Necha yildirki, O‘zbekistonda bitta masalani ko‘ndalang o‘rtaga tashlab, unga yagona yechim berilmaydi: oliygohlarga kirish imtihonini korrupsiyasiz amalga oshirish mumkinmi? Bizning javob tayyor: korrupsiyasiz imtihon kerakmi, u holda oliygohlarga kirish imtihonini bekor qiling.
Bu qanday bo‘ladi?
Velosipedni qayta ixtiro qilishning ham keragi yo‘q, rivojlangan davlatlarda qanday bo‘lsa, shulardan o‘rganamiz. Masalan, AQSh yoki Buyuk Britaniyada universitetda tahsil olishni istagan abituriyent shunchaki oliygoh talab qilgan hujjatlarni bir jildga solib, talabaga aylanadi.
Hujjatlar jildida nimalar bor?
G‘arb, xususan sharqdagi nomdor oliygohlar ham anoyilardan emas: ular abituriyentning maktabda erishgan yutuqlarini so‘raydi. To‘g‘ri, «besh»i o‘zidan ham arzon bizning xalq ta’limini AQSh yo Finlyandiyadagi tizimlar bilan solishtirib bo‘lmaydi. Shuning uchun, maktabni bitirish arafasida yakuniy davlat imtihoni bo‘lib o‘tadi. Ana shunday imtihonda qo‘lga kiritgan bahosiga qarab, bitiruvchi Harvardga kiradimi, yo‘qmi, taxminan avvaldan ma’lumotga ega bo‘ladi. Harqalay bilimi bor bola taqdim etilgan imkoniyatlardan halol foydalanadi.
Bizning maktab bitiruvchilar deyarli «qizil»ga bitiradi-ku?..
Ha, bu tizimning katta xatosi, desa, mubolag‘a bo‘lmaydi. Gap shundaki, O‘zbekistonda eng katta yolg‘on guvohlikni beruvchi, bitiruvchining maktabdan olgan shahodatnomasi aslida sobiq o‘quvchining haqiqiy bilimi haqida to‘g‘ri ma’lumot berolmaydi. Ishonmasangiz, unga darhol oliygoh qabul imtihonida tushib turgan savollarni tutqazing. Shuning uchun, umumiy o‘rta ta’lim bitiruvchilarining bilimini sinovdan o‘tkazishni davlat sherikchiligidagi xususiy yoki to‘la mustaqil va xususiy tashkilotlarga topshirish lozim. Ular ishlab chiqarilgan yagona standart bo‘yicha test sinovlarini tashkil etadi, javoblarni tekshirib, natijani e’lon qiladi.
O‘quvchi bir marta bo‘ladigan bitiruv imtihondan past ball to‘plab, orzudagi «Diplomatiya»dan ayrilib qolsa-chi?
Bunday tizimga ijobiy ko‘z bilan qaralsa, birinchi marta pastroq ball to‘plagan o‘quvchi ikkinchi marta test topshirish uchun tayyorgarlik ko‘rishi mumkin. Buyog‘i IELTS, TOEFL, GRE, GMAT va shu kabi bir qancha standartlashtirilgan test sinovlarini eslatib yuboradi. Tayyorman, deb o‘ylagan shaxs bemalol bilimini qayta tekshirib ko‘rsin. Pulini to‘lab, istalgan vaqtda mardi maydonga ko‘tarilsin. Buning uchun DXX, prokuratura, ichki ishlar, bojxona hamda minglab o‘qituvchilarning vaqtini olib, abituriyentlarni bir joyga jam qilishning keragi yo‘q. Ayniqsa, binoga kirgan abituriyentning xatti-harakatlarini zimdan kuzatib borish ham talab etilmaydi.
