tuğilgan. Tezkor, yuqori texnikaga ega, har ikki qanotda ham foydali harakat qila oladigan hujumçi aslida Yevro-2016 dayoq özini körsatib ulgurgandi. Öşanda Embolo bilan “Mançester Yunayted” jiddiy qiziqqan, lekin yoş futbolçi katta futbolda yanada köproq tajriba töplaşga qaror qilgan va “Şalke” bilan beş yillik şartnoma imzolagandi. Emboloning transfer qiymati öşanda 27 million yevroni taşkil qilgan. Hozir bu pullar u qadar katta körinmasa-da, faqat Şveytsariya çempionatida özini körsatgan 19 yoşli futbolçi uçun, tağin nemis klubi tomonidan bunça pul tölanişi e'tirofga sazovor.

Bu çempionat Embolo uçun ilk jahon çempionati böladi. Ammo terma jamoada uç yillik tajribaga ega bölgan hujumçi nihoyat öz iste'dodini namoyiş qiliş va kattaroq klublar nazariga tuşiş payti kelganini juda yaxşi tuşunadi.

JÇ-2018

Rossiyada Şveytsariya Ye guruhida Braziliya, Kosta Rika va Serbiyaga qarşi töp suradi. Dastlabki turdayoq jamoani kimsan Braziliya sinovdan ötkazadi. Bu öyin 17 iyun kuni Rostovda bölib ötadi. Serbiyaga qarşi uçraşuv 22 iyun kuni Kaliningradda bölib ötişi möljallangan. Guruhdagi oxirgi öyin 27 iyun kuni Nijniy Novgorodda Kosta Rikaga qarşi böladi. 

Qahramon ASLANOV