Soliq islohotida lobbistlar va jamiyat kuraşi: kim kimni yengadi?
|02:40 / 07.01.201951 67414 min
Iqtisodiy rivojlanişga kömaklaşuv markazi (CED) rahbari Yuliy Yusupov Özbekiston Respublikasida soliq islohotini amalga oşiriş yölidagi muammo va kamçiliklar haqida Kun.uz sayti uçun navbatdagi maqolani tayyorladi. Unda öz manfaatlarini himoya qilayotgan lobbistlar va jamiyat manfaatlari qarama-qarşiligi tahlil qilinadi.
«Menimça, Özbekistonda islohotlarni amalga oşirişning asosiy muammolaridan biri — hali töliq sayqallanmagan, şaxsiy va idoraviy manfaatlarni lobbi qiliş uçun köplab teşiklarga ega bölgan davlatning muhim qarorlarini qabul qiliş tizimidir.
Sönggi ikki yilda bu tizimni takomillaştiriş uçun köplab işlar qilindi, xususan, normativ aktlar loyihalarini ommaviy muhokama qiliş amaliyoti joriy qilindi.
Afsuski, bu tizim hali mukammallikdan ança yiroqdir. Uning töliq şaffof emasligi, tiyib turuvçi va qarama-qarşilik qiluvçi tölaqonli mexanizmlarga ega emasligi ba'zan ijtimoiy emas, balki xususiy, guruhiy manfaatlarni himoya qiluvçi qarorlarning qabul qilinişiga zamin yaratmoqda.
Bunga yaqqol misol — 2018 yil dekabr oyining oxirida qabul qilingan soliq va bojxona qonunçiligidagi özgarişlar.
Ulardan ba'zilari, xususan juda muhimlari ommaviy muhokama qilinmasdan va hatto oldin qabul qilingan va e'lon qilingan qarorlarga zid ravişda qabul qilindi. Xususan, prezidentning iyun oyida imzolagan «Özbekiston Respublikasining soliq siyosatini takomillaştiriş konsepsiyasi töğrisida»gi qarori va şu vaqtdagi «Özbekiston Respublikasining taşqi iqtisodiy faoliyatini yanada tartibga soliş hamda bojxona-tarif jihatdan tartibga soliş tizimini takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qaroriga zid ravişda.
Muammo qarorlarning özgarib qolganida emas (bu tabiiy hol), balki sahna ortida özgarib qolganidadir. Mana şunday özgarişlarning orqasida köpinça turli lobbistlar turgan bölişadi.
Ötgan yilning sentabr oyida repost.uz naşrida men elektrotexnika sanoatini rivojlantiriş haqidagi normativ akt loyihasi tahlil qilingan maqola
Mavzuga oid
ni taqdim qilib, unga köplab xususiy va idoraviy manfaatlarning kiritilganini körsatgan edim.
Hujjat oltin baliqçaga taqdim qilingan istaklar röyxatiga öxşab ketardi: «uni istayman, buni xohlayman, yana nimani sörasam ekan?». Öşanda hujjatni bunday körinişda zinhor qabul qilmaslik haqida yozgan edim. Bu hujjatning taqdiri ötmişga qaytişimiz yoki islohotlarni davom ettirişimizni aniqlab beruvçi öziga xos lakmus qoğoz edi.
2019 yil 4 yanvar kuni Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Elektrotexnika sanoatining eksport salohiyatini yanada rivojlantiriş va oşiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qarori qabul qilindi.
Bundan taşqari, yaqinda qabul qilingan «2019 yilgi asosiy makroiqtisodiy körsatkiçlari prognozi va davlat budjeti parametrlari hamda 2020-2021 yillarga budjet möljallari töğrisida»gi prezident qarorini ham nazardan qoçirmasligimiz kerak, unda bojxona tölovlarini pasaytiriş haqidagi iyun oyidagi qarorga ham özgartirişlar kiritildi.
Mana şu ikkita hujjatga tayangan holda, elektrotexnika sanoati lobbistlarining omadi qançalik yurişganini körib çiqamiz.
Bojxona tölovlari — lobbistlar 1:0 hisobida oldinda
Lobbistlarning asosiy yutuği — bojxona tölovlarining oşirilişi böldi (aslida ularni 2019 yil 1 yanvardan pasaytiriş közda tutilgandi).
Ular köplab elektrotexnika mahsulotlarining (va nafaqat ularning) importiga yuqori bojxona tölovlari va aksizlarni saqlab qolişga (ba'zi joylarda esa oşirişga) muvaffaq bölişdi. Natijada, proteksion himoya böyiça bu soha avtomobilsozlikdan keyin 2-öringa çiqib oldi.
Mahalliy avtosanoatni «himoya qiliş»ning qayğuli tajribasi körsatib turganidek, bunday «bazm»ning yuki avvalo:
a) mahalliy iste'molçi gardaniga tuşadi, endi ular har doim ham sifatli va zamonaviy bölmagan mahsulot uçun ortiqça sarf-xarajat qilişadi;
b) jamiyatning gardaniga tuşadi, ya'ni iqtisodiy islohotlar sur'ati pasayadi.
Demak, bu masalada lobbistlar soğlom aql va ijtimoiy manfaatlar ustidan yaqqol ğalabaga erişişdi. Ammo bu xursand böladigan darajadagi yutuq emas, buning aççiq mevalarini tez orada tatib köramiz.
Nega yuqori bojxona tölovlari avtosanoatni raqobatdan himoya qilib, uni (iste'molçilar va jamiyat uçun salbiy oqibatlar kelib çiqayotgan bölsa-da) Özbekiston bozoridagi deyarli mutlaq monopoliyaçiga aylantirmoqda?
Çunki, texnik sabablarga köra, avtomobillarni kontrabanda orqali mamlakatga olib kiriş juda qiyin, deyarli imkonsiz — ularning hammasi raqamlangan va yöllarda harakatlanişini osonlikça kuzatib boriş mumkin.
Maişiy texnika va elektrotexnika mahsulotlari bunday emas. Yuqori bojxona tölovlari şaroitida bu yerda noqonuniy import gullab-yaşnaydi. Ha, çegaradan ötayotgan odamlarni yoppasiga qattiq tekşirib, buni çeklasa böladi. Ammo, janob lobbistlar işonavering, kontrabanda oqimi baribir mamlakat hududiga kiriş yöllarini topib oladi. Universal bölgan iqtisodiy qonun bor: bojxona tölovlari qançalik yuqori bölsa, byudjyetga tuşum şunçalik kamayadi, bojxona mulozimlariga pora esa şunçalik köpayadi. Ya'ni, siz nafaqat özingizni, balki byudjyetni ham zarba ostiga qöyib, korrupsiyaning rivojlanişiga zamin yaratmoqdasiz.
Soha idoralarining vazifalari va vakolatlari, soliq imtiyozlari — jamiyat hisobni tenglaştirmoqda - 1:1
Dastlabki rejalarda közda tutilgan narsalar amalga oşirildimi?
1. Qarorning dastlabki loyihasida sohaning «xöjalik boşqaruvi» idorasi deb nomlanayotgan «Özeltexsanoat» ATni «Özeltexsanoat» aksionerlik jamiyatiga aylantirib, uning uçta, bir-biriga zid funksiyalarini saqlab qoliş közda tutilgan edi:
· davlat nazorati idorasi, ya'ni davlat manfaatlarini himoya qiliş;
· soha uyuşmalari, ya'ni tijorat guruhlarining manfaatini himoya qiliş;
· tijorat faoliyatini yuritiş, ya'ni öz tijorat manfaatlarini himoya qiliş.
Nega bu funksiyalar bir-biriga zid? Çunki, umummilliy, guruhiy va xususiy manfaatlar bir-biriga zid böladi, ya'ni bu yerda manfaatlar töqnaşuvi yuzaga keladi. Şu tufayli, taraqqiy etgan jamiyatlarda bu funksiyalarni bir-biridan mustaqil bölgan turli idoralar bajaradi.
Qabul qilingan qarorda körsatilişiça, «Özeltexsanoat» AT negizida Özbekiston elektrotexnika sanoati korxonalari uyuşmasi taşkil etiladi. Uning raisi va örinbosarlarini tayinlaş esa Vazirlar Mahkamasi qaroriga asosan emas, balki ta'sisçilarining umumiy yiğilişi qarori bilan amalga oşiriladi. Hujjatning dastlabki variantida ularning maqomini «vazir va vazir örinbosari maqomiga tenglaştiriş» közda tutilgan edi. Ammo yakuniy variantda bundan voz keçildi. Yomon emas.
Uyuşma oldiga qöyilgan vazifalar asosan bunday idoralar bajarişi kerak bölgan vazifalarga mos keladi. Ammo, muammo şundaki, bunday uyuşmalar prezident qarori bilan emas, balki soha korxonalarining taşabbusi bilan taşkil qilinişi kerak. Hozirça esa ahvol şunday...
2. Dastlabki variantda Uyuşma (dastlabki loyihada «Özeltexsanoat» AJ) öziga va öz tarkibiga kiruvçi korxonalarga (e'tibor bering — hamma korxona uçun emas, balki faqat Uyuşma a'zolari uçun!) juda köp imtiyozlar va daromadning qöşimça manbalarini söragan edi. Xususan:
· «tayyor elektrotexnika mahsulotlarini importi böyiça tölangan bojxona tölovlari va aksizlarining 60 foiz qiymatini Elektrotexnika sanoatini rivojlantiriş jamğarmasiga yönaltiriş». Ya'ni, «Özeltexsanoat» AJ boşqaradigan jamğarmaga beriş. Uning daromadlarini esa: «aksionerlik jamiyati a'zolarining xalqaro körgazmalar va yarmarkalarda iştirok etişi bilan boğliq xarajatlarini qoplaşga sarflaş»; «aksionerlik jamiyatining moddiy-texnika bazasini mustahkamlaş, ijro apparati xodimlarini moddiy rağbatlantiriş, aksionerlik jamiyatining xorijiy vakolatxonalarini mablağ bilan ta'minlaş va xorijiy maslahatçilarning xarajatlarini qoplaş»ga yönaltiriş;
· 2024 yil 1 yanvargaça bölgan muddatga «Özeltexsanoat» AJ va uning a'zosi bölgan korxonalarga soliq va bojxona imtiyozlarini beriş, «foyda soliği, mulk va yer soliği, kiçik korxonalarni yagona soliq tölovidan, şuningdek, davlatning maqsadli jamğarmalariga ajratmalardan ozod qiliş»; «Respublikada işlab çiqarilmaydigan va öz işlab çiqariş ehtiyojlari uçun import qilinayotgan xomaşyo va materiallar, butlovçi jihozlar, uskunalarni bojxona tölovlaridan ozod qiliş (bojxona rasmiylaştiruvi uçun olinadigan yiğimdan taşqari);
· «Özeltexsanoat» AJ a'zosi bölgan korxonalarga (istisno tariqasida!) birja tovarlarini Özbekiston Respublikasi tovar-xomaşyo birjasidagi savdolar orqali emas, balki töğridan-töğri xarid qiliş huquqini beriş;
· «Özstandart» agentligiga «Özeltexsanoat» AJ bilan hamkorlikda «Respublika bozoriga sifatsiz tovarlarning kirib kelişini oldini oliş maqsadida», import qilinayotgan tovarlarning texnik reglamentini işlab çiqişni topşiriş, (bu «import yölidagi notarif tösiqlar» deyiladi — «mahalliy işlab çiqaruvçilarni himoya qiliş»ning yana bir yöli).
Yaxşiyamki, qabul qilingan qarorga bunday bandlar kiritilmadi — bu esa jamiyatning lobbizm ustidan yaqqol ğalabasidir. Biroq, lobbi qilingan ba'zi narsalar baribir bor:
· «Özeltexsanoat» uyuşmasi tarkibiga kiradigan elektrotexnika va elektr-maişiy mahsulotlar işlab çiqaruvçi korxonalarga 2022 yilning 1 yanvariga qadar özining asosiy va yordamçi işlab çiqarişi uçun butlovçi buyumlar, xomaşyo va materiallar, şuningdek, ular tomonidan amalga oşiriladigan investitsiya loyihalari doirasida olib kelinadigan quriliş materiallari importida bojxona deklaratsiyasi qabul qilingan kundan boşlab qöşilgan qiymat soliğini tölaşni 120 kunga keçiktiriş imkoniyati berilsin.
Yana imtiyozlar... Yaqindagina prezident ularga qarşi kuraşişga çaqirgan edi. Va bu imtiyozlar negadir faqat Uyuşma a'zolariga berilmoqda. Savol: biz sohani rivojlantirmoqçimizmi yoki faqat Uyuşmaga kiruvçi korxonalarnimi?
· «Özeltexsanoat» uyuşmasi mol-mulk soliği va yuridik şaxslardan olinadigan foyda soliği tölaşdan ozod etiladi. Şartnomalar böyiça taşkilotlarning «Özeltexsanoat» uyuşmasiga ajratmalari yuridik şaxslardan olinadigan foyda soliği böyiça soliq solinadigan bazadan çiqariladi.
Mayli, bu faqat Uyuşma, uning a'zolari emas. Umid qilamizki, Uyuşma tijorat bilan şuğullanmaydi, notijorat faoliyati esa foyda olişni közlamaydi.
· «Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ikki oy muddatda tovarlar (işlar, xizmatlar)ning davlat xaridlari doirasida ötkaziladigan tenderlar, tanlovlarda mahalliy işlab çiqaruvçilar uçun 20 foizgaça bölgan narx preferensiyasi mexanizmini joriy etişni nazarda tutuvçi davlat xaridlarini amalga oşiriş tartibini takomillaştiriş böyiça takliflar kiritsin».
Ha... Mahalliy mahsulotning yuqori qiymatini budjet hisobidan qoplaş taklif qilinmoqda, ya'ni soliq tölovçilarning çöntagidan. Soliq tölovçilardan esa bunday «saxiylik»ka tayyormi-yöqmi, buni söraş yana unutilgan...
Hozirça durangmi?
Natijada, boşqa punktlar böyiça (bojxona tölovlari masalalaridan taşqari) lobbistlarning yutuqlari unçalik köp emas, ammo ularni omadsiz deb ham bölmaydi. Bu yerda jamiyat özini oz-moz bölsa-da himoya qila oldi, xususan, soha rahbarlari va kuratorlarining dastlabki rejalarini ommaviy muhokama qiliş orqali.
Menimça, bu katta yutuq. Ayniqsa, yaqin ötmişda bunday qarorlar qanday qabul qilinganini eslaydigan bölsak. Biz şunçaki televizorni qöyib, kompyuterni yoqib, gazetalarni oçib bugundan boşlab qanday yangi mamlakatda yaşayotganimizni bilib olardik, xolos. Bizdan umuman heç narsa söralmas edi.
Hozir esa unçalik mukammal va samarali bölmasa-da, teskari aloqa mexanizmlari işga tuşirildi. Fuqarolik jamiyati, ommaviy axborot vositalari, ekspertlar hamjamiyati qarorlarning qabul qilinişiga ta'sir qiluvçi haqiqiy kuçga aylanmoqda. Bu jarayonda hokimiyatning ijroçi (xususan, mahalliy deputatlarning ham) va sud vakillarini ham iştirok etişini istardik. Hozirça ular öz funksiyalarini yuzaki bajarişmoqda.
Ijro hokimiyati davlat qarorlarini qabul qilişning tasdiqlangan jarayonlarini sözsiz bajarişini istardik. Xususan, normativ aktlarning ommaviy muhokama qilingan holda qabul qilinişini. Şuningdek, özining qonunçilik vakolatlarini qonun qabul qiluvçilarga bosqiçma-bosqiç ötkazişini xohlardik. Masalan, soliq va bojxona stavkalarining belgilanişi, imtiyozlar taqdim qilinişi bilan boğliq masalalarni. Bular hokimiyat yoki prezident darajasida emas, balki parlament darajasida tartibga solinişi lozim. Şundagina lobbistlarga oson bölmaydi...
Bizga parlament, sud, ma'muriy islohotlar juda kerak, xususan, soha boşqaruvi islohotlari, hududlar boşqaruvi, davlat xizmati bilan boğliq islohotlar. Ularsiz boşqa özgarişlarni amalga oşiriş juda murakkablaşadi, ba'zan ilojsiz böladi. Umid qilamanki, 2019 yil eng asosiy islohot — davlat boşqaruvi tizimi islohoti yiliga aylanadi.
